មុខវិជ្ជា:មនុស្សសាស្ត្រ

មនុស្សសាស្ត្រ=ដំណើររឿង​របស់​មនុស្សជាតិ​=

ដំណើររឿង​របស់​មនុស្សជាតិ​កែប្រែ

ជាទូទៅ កាលណា​និយាយ​អំពី​ “ប្រវត្តិសាស្រ្តពិភពលោក” គេ​ច្រើន​​​និយាយត្រឹម​តែ​អំពី​​ដំណើររឿង​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​យើង។ ក៏ប៉ុន្តែ តាមការ​ពិតទៅ ប្រវត្តិ​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​យើង ទាំង​ប្រវត្តិ​ជា​សំណេរ និង​​បុរេប្រវត្តិ (ប្រវត្តិ​​មុន​ពេលមាន​​សំណេរ) គឺ​គ្រាន់តែ​ជា​ផ្នែក​ដ៏​តូចល្អិត​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ បើធៀបទៅនឹង​ប្រវត្តិ​របស់​ភពផែនដី​របស់​យើង ហើយ​កាន់តែ​តូចល្អិត​ណាស់​ទៅទៀត​ បើធៀប​ទៅនឹង​ប្រវត្តិ​របស់​ចក្រវាល​ទាំងមូល។

មនុស្ស​ជាតិ​យើង​មាន​វត្តមាន​នៅលើ​ភពផែនដី តាំង​ពី​ប្រមាណ​ជា ២០ម៉ឺន​ឆ្នាំ​​មុន ហើយ​សម្រាប់​មនុស្ស​​​យើង​ម្នាក់ៗ ដែល​គិតជា​មធ្យម​មាន​ជីវិត​រស់នៅ​មិនដល់ ១០០ឆ្នាំផងនោះ ២០ម៉ឺនឆ្នាំ អាច​រាប់ថា​​​ជា​រយៈពេល​ដ៏​យូរ​អង្វែងមួយ ក៏ប៉ុន្តែ តាម​ការពិត​ទៅ វា​គ្រាន់តែ​ជា​ផ្នែក​ដ៏​តូចមួយ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ បើ​ធៀប​ទៅនឹង​អាយុកាល​របស់​ភពផែនដី ដែល​បាន​ចាប់កំណើតឡើង​តាំង​ពី​ ៤ពាន់៥០០លាន​ឆ្នាំមុន ហើយ​វាកាន់តែ​​តិចតួច​ខ្លាំង​ណាស់​ទៅទៀត បើ​ធៀប​ទៅនឹង​អាយុកាល​របស់​ចក្រវាល​ទាំងមូល ដែល​បាន​ចាប់កំណើតឡើង​តាំង​ពី​ជិត ១៤ពាន់លាន​ឆ្នាំមុន។

ដើម្បី​ឲ្យ​ងាយស្រួល​យល់​អំពី​រយៈពេល​ដ៏ខ្លី​នៃ​ប្រវត្តិ​របស់​មនុស្ស​ជាតិ នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិ​របស់​ចក្រវាល គេ​អាច​ធ្វើ​ការ​ពិចារណា ដោយ​​យក​ប្រវត្តិ​​ចលក្រវាល​​ទាំង ១៤ពាន់​លាន​ឆ្នាំ​មក​បង្រួញ​​ឲ្យ​នៅ​ត្រឹម​រយៈពេល​១ឆ្នាំ ហើយ​បង្កើត​ទៅ​​ជា​ប្រតិទិន​១២ខែ គឺ​​ចាប់ផ្តើម​ពីថ្ងៃ​ទី១​​ខែ​មករា ហើយ​បញ្ចប់​ត្រឹម​ថ្ងៃ​ទី៣១​ខែ​ធ្នូ ដែល​ត្រូវ​នឹង​សម័យកាល​បច្ចុប្ប​ន្ន​នេះ។

នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន​នេះ ចក្រវាល​ចាប់កំណើត​នៅថ្ងៃ​ទី១​មករា ប្រព័ន្ធព្រះអាទិត្យ និង​ភពផែនដី​ចាប់កំណើត​នៅ​ក្នុង​ខែ​កញ្ញា ហើយ​រហូត​ទាល់តែ​ដល់​ថ្ងៃ​ទី៣១​ធ្នូ ពោលគឺ​ថ្ងៃ​ចុងក្រោយ​បង្អស់​​នៃ​ប្រតិទិន នៅម៉ោង១១ និង​៥២នាទី​យប់ ពោលគឺ មិនត្រឹមតែ​នៅ​ម៉ោង​ចុងក្រោយ​បង្អស់​នោះទេ តែ​គឺ​ស្ទើរតែ​ដល់​នាទី​ចុងក្រោយ​បង្អស់ ទើប​មនុស្ស​ជាតិ​យើង​ចាប់​មាន​វត្តមាន​លើ​ភពផែនដី។

បើ​និយាយ​ត្រឹម​ប្រវត្តិ​ជា​សំណេរ​​វិញ ពោលគឺ ចាប់ពី​សម័យកាល​បដិវត្តន៍​កសិកម្ម ប្រវត្តិ​ជា​សំណេរ​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​យើង​ទាំងមូល ទើប​នឹង​ចាប់ផ្តើម​ឡើង នៅ​ក្នុងរយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ៣០វិនាទី​ចុងក្រោយ​នេះ​ប៉ុណ្ណោះ (ថ្ងៃ៣១ធ្នូ ម៉ោង១១ ៥៩នាទី និង​៣២វិនាទី) នៅ​ក្នុង​ប្រតិទិន​១២ខែ​ នៃ​ប្រវត្តិ​ចក្រវាល។

នេះ​បើ​និយាយ​អំពី​ពេល។ បើនិយាយ​អំពី​លំហ ឬ​ទំហំ​វិញ ប្រសិនបើ​មនុស្ស​គ្រប់គ្នា​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក​​​​មកឈរ​​ជាប់ៗគ្នា​នៅ​នឹង​កន្លែងតែមួយ​ មនុស្សទាំង ៧ពាន់លាន​នាក់​ នៅលើ​ភពផែនដី​យើង​ទាំងមូល​មិនទាំងអាច​ឈរ​ពេញផ្ទៃដី​ស្មើ​នឹង​ខេត្ត​របស់​កម្ពុជា​មួយ​ផង (ខេត្ត​ទំហំមធ្យម) ដែលនេះ​ គឺ​​ជា​ទំហំ​ដ៏តូច​មួយ​បើធៀប​នឹង​ផ្ទៃក្រឡា​របស់​ភពផែនដី​​ទាំងមូល។ ភពផែនដី​យើង​នេះ​ទៀតសោត ក៏​គ្រាន់តែ​ជា​ភព​មួយ​ដែរ ក្នុង​ចំណោម​ភព​ទាំង ៨​ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ ហើយ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង​នេះ គឺ​គ្រាន់តែ​ជា​ផ្កាយ​មួយ​ដួង​ប៉ុណ្ណោះ ក្នុង​ចំណោម​ផ្កាយ​​ប្រមាណ​ពី ២០០ ទៅ ៤០០​ពាន់លាន នៅ​ក្នុង​កាឡាក់ស៊ី​មីលគីវេ (Milky Way) ចំណែក​ឯ​មីលគីវេ​នេះ​ក៏​គ្រាន់តែ​ជា​កាឡាក់ស៊ី (បណ្តុំផ្កាយ)​ មួយដែរ ក្នុង​ចំណោម​កាឡាក់ស៊ី​ប្រមាណ​ជា ១០០ពាន់លាន នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល ដែល​គេ​អាច​សង្កេតឃើញ នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។

តាំង​ពី​រាប់ពាន់​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ដែល​មនុស្សជាតិ​យើង តែងតែ​ធ្វើការ​សង្កេត ពិចារណា ចង់ដឹង​ចង់​យល់ អំពី​ចក្រវាល។ មនុស្ស​យើង​បាន​ចាប់ផ្តើម​​ធ្វើការ​សង្កេត សិក្សា និង​តាមដាន​មើល​ដំណើរ​នៃ​ដួងតារា​នៅលើ​មេឃ តាំង​ពី​សម័យ​បុរាណ​មក​ម៉្លេះ ដោយ​ខ្លះ​​ធ្វើការ​សង្កេត​ដើម្បី​​​ទស្សន៍ទាយ​ពី​ជោគជតា​រាសី រីឯខ្លះ​ទៀត ដើម្បី​ធ្វើ​ជា​ការ​សម្គាល់ទិស​ក្នុងការ​ធ្វើ​ដំណើរ ឬ​ជា​ការ​សម្គាល់​ឆ្នាំ ខែ ឬ​រដូវ ដើម្បី​កំណត់​ពេល​ដាំដុះ ឬ​បរបាញ់ ជាដើម។ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា ​ការយល់ដឹង​របស់​​មនុស្ស​យើង​ទៅលើ​​ចក្រវាល តាំង​ពី​សម័យ​បុរាណ រហូ​ត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ​ក៏តែងតែ​មាន​ការ​វិវឌ្ឍ​ជាប់​ជា​ប្រចាំ​ផងដែរ។

ពីដំបូង គេនាំគ្នា​ជឿ​ថា ផែនដី​មាន​រាង​សំប៉ែត ហើយ​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​ចក្រវាល ពោលគឺ ផែនដី​ស្ថិត​នៅ​នឹងថ្កល់ ហើយ​គ្រប់អ្វីៗ​ទាំងអស់​ ដែល​នៅ​លើ​មេឃ សុទ្ធតែ​ធ្វើ​ដំណើរ​វិល​ជុំវិញ​ផែនដី​ទាំងអស់។

ជំនឿ​ថា​ផែនដី​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​ចក្រវាលនេះ​ត្រូវ​បាន​ចាក់​គ្រឹះ​យ៉ាងមាំ នៅ​ក្នុង​ការ​យល់​ដឹង​របស់​មនុស្ស​ទូទៅ ក៏ដូចជា​នៅ​ក្នុង​ទ្រឹស្តី​វិទ្យាសាស្រ្ត ចាប់តាំង​ពី​សម័យកាល​របស់​​អារីស្តូត (ជាង៣០០ឆ្នាំមុនគ.ស.) និង​ផ្តូលេមី (Ptolemy សតវត្សរ៍ទី២​គ.ស.) រហូត​មកទល់​នឹង​សតវត្សរ៍​ទី១៦គ.ស ​ទើប​មាន​ការ​ផ្លាស់ប្តូរ។

នៅ​ឆ្នាំ១៥១៤ អ្នកប្រាជ្ញ​ប៉ូឡូញ ឈ្មោះ នីកូឡា កូពែរនិក បាន​បង្កើត​នូវ​ទ្រឹស្តី​ថ្មី​មួយ​ទៀត ដោយ​កំណត់​ថា គ្រប់អ្វីៗ​ទាំងអស់​មិនមែន​សុទ្ធតែ​វិល​ជុំវិញ​ផែនដីនោះទេ ផ្ទុយទៅវិញ ផែនដី​ទៅវិញទេ ដែល​​រួមជាមួយ​នឹង​​ភព​ផ្សេងទៀត សុទ្ធតែ​ធ្វើ​ដំណើរ​វិល​ជុំវិញ​ព្រះអាទិត្យ។ ទ្រឹស្តី​នេះ ដែល​កាល​ពីដំបូង​មិនទាន់​ជា​សូវមាន​គេ​ស្គាល់​ច្រើន បាន​ចាប់ផ្តើម​ល្បី និង​មាន​ឥទ្ធិពល​រីកសាយភាយ​ខ្លាំង ក្រោយ​ពី​ទទួ​ល​បាន​នូវ​ការគាំទ្រ​ពី​សំណាក់​អ្ន​កប្រាជ្ញ​ដ៏​ល្បី​ឈ្មោះ​ពីរូប នៅ​ក្នុង​សតវត្សរ៍​ទី១៧ គឺ​អ្នក​​ប្រាជ្ញ​អាល្លឺម៉ង់ ឈ្មោះ យ៉ូហានេស កេព្ល័រ (Johannes Kepler) និង​អ្នក​ប្រាជ្ញ​អ៊ីតាលី ឈ្មោះ កាលីលេ។

ក្រោយៗ​មក​ទៀត នៅ​ពេល​ដែល​ទ្រឹស្តីវិទ្យាសាស្រ្ត​កាន់តែ​រីកចម្រើន ហើយ​បច្ចេកវិទ្យា​ក៏​កាន់តែ​ជឿនលឿន ដែល​អាច​ឲ្យ​យើង​ផលិត​តេឡេស្កុបកាន់តែ​ល្អ មើល​ឃើញ​កាន់តែ​ច្បាស់ និង​បាន​ឆ្ងាយ​ទៅ​ក្នុង​លំហ​អវកាស ការយល់ដឹង​របស់​យើង​​ទៅលើ​ចក្រវាល ក៏​មាន​ការ​វិវឌ្ឍ​កាន់តែ​លឿន​​ទៅ​តាម​នោះ​ដែរ។ ចុងក្រោយ គេ​អាច​កំណត់​បាន​ថា កុំថាឡើយ​ត្រឹម​ភពផែនដី​មិនមែន​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​នៃ​ចក្រវាល សូម្បីតែ​ព្រះអាទិត្យ និង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ​របស់​យើង​ក៏មិនមែន​ជា​ប្រព័ន្ធតែមួយ​នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល​នោះដែរ។ ផ្ទុយ​ទៅវិញ​ នេះ​គ្រាន់តែ​ជា​ប្រព័ន្ធ​ផ្កាយ​មួយ ក្នុង​ចំណោម​ផ្កាយដ៏​ច្រើន​​រាប់មិនអស់ នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល ហើយ​ការ​យល់ដឹង​របស់​មនុស្ស ទៅលើ​ព្រំដែន​នៃ​ចក្រវាល ក៏​ត្រូវ​បាន​ពង្រីក​កាន់តែ​ធំផងដែរ ដោយ​ចេញ​ពី​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ ទៅ​ដល់​កាឡាក់ស៊ី​មីលគីវេ រួចហើយ​ពង្រីក​​ចេញ​ពី​មីលគីវេ ទៅកាន់​កាឡាក់ស៊ី​​ដ៏​ច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់​ផ្សេងទៀត។

នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គេ​កំណត់​ថា ទំហំ​នៃ​ចក្រវាល​ដែល​គេ​អាច​សង្កេតឃើញ​បាន គឺ​មាន​រហូតដល់​ទៅ​ ១៤ពាន់​លាន​ឆ្នាំ​ពន្លឺ មើលចេញ​ទៅ​គ្រប់ទិស​ពី​ភពផែនដី។ គេហៅថា​ “ចក្រវាល​ដែល​គេ​អាច​សង្កេតឃើញបាន” (Observable Universe) ពីព្រោះ​គេ​ជឿ​ថា ទំហំ​ពិតប្រាកដ​នៃ​ចក្រវាល គឺ​មាន​ច្រើន​ជាងនេះ គ្រាន់តែគេ​មិន​អាច​មើល​ឃើញ​បាន ដោយ​សារ​តែ​ចក្រវាល​យើងនេះ​មាន​អាយុកាល​ត្រឹមតែ​ជិត ១៤ពាន់​លាន​ឆ្នាំ​ ដូច្នេះ ​ពន្លឺ​ដែល​ចេញ​ពី​ផ្កាយ ឬ​កាឡាក់ស៊ី​ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ឆ្ងាយ​ជាង ១៤ពាន់លានឆ្នាំ​ពន្លឺ​​ពី​ភព​ផែនដី មិនមាន​ពេល​គ្រប់គ្រាន់ ដើម្បី​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​ភពផែនដី ដែល​អាច​ឲ្យ​យើង​សង្កេត​ឃើញ​បាន។

ភាព​ធំល្វឹងល្វឺយ​មិនអាច​ពិពណ៌នា​បាន​នៃ​ចក្រវាល​ គឺ​ជា​ការ​បញ្ជាក់​ឲ្យ​យើង​ដឹង​ខ្លួន​ថា មនុស្ស​ជាតិ​យើង​គ្រាន់តែ​ជា​ផ្នែក​ដ៏​តូច​ល្អិត​បំផុត​មួយ​ប៉ុណ្ណោះ នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល​ដ៏​ធំធេង​នេះ ហើយ​ជាពិសេស​ជាងនេះ​ទៅទៀត ឲ្យ​យើង​ដឹងខ្លួន​ថា បើទោះបីជា​ទ្រឹស្តីវិទ្យាសាស្រ្ត និង​បច្ចេកវិទ្យា​របស់​យើង​មាន​ការ​រីកចម្រើន​ជឿនលឿន​ច្រើន ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្នុង​ចក្រវាល​ដ៏ធំធេង​នេះ នៅមាន​រឿងជាច្រើន​ទៀត ដែល​យើង​មិនទាន់​ដឹង ហើយ​ដែល​យើង​ត្រូវ​ស្វែងយល់។

អ្នក​ប្រាជ្ញ​ដ៏ល្បីល្បាញ​របស់​អង់គ្លេស គឺ​សាស្រ្តាចារ្យ ស្ទីវិន ហកឃីង (Stephen Hawking) ដែល​ទើប​នឹង​ទទួល​មរណភាព កាល​ពីថ្ងៃ​ទី១៤ ខែមីនា ឆ្នាំ២០១៨​កន្លងទៅ ធ្លាប់​បាន​លើកឡើង កាល​ពី​ពេល​លោក​នៅ​រស់​ថា យើង​​មិនគួរ​​សំឡឹង​ចុះ​ទៅដី​មើល​តែ​ត្រឹមចុងជើង​ខ្លួនឯង​​នោះទេ ប៉ុន្តែ​​​គួរតែ​ងើបក្បាល​សំឡើង​មើល​ទៅ​​​ដួងតារា​ដែល​នៅលើ​មេឃ ហើយ​ធ្វើការ​ពិចារណា​ ចង់ដឹង​ចង់យល់ អំពី​ចក្រវាល​របស់​យើង៕

បុរេប្រវត្តិ៖ ដំណើររឿង​មនុស្សជាតិ​នៅមុន​ប្រវត្តិ​ជា​សំណេរកែប្រែ

រូបភាពតូច|cave painting ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ពិភពលោក​​ចាប់ផ្តើម​​ឡើង​ កាលពី​ប្រមាណ​ជា ៦ពាន់​ឆ្នាំមុន ជាមួយ​នឹង​ការ​​បង្កើត​សំណេរ ដើម្បី​កត់ត្រា​ហេតុការណ៍​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ ក៏ប៉ុន្តែ ដំណើររឿង​របស់​មនុស្សជាតិ​យើង​ បាន​ចាប់ផ្តើម​ឡើង​តាំងពី​យូរយារ​ ​មុន​ប្រវត្តិ​ជា​សំណេរ​នេះ​ទៅទៀត ដែល​គេ​ហៅថា​ជា​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ។

នៅមុនពេល​មាន​ការ​បង្កើត​អក្សរ យើង​​មាន​ត្រឹមតែ​ឯកសារ​បែបបុរាណវិទ្យាប៉ុណ្ណោះ ដើម្បី​សិក្សា​ស្វែងយល់​អំពី​ដំណើររឿង​បុព្វបុរស​ដើម​​របស់​យើង ដូចជា ឆ្អឹង ឧបករណ៍ប្រើប្រាស់ ឬ​រូបគំនូរ​ ជាដើម ដែល​គេ​រក​ឃើញ​តាមរយៈ​កំណាយ​បុរាណវិទ្យា។ តាមរយៈ​ឯកសារ​បុរាណវិទ្យាអស់ទាំងនេះ គេ​អាច​រកឃើញ​ថា តាមការពិត សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ​មាន​រយៈពេល​វែង​ជាង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ជា​សំណេរ​ឆ្ងាយ​ណាស់។

បើ​និយាយ​អំពី​ប្រវត្តិ​នៃ​ភពផែនដី​យើង​ទាំងមូល​យើង​ឃើញ​ថា ភពផែនដី​បាន​ចាប់កំណើត​ឡើង តាំងពី​ប្រមាណ​ជា​ជាង ៤ពាន់​លាន​ឆ្នាំមុន។ គឺ​ជា​ភពមួយ ក្នុង​ចំណោម​ភពទាំង ៨ នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​ព្រះអាទិត្យ ក៏ប៉ុន្តែ ផែនដី គឺ​ជា​ភព​ ដែល​មិនស្ថិត​នៅ​​ជិត​ព្រះអាទិត្យ​​ពេក ដែល​នាំ​ឲ្យ​មានកម្តៅខ្លាំងជ្រុល ហើយ​ក៏​មិននៅ​ឆ្ងាយ​ពីព្រះអាទិត្យ​ពេក ដែល​នាំ​ឲ្យ​មាន​ត្រជាក់ខ្លាំង ប៉ុន្តែ ស្ថិត​​នៅ​ក្នុងរយៈចម្ងាយ​ដ៏​សមស្របមួយ ប្រកបដោយ​​អំណោយផល​ដល់​ការ​ចម្រើន​លូតលាស់​នៃ​ជីវចម្រុះ ដែល​ក្នុង​នោះ​ក៏​រួមទាំង​មនុស្ស​ជាតិ​យើង​ផងដែរ។

តាមរយៈការសិក្សា​ទៅលើ​តម្រ៉ុយ​បុរាណវិទ្យា គេ​រកឃើញ​ថា មនុស្ស​ដើមដំបូង​​បាន​ចាប់ផ្តើម​មាន​វត្តមាន​នៅលើ​ភពផែនដី នៅ​ក្នុង​តំបន់​អាហ្វ្រិក​ប៉ែក​ខាង​កើត ក្បែរ​តំបន់​ដើមបូព៌ា​បច្ចុប្បន្ន។ ក៏ប៉ុន្តែ ចំពោះ​សំណួរ​ថា តើ​មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​មាន​វត្តមាន នៅលើ​ផែនដី ជាដំបូង នៅពេលណា? ចម្លើយ​អាច​មាន​ខុសៗគ្នា ដោយ​ខ្លះ​ថា រហូតដល់​ទៅ​រាប់លាន​ឆ្នាំ​មុន ខ្លះ​ថា ២០ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន ឬ​ក៏ ៥ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន អាស្រ័យ​ទៅ​តាម​ទ្រឹស្តី​ខុសៗគ្នា។

ទោះជាយ៉ាងណា អ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ​ផ្នែក​បុរាណវិទ្យា និង​នរវិទ្យា​បាន​ព្រមព្រៀង​គ្នា​ជាទូទៅ​ថា មនុស្ស​ដើមដំបូង ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ជាមនុស្ស ពិសេស​ខុសប្លែក​ពីសត្វ​ មាន​វត្តមាន នៅលើ​ផែនដី កាល​ពី​ប្រមាណ ៥ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន។ ហើយ​​លក្ខណៈពិសេស​ ដែល​បែងចែក​ខុសគ្នា​ស្រឡះ​រវាង​មនុស្ស និង​សត្វ គឺ​មិនមាន​ស្ថិត​នៅ​ត្រង់​ការ​ដើរជើងពីរ ការ​ចេះយក​វត្ថុ​មក​ប្រើ​ជាឧបករណ៍​ប្រើប្រាស់ ឬ​ការ​មាន​មនោសញ្ចេតនា​នោះទេ។ លក្ខណៈពិសេស​របស់​មនុស្ស គឺ​ភាសា។

សត្វ​ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​សំឡេង មាន​សម្រែក​ខុសៗគ្នា ដែល​អាច​ឲ្យ​ពួកគេ​យល់គ្នា​បាន​ខ្លះៗ ក៏ប៉ុន្តែ វា​មិនមែន​ជា​ភាសា​ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ជឿនលឿន ​អាច​ឲ្យ​មាន​ការ​និយាយ​យល់គ្នា​បាន​ដូចជា​ភាសា​របស់​មនុស្ស​នោះទេ។ ការ​ដែល​មិនមាន​ភាសា​និយាយ​គ្នា​បាន​នេះ​ ធ្វើ​ឲ្យ​សត្វ មាន​ការវិវឌ្ឍ​ជឿនលឿន​ទៅមុខ​យ៉ាង​យឺតបំផុត។

ឆ្កែ សេះ ខ្លា ឬ​តោ​ចំណាស់ មាន​បទពិសោធន៍​ច្រើន​ ពី​មេរៀន​ក្នុង​ជីវិត ក៏ប៉ុន្តែ នៅពេល​សត្វ​ទាំងនេះ​ស្លាប់ទៅ បទពិសោធន៍​ទាំងនេះ​នឹង​ត្រូវ​បាត់បង់​ទៅ​ជាមួយទាំងអស់ ដោយសារ​តែ​គ្មាន​ភាសា ដើម្បី​អាច​និយាយ​ពន្យល់ ផ្ទេរ​បទពិសោធន៍​នេះ​បាន​ ហើយ​សត្វ​ជំនាន់ថ្មី​ត្រូវ​ចាប់ផ្តើម​រៀនសូត្រ​ពីជីវិត​សាជាថ្មី​ ពីចំណុច​សូន្យ​សុទ្ធសាធ។

មនុស្សវិញ គឺ​ផ្ទុយ​ពីនេះ! ដោយសារ​តែមនុស្ស​មាន​ភាសា ដែល​អាច​និយាយ​រ៉ាយរ៉ាប់​រឿង​ប្រាប់គ្នា​បាន មនុស្ស​ចាស់ ដែល​មាន​បទពិសោធន៍​ក្នុង​ជីវិត អាច​រៀបរាប់​ពីបទ​ពិសោធន៍​របស់​ខ្លួន ទៅ​ឲ្យ​ក្មេងៗ​ជំនាន់ក្រោយ​អាច​រៀនសូត្រ​ពីបទពិសោធន៍​នេះ​បាន។ ​ផ្អែក​លើ​មេរៀន និង​បទពិសោធន៍ ដែល​ទទួលបាន​ពី​មនុស្ស​ចាស់​ជំនាន់មុន ក្មេងជំនាន់ក្រោយ​អាច​សិក្សា​ស្វែងយល់​និង​រកឃើញ​នូវ​បទពិសោធន៍​កាន់តែ​ថ្មីៗ និង​កាន់តែ​​ជឿនលឿន​ជាង​មនុស្ស​ជំនាន់មុន​ រួចហើយ​​​ផ្ទេរ​បទពិសោធន៍​អស់ទាំងនេះ​​ទៅ​ឲ្យ​ក្មេង​ជំនាន់ក្រោយៗ​ជា​បន្ត​ទៅទៀត។

ដូច្នេះ ភាសា, ការប្រាស្រ័យទាក់ទង, ​ចែកចាយ និង​ផ្ទេរបទពិសោធន៍, ទំនាក់ទំនង​គ្រូ និង​សិស្ស គឺ​ជា​លក្ខណៈ​ពិសេស​​របស់​មនុស្ស ដែល​គេ​មិនឃើញ​មាន នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ពពួកសត្វ។ ដោយសារ​​តែ​ភាសានេះ​ហើយ ដែល​ជួយ​ឲ្យ​​មនុស្ស​មាន​ការ​វិវឌ្ឍ​ទៅមុខ​យ៉ាងលឿន​បំផុត បើ​ធៀប​នឹង​ការ​វិវឌ្ឍ​របស់​សត្វ។ ការវិវឌ្ឍ​របស់​សត្វ គឺ​ជា​ការ​វិវឌ្ឍ​តាមបែប “ធម្មជាតិ”។ ចំណែក​ការវិវឌ្ឍ​របស់​មនុស្ស គឺ​ជា​ការ​វិវឌ្ឍ​តាមបែប “វប្បធម៌” ពោលគឺ ការ​វិវឌ្ឍ​ តាមរយៈ​ចំណេះដឹង, បទពិសោធន៍, វិទ្យាសាស្រ្ត, សិល្បៈ និង​បច្ចេកវិទ្យា។


ភាសា ជួយ​ឲ្យ​មនុស្ស​មាន​ការ​វិវឌ្ឍ​ខាង​ចំណេះដឹង និង​ប្រាជ្ញាស្មារតី ​ទៅមុខ​បាន​យ៉ាងលឿន​ខុសពីសត្វ ហើយ​ក៏ដោយសារ​តែ​ភាសា​នេះ​ដែរ ដែលបង្កើត​ឲ្យ​​មាន​ចំណុច​ពិសេស​មួយទៀត​របស់​មនុស្ស ដែល​ខុសស្រឡះពីសត្វ គឺ​ការ​ខ្វល់ខ្វាយ ថប់បារម្ភ ពី​អនាគត។

សត្វអាច​មាន​ការ​ចងចាំ​ពី​​​អ្វី​ដែល​វា​បាន​ឆ្លងកាត់​ពី​អតីតកាល ក៏ប៉ុន្តែ វា​គ្មាន​គំនិត​គិត​គូរ ឬ​ការខ្វល់ខ្វាយ ថប់បារម្ភ សម្រាប់​​​ថ្ងៃ​អនាគត​នោះទេ។ សត្វ​រស់នៅ​មួយថ្ងៃ​សម្រាប់​តែ​មួយថ្ងៃ។ ឲ្យ​តែ​វា​មាន​ចំណី​គ្រប់គ្រាន់​សម្រាប់​ថ្ងៃនេះ វា​អាច​រស់នៅ​បាន​ដោយ​រីករាយ ហើយ​វា​មិនដែល​គិតខ្វាយខ្វល់ បារម្ភ ឬ​ភ័យព្រួយ​ថា ថ្ងៃណាមួយ​​វា​នឹង​ត្រូវ​ស្លាប់​នោះទេ។

​ភាសា​បង្កើត​ឲ្យ​មនុស្ស​មាន​ការ​បារម្ភ​ពីថ្ងៃ​អនាគត ពីព្រោះ តាមរយៈភាសា មនុស្ស​អាច​ជជែក​គ្នា និយាយ​រ៉ាយរ៉ាប់​ប្រាប់គ្នា​ពី​អ្វី​ដែល​បាន​កើតឡើង ឬ​អ្វី​ដែល​យើង​គិតឃើញ។ យើងអាច​គិតស្រមៃ​ឃើញ​បាន​ថា នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ ដែល​មនុស្ស​រស់​នៅ​ដោយ​ការ​បរបាញ់ នៅ​ពេល​ត្រឡប់​ពី​ការ​បរបាញ់​វិញ យប់ឡើង មនុស្ស​អាច​ជជែក​គ្នា រ៉ាយរាប់​ប្រាប់គ្នា អំពី​ការបរបាញ់​កាល​ពីថ្ងៃ។ នៅ​ក្នុងការ​ជជែក​គ្នា​នេះ ពួកគេ​ក៏ដឹង​ថា មាន​គ្នា​គេ​ម្នាក់​ត្រូវ​បាត់ខ្លួន​មិន​វិលត្រឡប់​មកវិញ... បាត់ខ្លួន ដោយ​សារ​ត្រូវ​ខ្លាស៊ី... មានន័យថា ត្រូវ​ស្លាប់។

ការដែល​អាច​ជជែក​រ៉ាយរ៉ាប់​ប្រាប់គ្នា ពី​ការបរបាញ់​ពីថ្ងៃ ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ដឹងខ្លួន​ថា មនុស្សយើង​អាច​ស្លាប់ នៅ​ក្នុង​ពេល​បរបាញ់។ ដូច្នេះ នៅថ្ងៃ​ស្អែក នៅពេល​ដែល​យើង​ចេញ​ទៅ​បរបាញ់​ យើង​ក៏​អាច​ស្លាប់បានដែរ។

ការដឹង ការ​យល់ ការ​បារម្ភ​ អំពី​ថ្ងៃអនាគត ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ចេះ​គិតគូរ ប្រុងប្រៀប​រៀបចំ​ផែនការ ត្រៀម​ទុក​ សម្រាប់​ថ្ងៃ​អនាគត។ ការ​ដឹង​ខ្លួន​ថា ថ្ងៃណាមួយ​ខ្លួន​នឹង​ស្លាប់ ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​យើង​​មាន​តម្រូវការ​ដ៏សំខាន់​មួយទៀត​ដែរ ដែល​យើង​តែងតែ​ចង់​ធ្វើ​នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន គឺ​រ៉ាយរ៉ាប់ និទាន ដំណាល​សាច់រឿង ឬហេតុការណ៍ ដែល​ខ្លួន​បាន​ឃើញ​ បាន​ជួប ប្រាប់​ទៅ​អ្នក​ដទៃ។ ការរ៉ាយរាប់​ ដំណាល​សាច់​រឿង ឬ​ហេតុការណ៍​នេះហើយ ដែល​ជា​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ បើទោះបីវា​គ្រាន់តែ​ជា​ការ​ដំណាល​ដោយ​ផ្ទាល់​មាត់​ ដោយ​គ្មាន​សំណេរ​ក៏ដោយ។

ដូច្នេះ មនុស្ស​ជាតិ នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ ក៏​មាន​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​ខ្លួន​ដែរ ពីព្រោះ​មនុស្ស​មាន​ភាសា ដែល​អាច​និយាយ​រ៉ាយរ៉ាប់​ហេតុការណ៍​​ប្រាប់គ្នាទៅវិញទៅមក។ មនុស្ស​រៀបរាប់​រឿងរ៉ាវ​ពី​អតីតកាល ដើម្បី​ស្វែងយល់​ពី​បច្ចុប្បន្ន​កាល និងត្រៀមខ្លួន​ សម្រាប់​ថ្ងៃ​អនាគត។ មនុស្ស​ ដែល​ដឹង​ថា ខ្លួន​នឹង​ត្រូវ​ស្លាប់ នៅថ្ងៃ​ណាមួយ ក៏​មាន​គំនិត​ចង់​ចែកចាយ​ ផ្ទេរ​ចំណេះដឹង និង​បទពិសោធន៍ ទៅ​ឲ្យ​មនុស្ស​ជំនាន់ក្រោយ។

និយាយ​សរុបជារួមមកវិញ ភាសា ការ​ជជែកគ្នា ការ​រ៉ាយរ៉ាប់រឿងរ៉ាវ​ពី​អតីតកាល គិតគូរ​សម្រាប់​ថ្ងៃអនាគត ការ​ចែកចាយ និង​ផ្ទេរ​ចំណេះដឹង និង​បទពិសោធន៍ ទាំងអស់​នេះ គឺ​ជា​លក្ខណៈពិសេស​របស់​មនុស្ស​ជាតិ។ លក្ខណៈពិសេស ដែល​មាន​ជាប់​នឹង​កំណើតដើម​របស់​មនុស្ស តាំង​ពី​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ ហើយ​បន្ត​រហូតមក​ទល់នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។

ការដែល​ខ្ញុំ​កំពុង​រៀបរាប់​អំពី​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​មនុស្ស​ជាតិ ហើយ​លោក​អ្នក​ស្តាប់ ដែល​កំពុង​តាមដានស្តាប់​ ចង់ដឹង ចង់​យល់ អំពីដំណើរឿង​ពី​អតីតកាល​របស់​មនុស្សជាតិ​នេះ ក៏​ជា​ផ្នែក​មួយ​ដែរ នៃ​បុគ្គលិក​លក្ខណៈ​​របស់​មនុស្ស។ គឺជា​លក្ខណៈពិសេស ដែល​មាន​ជាប់នឹង​ “ធម្មជាតិ” ​របស់​មនុស្ស ឬ​គួរ​និយាយ​ថា ជាប់នឹង “វប្បធម៌” របស់​មនុស្ស ព្រោះ​មនុស្ស​មាន​ការ​វិវឌ្ឍ​តាមបែប “វប្បធម៌” មិនមែន​​វិវឌ្ឍ​តាមតែ​ “ធម្មជាតិ” ដូចជា​សត្វនោះទេ៕មនុស្សសាស្ត្រ

កសិកម្ម៖ បដិវត្តន៍​ដ៏សំខាន់​នៃ​មនុស្សជាតិ​ដែល​នាំ​ទៅរក​ការ​បង្កើត​រដ្ឋ​ដំបូងកែប្រែ

រូបភាពតូច|farmer មនុស្ស​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ ដែល​បាន​ចាប់វត្តមាន​ដំបូងនៅ​លើ​ភពផែនដី ក្នុង​តំបន់​អាហ្រ្វិក​ខាង​កើត បាន​ចាប់ផ្តើម​ផ្លាស់ទី រីកសាយភាយ​បន្តិចម្តងៗ ទៅកាន់​តំបន់​ដើមបូព៌ា អាស៊ី និង​អឺរ៉ុប ហើយ​នៅ​ចុងយុគសម័យទឹកកក (Ice Age) ប្រមាណ​ជា ១ម៉ឺន ២ពាន់​ឆ្នាំមុន វត្តមាន​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​បាន​រីកសាយភាយ​ទៅ​ស្ទើរតែ​គ្រប់​ទីកន្លែង នៅ​​ទូទាំង​ពិភពលោក។

នៅ​ក្នុង​អំឡុង​យុគសម័យទឹកកក ​ទឹកសមុទ្រ​នៅលើ​ភពផែនដី​មាន​កម្រិតកម្ពស់​ទាប​ជាង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ ពោលគឺ ជា​កម្រិត​ទាបបំផុត​ដែល​នៅ​​កន្លែង​ខ្លះ​​ ដូចជា ច្រក​សមុទ្រ​រវាង​រុស្ស៊ី និង​រដ្ឋ​អាឡាស្កា​សហរដ្ឋ​អាមេរិក (Bering Sea) ជាដើម តាមពិត ​គឺ​ជា​ដីគោក ដែល​អាច​ឲ្យ​មនុស្ស​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្លងកាត់​ដោយ​ថ្មើ​ជើងបាន។ គឺ​នៅត្រង់​កន្លែង​នេះ​ហើយ ដែល​កាល​ពី​ប្រមាណ​ជា ២ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន មនុស្ស​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​ដោយ​ថ្មើរ​ជើង​ ចេញ​​ពី​តំបន់​អាស៊ី​ ឆ្ពោះ​ទៅកាន់​ទ្វីបអាមេរិក។

ដូច្នេះ ជនជាតិ​ដើម​នៅ​អាមេរិក ដែល​បច្ចុបន្ន​យើង​ច្រើន​ហៅថា​ជា​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​ស្បែកក្រហម តាមការ​ពិត គឺ​ជា​មនុស្ស ដែល​មាន​ដើមកំណើត​មក​ពី​អាស៊ី។ បុគ្គលិក​លក្ខណៈ​ជា​ប្រជាជន​មក​ពី​អាស៊ី ទាំង​ខាង​រូបរាងកាយ និង​ទាំង​ឫសគល់​នៃ​ភាសា ដែល​គេ​នៅតែ​អាច​មើល​ឃើញ​នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ជនជាតិ​ឥណ្ឌា​អាមេរិក នាពេល​បច្ចុប្បន្ន។

នៅ​ក្នុង​មួយផ្នែក​ដំបូង​នៃ​សម័យកាលបុរេប្រវត្តិ ដែល​គេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា “យុគថ្មបំបែក” (Paléolitique) មនុស្ស​ដើមដំបូង​ចេះ​ប្រើ​ឈើ និង​ថ្ម ជា​ឧបករណ៍ ហើយ​បរិភោគ​សាច់ឆៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ បន្តិចម្តងៗ មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​ចេះច្នៃ​ឧបករណ៍​ប្រើប្រាស់ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​កាន់តែ​ទំនើប​ជាងមុន ហើយ​ចាប់ផ្តើម​ចេះ​ប្រើ​ភ្លើង ដើម្បី​ចម្អិន​អាហារ។

មនុស្ស​ នៅ​ក្នុង “យុគថ្មបំបែក” រស់នៅ​ដោយ​ពឹងផ្អែក​ទាំងស្រុង​ទៅលើ​ការ​បរបាញ់ និង​ការ​បេះផ្លែឈើព្រៃ​ជា​អាហារ។ នៅពេលនោះ មនុស្ស​មាន​កន្លែង​ច្រើន​ក្នុង​ការ​បរបាញ់។ តំបន់​សាហារ៉ា នៅ​ទ្វីបអាហ្វ្រិក ដែល​ជា​ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​ដំបូង នៃ​វត្តមាន​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​ នៅ​ជា​តំបន់សម្បូរ​ស្មៅ និង​ព្រៃ ហើយ​​មិនទាន់​ក្លាយ​ជា​វាលខ្សាច់​ខ្សោះហួតហែង​ដូច​ជាពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​នៅឡើយទេ។

ក៏ប៉ុន្តែ ការ​ប្រែប្រួល​នៃ​អាកាសធាតុ បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​តំបន់​ដែល​ធ្លាប់​តែ​សម្បូរព្រៃ ត្រូវ​ក្លាយ​ជា​វាលខ្សាច់។ ​មនុស្ស​ត្រូវ​ជួប​នឹង​គ្រោះ​អត់ឃ្លាន ហើយ​ត្រូវ​បង្ខំចិត្ត​រត់ទៅ​រក​កន្លែង​ដែល​មាន​ព្រៃ ជាពិសេស ទៅនៅ​តាម​ដងទន្លេ​ធំៗ​មួយចំនួន ដែល​ជា​ប្រភព​ទឹក ដូចជា ដងទន្លេ​នីល (Nile) នៅ​អាហ្វ្រិក, ទន្លេ​អឺហ្វ្រាត (Euphrates) និង​ទន្លេ​ទីហ្រ្គីស (Tigris/Tigre) នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេសូប៉ូតាមី (Mesopotamie) ពោលគឺ នៅ​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ាក់​បច្ចុប្បន្ន, ទន្លេ​សិន្ធុ (ឬ Indus) នៅ​ប៉ាគីស្ថាន និង​ឥណ្ឌា​បច្ចុប្បន្ន និង​ទន្លេ​ហ៊័ងហេ ឬ​ទន្លេលឿង នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន។

ហេតុដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​គេ​សង្កេតឃើញ​ថា អរិយធម៌​ធំៗ​ដំបូង​បង្អស់​នៃ​មនុស្ស​ជាតិ គឺ​ចាប់កំណើត​ នៅ​ក្នុង​តំបន់​ជាប់​នឹង​ដងទន្លេ​ទាំងនេះ គឺ​ អេហ្ស៊ីប មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌា និង​ចិន។

ចំនួន​មនុស្ស​ដែល​គេ​ចេញ​ពី​តំបន់​វាលខ្សាច់ ​មក​ប្រមូលផ្តុំគ្នា នៅ​តាម​តំបន់​ជាប់​នឹង​ដង​ទន្លេធំៗ​ទាំងនេះ ​មាន​កាន់តែច្រើន​ឡើងៗ រហូត​​ដល់​ពេលមួយ ​កន្លែង​ដ៏តូចចង្អៀត​នេះ ក៏​លែង​អាច​ទ្រទ្រង់​​ជីវភាព​របស់​មនុស្ស​ទាំងនេះ​បាន ដោយសារ​តែ​កន្លែង​បរបាញ់​មាន​តិច​ជាង​មាត់​ដែល​ត្រូវ​ចិញ្ចឹម។

ប្រឈមមុខ​នឹង​បញ្ហា​នេះ នៅ​ប្រមាណ​ជា ៨ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​គ្រឹស្ត​សករាជ ពោលគឺ ប្រមាណ​ជា ១ម៉ឺន​ឆ្នាំមុន មនុស្ស​ក៏​ចាប់ផ្តើម​បែក​គំនិត​បង្កើត​​របៀបរស់​នៅ​ថ្មី​ស្រឡាង​មួយទៀត ដែល​ជា​បដិវត្តន៍​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​របស់​មនុស្ស​ជាតិ ហើយ​ដែល​គេឲ្យឈ្មោះ​ថា​ជា​ “បដិវត្តន៍​នៃ​យុគថ្មរំលីង” (Néolitique) នោះ​ គឺ​ការ​បង្កើត​របរ​កសិកម្ម។

នៅ​ក្នុង​តំបន់​វាលទំនាប​តាម​ដងទន្លេ គេ​ឃើញ​មាន​ប្រភេទ​ធញ្ញជាតិ​ ដែល​ដុះ​តាម​​លក្ខណៈ​ជា​ស្មៅព្រៃ ហើយ​ដែល​មនុស្ស​យើង​ធ្លាប់​​តែ​​ទៅបេះបោច យក​​មក​ធ្វើ​ជា​អាហារ ទៅតាម​លក្ខណៈ​ធម្មជាតិ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្រោយ​មក​ មនុស្ស​បាន​បែក​គំនិត​ដ៏​អស្ចារ្យ​មួយ ដែល​មិន​ធ្លាប់មាន​ពីមុន គឺ​មនុស្ស​ទៅ​បេះ​សម្រាំង​គ្រាប់​ធញ្ញជាតិ​ដែល​ល្អៗ ហើយ​យក​វា​ទៅ​ដាំ​បន្ត ដើម្បី​រង់ចាំ​ប្រមូលផល​។ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា មនុស្ស​ក៏​បាន​ចាប់ផ្តើម​បង្វែ​ពីការ​បរបាញ់ ទៅ​ជា​ការ​ចាប់សត្វព្រៃ​មក​ចិញ្ចឹម។

ការ​ដាំដុះ និង​ការ​ចិញ្ចឹមសត្វ​នេះ​ គឺ​ជា​ការ​វិវឌ្ឍ​ដ៏​សំខាន់​បំផុត​របស់​មនុស្សជាតិ ពីព្រោះ​ថា នៅ​ក្នុង​ផ្ទៃដី ដែល​មាន​ទំហំ​ដូចគ្នា ការប្រកប​របរ​កសិកម្ម​អាច​ចិញ្ចឹម​មនុស្ស​បាន​ច្រើន​ជាង​ការ​បរបាញ់ ​រហូតដល់​ទៅ ១រយដង មានន័យថា បើ​កាលពីមុន ដែល​មនុស្ស​ពឹងផ្អែក​លើ​ការបរបាញ់ ផ្ទៃដី​ដ៏តូចចង្អៀត​មួយ អាច​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​បាន​ត្រឹមតែ ១ម៉ឺននាក់ ការ​បង្កើត​របរ​កសិកម្ម​អាចផ្តល់​ផល សម្រាប់​ចិញ្ចឹម​​មនុស្ស​រហូតដល់​ទៅ ១លាននាក់។

ក្រោយ​ពី​មនុស្ស​ចេះ​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម ចំនួន​ប្រជាជន​សរុប​នៅលើ​ភពផែនដី បាន​កើនឡើង ពី​រាប់លាន​នាក់ ទៅ​រាប់រយលាននាក់ ក្នុងរយៈពេល​ដ៏ខ្លី។ មនុស្សជាតិ ដែល​ពីមុន​ទទួលរង​នូវ​ការ​គំរាមកំហែង​ពី​ធម្មជាតិ ក៏បាន​ប្រែក្លាយ​ទៅ​ជា​ការ​គំរាម​កំហែង​ដល់​ធម្មជាតិ​វិញ ពីព្រោះ​ថា ការ​ដាំដុះ និង​ចិញ្ចឹម​សត្វ គឺ​ជា​សកម្មភាព ដែល​មាន​ការបំពុល​បរិយាកាស​ខ្លាំង​បំផុត ជាពិសេស គឺ​ការ​បញ្ចេញ​ឧស្ម័ន​មេតាន (CH4) ដែល​ជា​ដើមហេតុ​ដ៏​សំខាន់មួយ ដែល​បង្ក​ឲ្យ​ផែនដី​ឡើងកម្តៅ។

អរិយធម៌​ដ៏ចំណាស់​បំផុត​របស់​មនុស្សជាតិ៖ អេហ្ស៊ីប មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌា និង​ចិនកែប្រែ

រូបភាពតូច|pyramid ប្រមាណ​ជា ៨ពាន់ឆ្នាំ​មុនគ្រឹស្តសករាជ (ប្រមាណ​ជា ១ម៉ឺន​ឆ្នាំ​មុន) មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​ចេះ​ធ្វើ​កសិកម្ម ដើម្បី​ចិញ្ចឹម​ជីវិត​ ជំនួស​ឲ្យ​ការ​បរបាញ់។ បដិវត្តន៍​កសិកម្ម​នេះ​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​មាន​តម្រូវការ​សំខាន់មួយ គឺ​ត្រូវការ​ឲ្យ​មាន​អ្នកដឹកនាំ និង​រចនាសម្ព័ន្ធ​សហគមន៍​ត្រឹមត្រូវ ដែល​ជា​ទម្រង់​ដំបូង​នៃ​រដ្ឋ ដើម្បី​ចាត់ចែង​បែងចែក​ធនធានទឹក​ឲ្យ​បាន​ស្មើភាព​គ្នា ដើម្បី​ប្រើប្រាស់​ក្នុងការ​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម ព្រមទាំងរក្សា​សណ្តាប់ធ្នាប់ និង​ការ​ពារ​សុវត្ថិភាព​របស់​ប្រជាកសិករ។

រដ្ឋ និង​អរិយធម៌​បាន​ចាប់កំណើត​ឡើង​មុនគេ នៅ​តាម​តំបន់​ដែល​មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​បង្កើត​របរ​កសិកម្ម គឺ​តំបន់​​ទាំង ៤ ដែល​ជាប់​នឹង​ទន្លេ​សំខាន់ៗ រួមមាន អេហ្ស៊ីប ជាប់នឹង​ទន្លេ​នីល មេសូប៉ូតាមី ជាប់នឹង​ដងទន្លេ​អឺហ្រ្វាត និង​ទន្លេ​ទីហ្រ្គីស ឥណ្ឌា ជាប់នឹង​ដងទន្លេ​ឥណ្ឌុស និង​ចិន​ ជាប់នឹង​ដងទន្លេ​លឿង។

ដោយសារ​តែ​សកម្មភាព​ដាំដុះ និង​ចិញ្ចឹម​សត្វ ជា​សកម្មភាព​ដែល​អាច​ផ្តល់​ផល​បាន​យ៉ាងច្រើន​លើសពី​តម្រូវការ​ប្រចាំថ្ងៃ រដ្ឋត្រូវ​​មាន​ភារៈ​ដ៏សំខាន់មួយទៀត គឺ​ចាត់ចែង​ស្តុក​ផលិតផល​កសិកម្ម ដើម្បី​បម្រុង​ទុក​សម្រាប់​ឆ្នាំណា​ដែល​​ការដាំដុះ​មិន​សូវ​ផ្តល់​ផល​ច្រើន។ ដើម្បី​ចាត់ចែង​ស្តុក​ផលិតផល​ដ៏​ច្រើន និង​ក្នុងរយៈពេល​យូរ​អង្វែង​​បែបនេះ គេ​ចាំបាច់​ត្រូវការ​ឲ្យ​មាន​បញ្ជី​កត់ត្រា​ចំណាំឲ្យ​បាន​ច្បាស់លាស់ ហើយ​ដើម្បី​​អាច​កត់ត្រា​បាន គេ​ចាំបាច់​ត្រូវ​បង្កើត​អក្សរ។

ការបង្កើត​អក្សរ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ដែនកំណត់​ ពី​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ ឈាន​ចូល​ក្នុង​សម័យកាល​ប្រវត្តិសាស្រ្ត។ ក៏ប៉ុន្តែ ដែនកំណត់​នៃ​បុរេប្រវត្តិ មិនដូចគ្នា​ទាំងអស់ នៅ​គ្រប់​ទីកន្លែង​​ទូទាំង​ពិភពលោក​នោះទេ ពីព្រោះថា ក្រុមមនុស្ស​ដែល​នៅ​កន្លែង​ផ្សេងៗ​គ្នា មិនបាន​ចាប់ផ្តើម​បង្កើត​អក្សរ​ក្នុង​ពេល​ព្រមគ្នា​នោះទេ។ នៅកន្លែងណា ដែល​មិនទាន់​មាន​ការ​បង្កើត​អក្សរ មនុស្ស​បន្ត​រស់នៅ ក្នុង​សម័យកាល​បុរេប្រវត្តិ។ ក្នុង​ពេល​ជាមួយគ្នា​នោះ ​នៅ​កន្លែង​ផ្សេងទៀត ដែល​មាន​ការ​បង្កើត​អក្សរ​ មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​បោះជំហាន​ចូល​ក្នុង​សម័យកាល​នៃ​ប្រវត្តិសាស្រ្ត។

នៅ​អេហ្ស៊ីប មនុស្ស​ចាប់ផ្តើម​បង្កើត​អក្សរ​ នៅ​ប្រមាណ​ជា ៣ពាន់ ទៅ៤ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​គ្រឹស្តសករាជ (៥ពាន់ ទៅ៦ពាន់ឆ្នាំ​មុនសម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន) ហើយ​ទម្រង់​រដ្ឋ​ដំបូង​បង្អស់​ក្នុង​ប្រវត្តិ​មនុស្ស​ជាតិ គឺ​បាន​ចាប់​កំណើត​ឡើង នៅ​អេហ្ស៊ីប​នេះ​ឯង។

រដ្ឋ​ចាប់កំណើត​ដំបូង​នៅ​អេហ្ស៊ីប តាម​ដងទន្លេនីល គឺ​មក​ពី​តម្រូវការ​ចាំបាច់​នៃ​អាកាសធាតុ។ អេហ្ស៊ីប ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្បែរ​វាលខ្សាច់​សាហារ៉ា ជា​តំបន់​ដែល​កម្រ​នឹង​មាន​ភ្លៀងធ្លាក់ ហើយ​ប្រជាកសិករ​ដែល​រស់នៅទីនោះ ត្រូវ​ការ​ឲ្យ​មេដឹកនាំ និង​រចនាសម្ព័ន្ធ​រដ្ឋ ដើម្បី​ជួយចាត់ចែង​បែងចែក​ធនធានទឹក​ប្រើប្រាស់ឲ្យ​បាន​ស្មើ​ភាព​គ្នា ចៀសវាង​វិវាទ។

អេហ្ស៊ីប​នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​នោះ គឺ​ជា​អាណាចក្រ​ដែល​មាន​ប្រជាជន​យ៉ាងច្រើន គឺ​ប្រមាណ​ពី ៧ ទៅ ៨លាន​នាក់ ហើយអាណាចក្រ​អេហ្ស៊ីប​បាន​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រុងរឿង​ និង​ឯករាជ្យ អស់រយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ២៥សតវត្សរ៍។ គឺ​នៅ​ក្នុង​អាណាចក្រ​អេហ្ស៊ីប​សម័យបុរាណ និង​សម័យកាល​រុងរឿង​នេះ​ហើយ​ ដែល​​មាន​ការ​សាងសង់​ពីរ៉ាមីត​ជាច្រើន​ បន្សល់ទុក​ជា​អច្ឆរិយវត្ថុ​របស់​មនុស្ស​ជាតិ​រហូតមកទល់នឹង​ពេល​បចុប្បន្ន។

អាណាចក្រ​​អេហ្ស៊ីប​ឯករាជ្យ​ ​ត្រូវ​បាន​បញ្ចប់ នៅ​ឆ្នាំ​៥២៥​មុនគ.ស. នៅ​ពេល​ដែល​អេហ្ស៊ីប​ត្រូវ​បាន​​អាណាចក្រ​ពែរ្ស៍​វាយដណ្តើម​កាន់កាប់។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក អេហ្ស៊ីប​ក៏​ត្រូវ​ធ្លាក់​ដុនដាប លែង​ស្គាល់​ឯករាជ្យ រហូត​ទាល់តែ​ដល់​អំឡុង​ឆ្នាំ​១៩៥០​ថ្មីៗនេះ​ប៉ុណ្ណោះ ទើប​អេហ្ស៊ីប​សម័យ​ទំនើប​ និង​ឯករាជ្យ​បាន​ចាប់កំណើត​ឡើងវិញ។

បន្ទាប់​ពី​អេហ្ស៊ីប រចនាសម្ព័ន្ធ​រដ្ឋ​ក៏​បាន​ចាប់​ផ្តើម​ចេញ​ជារូបរាង​ឡើង​ដែរ នៅ​​មេសូប៉ូតាមី (អ៊ីរ៉ាក់​បច្ចុប្បន្ន)។ នៅតាម​ដងទន្លេ​អឺហ្វ្រាត និង​ទីហ្គ្រីស គេ​ឃើញ​មាន​អាណាចក្រ​ជាច្រើន​បាន​ចាប់កំណើត​ឡើង​ជា​បន្ត​បន្ទាប់ ដែល​ក្នុងនោះ អាណាចក្រ​មួយ ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ទូទៅ​ច្រើន​ជាងគេ គឺ​បាប៊ីឡូន។ អាណាចក្រ​បាប៊ីឡូន មាន​រាជធានី នៅ​ក្បែរ​រដ្ឋធានី​បាកដាដ​របស់​អ៊ីរ៉ាក់​នាពេលបច្ចុប្បន្ន ហើយ​អាណាចក្រ​បាប៊ីឡូន​សម័យបុរាណ មាន​មហាក្សត្រ​​​​មួយ​​​អង្គ​ គឺ​​ព្រះចៅ​ហាមូរ៉ាប៊ី (Hammourabi) ដែល​មាន​ឈ្មោះ​ល្បី​ក្នុង​ការ​យក​មាត្រា​ច្បាប់​មក​ចងក្រង​ធ្វើ​ជា​ក្រម​ច្បាប់​ដ៏ពេញលេញ​មួយ ដែល​គេ​ស្គាល់​ជាទូទៅ​ថា​ជា “ក្រម​ហាមូរ៉ាប៊ី” បង្កើត​ឡើង តាំង​ពីប្រមាណ​ជា​ ១៧៥០​ឆ្នាំ​មុន​គ.ស ហើយ​ជា​ក្រមច្បាប់​ដ៏ពេញលេញ​ដំបូង​គេ​បង្អស់​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​មនុស្ស​ជាតិ។

អាណាចក្រ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេសូប៉ូតាមី​ក៏​ជា​អាណាចក្រ​ដែល​មាន​ស្ថាបត្យកម្ម​ដ៏រុងរឿង​មិនចាញ់​អេហ្ស៊ីប​ប៉ុន្មាន​ដែរ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​មេសូប៉ូតាមី សំណង់​ភាគច្រើន​ សង់​ពី​ដីឥដ្ឋ ដែល​មិន​អាច​នៅគង់វង់​បាន​យូរ​ដល់​ពេល​បច្ចុប្បន្ន ​ដូចជា​សំណង់​​នៅ​អេហ្ស៊ីប ដែល​សង់​ពី​ថ្ម។

កាល​ពី​សម័យដើម អេហ្ស៊ីប និង​មេសូប៉ូតាមី​ ដែល​មាន​ព្រំប្រទល់ដែន​ជាប់គ្នា នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន គឺ​ជា​គូប្រជែង​នឹង​គ្នា​យ៉ាង​ស្រួចស្រាវ។

ចេញ​ពី​មេសូប៉ូតាមី បើ​គេ​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ពោះ​ទៅ​ទិសខាងកើត ហើយ​ធ្វើដំណើរ​ឆ្លងកាត់​ពេលវេលា ប្រមាណ​ជា ១ពាន់ ៥រយឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទៀត គេ​នឹង​ឃើញ​មាន​អរិយធម៌​ពីរ​ទៀត គឺ​ឥណ្ឌា នៅតាម​ដងទន្លេ​ឥណ្ឌុស (Indus) និង​ចិន នៅ​តាម​ដងទន្ល​លឿង។

ហេតុអ្វី​បាន​ជា ១ពាន់ ៥រយឆ្នាំ ក្រោយមក​ ទើប​​រដ្ឋ​ចាប់កំណើត​នៅ ឥណ្ឌា និង​ចិន? នៅ​ក្នុង​តំបន់​នេះ ថ្វីដ្បិត​តែ​ ការប្រែប្រួល​អាកាសធាតុ​បណ្តាល​ឲ្យ​បាត់បង់​ព្រៃឈើ បង្ក​ជា​វាលខ្សាច់​ច្រើន ក៏ប៉ុន្តែ ខុស​ពី​អេហ្ស៊ីប និង​មេសូប៉ូតាមី តំបន់​ជុំវិញ​ដងទន្លេ​ឥណ្ឌុស និង​ទន្លេ​លឿង គឺ​ជា​តំបន់​ដែល​សម្បូរ​ភ្លៀង។ ហេតុដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ដំណើរវិវឌ្ឍ ឆ្ពោះ​ទៅ​ការ​បង្កើត​រដ្ឋ នៅ​ឥណ្ឌា និង​ចិន បាន​ធ្វើឡើង​ដោយ​សន្សឹមៗ ដោយសារ​តែ​ មនុស្ស​នៅ​ក្នុង​តំបន់​នេះ មិនសូវ​ជា​មាន​តម្រូវការ​ចាំបាច់ និងបន្ទាន់​ខ្លាំង ក្នុងការ​បង្កើត​ជា​រចនាសម្ព័ន្ធ​រដ្ឋ ដើម្បី​គ្រប់គ្រង​បែងចែក​ធនធានទឹក ដូចជា នៅ​អេហ្ស៊ីប និង​មេសូប៉ូតាមី​នោះទេ។

១ពាន់ឆ្នាំមុន​គ.ស (ជាង ៣ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​សម័យកាល​យើង​បច្ចុប្បន្ន) អរិយធម៌​ចំនួន ៤ បាន​ចាប់​កំណើត​នៅលើ​ភពផែនដី៖ អេហ្ស៊ីប មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌា និង​ចិន ដោយ​មួយៗ មាន​ប្រជាជន​សរុប​ប្រមាណ​ជា ១០លាន​នាក់ ហើយ​មាន​ទំនាក់ទំនង​ជាមួយគ្នា​ច្រើន ​ទាំង​ការ​ធ្វើ​សង្រ្គាម និង​ការ​ជួញដូរ។​

សូត្រ ដែល​ពេលនោះ​ មាន​ផលិត​តែ​នៅ​ចិន ត្រូវ​បាន​គេ​នាំ​យក​ទៅលក់​រហូត​ទៅដល់​អេហ្ស៊ីប ដោយ​ឆ្លងកាត់​តាម​ផ្លូវគោក​ដ៏វែងឆ្ងាយ ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “ផ្លូវសូត្រ” ចេញ​ពី​ឆាងអាន កាត់តាម​ឥណ្ឌា និង​មេសូប៉ូតាមី រហូត​ទៅដល់​អេហ្ស៊ីប។

និយាយ​ពី​សង្រ្គាមវិញ ចិន និង​ឥណ្ឌា ក្នុង​សម័យបុរាណ មិនសូវ​ជាធ្វើ​សង្រ្គាម​នឹង​គ្នា​ដោយ​ផ្ទាល់ ច្រើន​ដូចជា អេហ្ស៊ីប និង​មេសូប៉ូតាមី​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ​រដ្ឋ និង​បុរី នៅ​ខាង​​ផ្ទៃក្នុង​អាណាចក្រ​ចិនវិញ មាន​ការ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ស៊ីសាច់​ហុតឈាម​រវាង​គ្នា​និងគ្នា ដោយ​ឥត​ត្រាប្រណី រហូតដល់​ជាប់ឈ្មោះ​ថា​ជា “អាណាចក្រ​សង្រ្គាម”។ រហូតដល់​ឆ្នាំ​២២០​មុនគ.ស. ទើប​អាណាចក្រ​ចិន​បាន​ស្គាល់​ការ​រួបរួមគ្នា ក្រោមការ​ដឹកនាំ​របស់​អធិរាជ “ឈីន” (Qin)។

នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ចិន​សម័យបុរាណ គេ​ឃើញ​មាន​យុគសម័យកាលរួបរួម និង​រុងរឿង គឺ​សម័យ​រាជវង្ស​ហាន (ពី​ឆ្នាំ​២០០​មុនគ.ស ដល់​ឆ្នាំ​២០០​គ.ស.) រាជវង្ស​ថាង (នៅ​អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី៧ ដល់​ទី១០) រាជវង្ស​សុង (ចុងសតវត្សរ៍​ទី១០ ដល់​សតវត្សរ៍​ទី១៣) រាជវង្ស​មីង (ចន្លោះ​សតវត្សរ៍​ទី១៤ ដល់​ទី១៧) ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​សម័យកាល​រុងរឿង​បំផុត​មួយ ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ចិន ក៏ដូចជា​ប្រវត្តិមនុស្ស​ជាតិ។

នៅ​ចន្លោះ​សម័យកាល​ដ៏រុងរឿង​អស់ទាំងនេះ ចិន​ធ្លាក់​ក្នុង​សម័យកាល​ខ្មៅងងឹត ដែល​​ប្រជាជន​ស្គាល់​នូវ​ភាព​បាក់បែក ប្រកាប់ប្រចាក់គ្នា​ និង​​ភាព​អនាធិបតេយ្យ ដូចជា សម័យកាល​នគរ​ទាំងបី​ ជាដើម ដែល​ជា​សម័យកាលមួយ​មាន​ការ​បង្ហូរ​ឈាម​ខ្លាំង​បំផុត ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ចិន និង​ដែល​គេ​ច្រើន​យក​មក​សរសេរ​ជារឿង ជា​ល្ខោន ឬ​ផលិត​ជាកុន ដូចជា រឿង​ “សាមកុក” ជាដើម។

ក្រៅ​ពី​ហេតុការណ៍​បះបោរ រដ្ឋប្រហារ ការ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ផ្ទៃក្នុង​គ្នា​ឯង អាណាចក្រ​ចិន​សម័យ​បុរាណ ក៏​ប្រឈមមុខ​នឹង​ការ​គំរាម​កំហែង​ដ៏​ធំមួយ​ទៀត​ដែរ គឺ​ការ​ឈ្លានពាន​ពី​សំណាក់​ពួក​ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ធ ដែល​បន្ត​រស់​នៅ​តាម​របៀប​សម័យ​បុរេប្រវត្តិ។ ដើម្បី​ការពារ​ខ្លួន​ពី​ការ​ឈ្លានពាន ពី​សំណាក់​ពួកទាំងនេះ​ហើយ ដែល​ចិន​បាន​សង់​ជា​មហាកំផែង ដែល​បន្ត​ទុក​រហូត​មក​ទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃនេះ។

អេហ្ស៊ីប មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌា ចិន... នេះ​ហើយ​គឺ​ជា​អរិយធម៌​ដំបូង​បង្អស់​នៃ​មនុស្ស​ជាតិ។ គឺ​ជា​ទីកន្លែង​ចាប់កំណើត​នៃ​កសិកម្ម តាំង​ពី​រាប់ពាន់​ឆ្នាំ​មុន។ ​របៀបរស់​នៅ ដែល​​យើង​នៅ​តែ​បន្ត​ឃើញ​មាន​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។​ គំនិត​ច្នៃប្រឌិត និង​របកគំហើញ​មួយ​ចំនួន ដូចជា ត្រីវិស័យ រំសេវ​ផ្ទុះ ក្រមច្បាប់ ជាដើម គឺ​សុទ្ធសឹង​ជា​​មរតក ដែល​បន្សល់​ទុក​ដោយ​អរិយធម៌​ដ៏​ចំណាស់​ទាំង ៤​នេះ ឲ្យ​​មនុស្ស​ជាតិ​យើង​បន្ត​ប្រើប្រាស់ រហូតមកទល់នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។ នៅ​ពេល​ដែល​យើង​អាន ស្តាប់ និង​មើល​ព័ត៌មាន​​ជារៀងរាល់ថ្ងៃ យើង​នៅតែ​ឃើញ​ ចិន ឥណ្ឌា អេហ្ស៊ីប និង​តំបន់​​ដើមបូព៌ា ​​បន្ត​ជា​ប្រធានរឿង​ធំៗ ជា​ចំណុច​ចាប់​អារម្មណ៍​​នៃ​មនុស្ស​ជាតិ​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន៕

អរិយធម៌​មេឌីទែរ៉ាណេ៖ កោះក្រែត ក្រិក និង​ហ្វេនីស៊ី(លីបង់)កែប្រែ

រូបភាពតូច|Partheon អេហ្ស៊ីប មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌា ចិន... រដ្ឋ និង​អរិយធម៌​ដ៏ចំណាស់​ទាំង ៤ នៃ​មនុស្ស​ជាតិ មានទំនាក់ទំនង​​រកស៊ី​ជាមួយ​គ្នា​ច្រើន តាំង​ពី​យុគសម័យ​បុរាណ ក៏ប៉ុន្តែ ប្រជាជន​​នៅ​ក្នុង​តំបន់​ទាំង ៤នេះ ច្រើន​តែ​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​ការ​ដឹកជញ្ជូន​ផ្លូវគោក ឬ​ក៏​មាន​ការដឹកជញ្ជូន​តាមផ្លូវ​ទឹក​ខ្លះ​ដែរ តែ​ជា​ការ​ដឹកជញ្ជូន​តាម​ដង​ទន្លេ។ បើ​និយាយ​ពីអ្នកជំនាញខាង​ដើរ​សមុទ្រ​វិញ គេ​ត្រូវ​ទៅ​មើល​​បណ្តា​រដ្ឋ ដែល​ចាប់កំណើតឡើង​ជា​បន្តបន្ទាប់​គ្នា នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ។

យើង​នៅ​ក្នុងអំឡុង​យុគសម័យ​លង្ហិន (ប្រមាណ ពី​​​៣ពាន់​ឆ្នាំ រហូត​ទៅ​ដល់​ប្រមាណ​ ១ពាន់​ឆ្នាំ​មុនគ.ស)។ នៅខាងជើង​ឆ្នេរសមុទ្រ​អេហ្ស៊ីប ក្នុង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ មានកោះ​ដ៏ធំមួយ ឈ្មោះ​ថា “កោះក្រែត” (បច្ចុប្បន្ន ជា​ផ្នែកមួយ​នៃប្រទេស​ក្រិក)។ គឺ​អ្នកកោះក្រែត​នេះ​ហើយ ដែល​ជា​អ្នក​ដុះគំនិត​ និង​មាន​ជំនាញ​ខាង​នាវាចរណ៍​តាមផ្លូវ​សមុទ្រ​មុនគេ ដោយពួកគេ​បាន​បង្កើត​នាវា​សមុទ្រ​មួយប្រភេទ ដែលមានឈ្មោះ​បោះសំឡេង​ពាសពេញផ្ទៃសមុទ្រ​ តាំង​ពី​យុគសម័យបុរាណ រហូតដល់​សតវត្សរ៍​ទី១៤​គ.ស.។

នាវាសមុទ្រ​បង្កើត​ឡើង​ដោយ​អ្នក​កោះក្រែត​នេះ ត្រូវបាន​​​​​​គេ​ឲ្យឈ្មោះ​តាមភាសាក្រិក​បុរាណ​ថា “ហ្កាឡេអា” (Galéa) ហៅតាម​ភាសាបារាំង​បច្ចុប្បន្ន​ថា “ហ្កាលែរ” (Galère) គឺ​ជា​ប្រភេទ​នាវា​សមុទ្រ​ដែល​មាន​ក្តោងផង និង​មាន​ដងចែវ​ផង ដែល​តម្រៀបជាជួរ​ទាំងសងខាង​ តាំងពី​ក្បាល​រហូតដល់​កន្ទុយ។ ដោយសារតែ​នៅ​សម័យកាលនោះ មនុស្ស​នៅ​មិនទាន់​រកឃើញ​ទ្រឹស្តី​រូបវិទ្យា ដើម្បី​អាច​ប្រើ​កម្លាំង​ទល់នឹង​កម្លាំង​បាន​នៅឡើយ ដូច្នេះ នៅ​ក្នុងការបើកបរ​នាវាហ្កាលែរ គេអាច​បើក​ក្តោងប្រើ តែ​នៅពេលណា ដែល​មាន​ខ្យល់បក់​មក​ពី​ខាងក្រោយប៉ុណ្ណោះ ក្រៅពីនេះ ត្រូវមាន​មនុស្ស​ចែវ ទើប​នាវា Galère អាច​ធ្វើ​ដំណើរទៅមុខ​បាន។

ដោយសារតែ​ហេតុនេះ​ហើយ​ទើប វានាហ្កាលែរ​ ដែល​ជា​នាវា​ដ៏​មាំ មិនខ្លាច​ព្យុះ មិនខ្លាច​រលក ក៏ប៉ុន្តែ មិនអាច​ធ្វើ​ដំណើរ​ចេញ​ឆ្ងាយ​ពី​ឆ្នេរបាន​យូរ​នោះទេ ដោយសារ​តែ​ចំនួន​មនុស្ស​ដែល​ត្រូវ​ចែវវា​មាន​ចំនួន​ច្រើន ហើយ​ប្រើ​កម្លាំង​ចែវច្រើន ដូច្នេះ ​ត្រូវការ​ផឹកទឹកច្រើន ដែល​គេ​មិន​អាច​ដឹកយក​តាមគ្រប់គ្រាន់​សម្រាប់​ច្រើន​ថ្ងៃបាន ទើប​ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​ចូល​សំចត​នៅ​មាត់ឆ្នេរ​ជារៀងរាល់យប់។

​ក៏ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ​ នាវាហ្កាលែរ គឺ​ជា​មធ្យោបាយ​ដឹកជញ្ជូន​ដ៏​សំខាន់​មួយ សម្រាប់​ឲ្យ​អ្នក​កោះក្រែត​ធ្វើជំនួញជួញដូរ​តាមផ្លូវ​សមុទ្រ នៅ​ជុំវិញ​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ ចាប់តាំង​ពី​អេហ្ស៊ីប រហូត​ទៅដល់​ក្រិក។

យើងធ្លាប់​បាន​ឃើញ​ហើយ​ថា របរកសិកម្ម​ជួយ​ឲ្យ​មនុស្ស​បង្កើន​សមត្ថភាព​ផលិត​បាន​​ច្រើន​ជាង​ការបរបាញ់​រហូតដល់​ទៅ​រាប់រយដង។ របរ​ជួញដូរ​​រឹតតែ​ជួយ​ឲ្យ​មនុស្ស​​មានបាន​កាន់តែ​ឆាប់​ជាង​របរ​កសិកម្ម​ទៅទៀត។ ហេតុដូច្នេះហើយ​បាន​ជា​អ្នកកោះក្រែត​សម័យដើម គឺ​ជា​អ្នកមាន​ដ៏ស្តុកស្តម្ភបំផុត។

ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ចុងយុគសម័យ​លង្ហិន ប្រមាណ​ជា ១ពាន់​ឆ្នាំ​មុន​គ.ស (ជាង ៣ពាន់ឆ្នាំ​មុនសម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន) អ្នកកោះក្រែត ដែល​ជា​អ្នក​ពូកែខាងជំនួញ ក៏​ចាប់​ធ្លាក់​ចុះ​ដុនដាប។ ម្យ៉ាង ប្រហែល​ជា​មក​ពី​ពួកគេ​​​ត្រូវ​ទទួលរងនូវ​​ចំហាយ​នៃ​ការ​ផ្ទុះភ្នំភ្លើង​ដ៏ធំមួយ នៅ​កោះដែល​ក្បែរ​នោះ ហើយ​ម្យ៉ាងទៀត ពួក​គេ​ត្រូវ​ទទួល​ការ​ឈ្លានពាន​ពី​សំណាក់ក្រិក និង​ហ្វេនីស៊ី (មានទីតាំង​នៅ​ម្តុំ​ប្រទេស​លីបង់​បច្ចុប្បន្ន)។

នៅពេលនោះ ក្រិក និង​ហ្វេនីស៊ី (Phénicie) ដែល​បាន​រៀនសូត្រ​ច្រើន​ពី​កោះក្រែត ក៏​សុទ្ធតែ​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​ដើរសមុទ្រដែរ។ ក្រិក​កាន់កាប់​ដែនសមុទ្រ​ ដែល​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ជើង​កោះក្រែត ចំណែក​ហ្វេនីស៊ី​វិញ កាន់កាប់​ដែនសមុទ្រ​ដែល​នៅ​ក្បែរ​លីបង់​សព្វថ្ងៃ។

ក្រិក និង​ហ្វេនីស៊ី ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​នាវាចរណ៍​ និង​ការជួញដូរ​ផ្លូវសមុទ្រ​ដូចគ្នា ក៏ប៉ុន្តែ មាន​វប្បធម៌​ខុសគ្នា។ ប្រជាជន​ក្រិក​​និយាយ​ភាសា​ក្នុង​អម្បូរអឺរ៉ុប ចំណែក​អ្នកស្រុក​ហ្វេនីស៊ី​វិញ និយាយ​ភាសាមួយ ដែល​ក្រោយមក​បាន​ក្លាយ​ទៅជា​ភាសាអារ៉ាប់​បច្ចុប្បន្ន។

អ្នកស្រុក​ហ្វេនីស៊ី ដែល​ជា​អ្នក​ពូកែ​ខាង​មុខជំនួញ បាន​បង្កើត​​នូវ​ស្នាដៃ​ដ៏សំខាន់​មួយ ដែល​បន្សល់​ទុក​ជា​កេមរតក​ដល់​មនុស្សជាតិ​ភាគច្រើន នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន គឺ​អក្ខរក្រម (ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​ដោយ​ផ្អែក​លើ​ព្យញ្ជនៈ និង​ស្រៈ)។

ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​ជា​សញ្ញា (Idéogrammes) ដូចជា ភាសា​​​ចិន និង​អេហ្ស៊ីប នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​នោះ មិនឆ្លើយតប​នឹង​តម្រូវការ​​ជាក់ស្តែង​របស់​អ្នក​ជំនួញនោះទេ ដោយសារ​តែ​​វា​មាន​សញ្ញា​ច្រើន​ពេក រហូតដល់​ទៅ​រាប់ម៉ឺន​សញ្ញា។ ដើម្បី​​បង្កើន​ប្រសិទ្ធភាព​ក្នុងការ​ចាត់ចែង​មុខជំនួញ​​របស់​ពួកគេ អ្នកស្រុក​ហ្វេនីស៊ី​ក៏​បាន​បែក​គំនិត​​ពី​ការ​ប្រើ​​សំណេរ​ជា​សញ្ញា​រាប់ម៉ឺន​ បែរ​ទៅប្រើ​អក្សរ​ (ឬ​អក្ខរៈ) ដែល​មាន​ចំនួន​តែ​ជាង​ ២០ ដោយ​អក្សរនីមួយៗ​មិនមាន​អត្ថន័យ​អ្វី​ទាំងអស់ ប៉ុន្តែ គេ​អាច​យក​វា​ទៅ​ផ្គុំ និង​ផ្សំ បង្កើត​ជា​ពាក្យ​​យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹក ទៅតាម​ចិត្តចង់។

តាមការពិត អ្នកជំនាញ​ខាងបុរាណវិទ្យា និង​ភាសាវិទ្យា បាន​រកឃើញ​អត្ថបទ​ដែល​សរសេរ​ដោយ​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​អក្ខរក្រម ដែល​មាន​អាយុ​កាល​តាំង​ប្រមាណ​ជា ១ពាន់៤រយ​ឆ្នាំ​មុន​គ.ស ពោលគឺ តាំង​ពី​មុន​សម័យកាល​​ហ្វេនីស៊ី​ទៅទៀត។ ប្រព័ន្ធ​អក្ខរក្រម​ដ៏​ចំណាស់​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​រកឃើញ នៅ​ក្នុង​តំបន់​មួយ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ស៊ីរី​បច្ចុប្បន្ន។ ​នេះ​មានន័យថា ការសរសេរ​តាម​ប្រព័ន្ធ​អក្ខរក្រម​ ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រើប្រាស់​តាំង​ពី​មុន​សម័យកាល​ហ្វេនីស៊ី​ទៅទៀត ក៏ប៉ុន្តែ គឺ​​​អ្នកស្រុក​ហ្វេនីស៊ី ដែល​យក​សំណេរ​បែបនេះ​មក​អភិវឌ្ឍ​ទៅជា​ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​ដ៏​ទូលំទូលាយ​ និង​ពេញលេញ។ ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​ដែល​ត្រូវបាន​យើង​ប្រើប្រាស់​យ៉ាងទូលំទូលាយ​បំផុត នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន។ សព្វថ្ងៃនេះ ក្រៅពី​ចិន និង​ជប៉ុន គ្រប់ភាសា​ទាំងអស់​នៅលើ​ភពផែនដី​នេះ សុទ្ធតែ​ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​អក្ខរក្រម​ ក្នុងនោះ ក៏​រួមទាំង​ភាសា​ខ្មែរ​ផងដែរ។

នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ​សម័យបុរាណ ក្រិក និង​ហ្វេនីស៊ី មិន​ធ្វើ​សង្រ្គាម​នឹង​គ្នា​នោះទេ ប៉ុន្តែ ពួកគេ​ធ្វើការ​បែងចែក​ដែន​ឥទ្ធិពល​​គ្នា​ ដើម្បី​បោះទីតាំង​ ធ្វើ​អាណានិគម​ទៅតាម​ទិសដៅ​រៀងៗ​ខ្លួន គឺ​ក្រិក នៅ​ឆ្នេរប៉ែក​ខាង​ជើង​ នៃ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ចំណែក ហ្វេនីស៊ី នៅ​ឆ្នេរប៉ែក​ខាង​ត្បូង។ អាណានិគម​ក្នុងន័យនេះ គឺ​ខុស​ពី​អាណានិគម​ក្នុង​សម័យ​ទំនើប​។ សម្រាប់​ពួកក្រិក និង​ពួក​ហ្វេនីស៊ី​នៅ​សម័យដើម នៅពេលណា ដែល​ទីក្រុង​មួយ​មាន​មនុស្ស​ច្រើន​ពេក ក្រុមគ្រួសារ​ខ្លះ ក៏​ចាកចេញ​ពី​ក្រុងនេះ ទៅ​កាន់​ទីកន្លែង​ថ្មី ដែល​នៅ​តាម​កោះ ឬ​តាម​​បណ្តោយ​ឆ្នេរសមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ដើម្បី​បង្កើត​ជា​ក្រុង​ថ្មី ដែល​មានរចនាសម្ព័ន្ធ​គ្រប់គ្រង​ឯករាជ្យ​ពី​ក្រុង​ចាស់។

ទាំង​ក្រិក ទាំង​ហ្វេនីស៊ី និង​បណ្តា​អាណាចក្រ​ផ្សេងៗ​ទៀត នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​នោះ មិនមាន​ការ​បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ក្នុង​ទម្រង់​ជា​ប្រជាជាតិ ដូចជា សព្វថ្ងៃ​នេះ​ទេ។ ពួកគេ​ គ្រាន់តែ​​ជា​ប្រជាជន​ដែល​​ចេញ​ពី​អម្បូរ​តែមួយ និយាយ​ភាសា​ដូចគ្នា មាន​វប្បធម៌​ដូចគ្នា ហើយ​រស់នៅ​ជា​អាណាចក្រ​ធំមួយរួមគ្នា ប៉ុន្តែ មានអំណាច​ដឹកនាំ​ឯករាជ្យ​ដាច់ៗ​ពីគ្នា ទៅតាម​​ទីក្រុង​ផ្សេងៗ​គ្នា ប្រៀបបាន​នឹង​​កូនរដ្ឋ​តូចៗ​ឯករាជ្យ​ដាច់ចេញ​ពី​គ្នា។

អាណានិគមក្រិក​ភាគច្រើន​ស្ថិត​នៅ​ឆ្នេរ​ប៉ែក​ខាងជើង​នៃ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ក៏ប៉ុន្ត ក៏​មាន​ផងដែរ​នៅ​​​ជុំវិញ​សមុទ្រ​ខ្មៅ អ៊ីតាលី និង​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​បារាំង។ រហូតមកទល់នឹង​សព្វថ្ងៃនេះ គេនៅតែ​អាច​សង្កេតឃើញ​ពី​សំណល់​ពី​អាណានិគម​ក្រិក​សម័យបុរាណ តាមរយៈ​ឈ្មោះ​នៃ​ក្រុង​ខ្លះ ក្នុង​​ប្រទេស​បារាំង និង​អ៊ីតាលី។

ជាអាទិ៍ ទីក្រុង Nice ដែល​​ស្ថិត​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​បារាំង​ ជាប់​នឹង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ គឺ​ជាឈ្មោះ​​ដែល​មាន​ឫសគល់​ពី​ភាសាក្រិក Nikaia ដែល​មាន​ន័យថា “ជ័យជម្នះ”។ ទីក្រុង​ Napoli នៅ​អ៊ីតាលី ជា​ឈ្មោះ​ក្លាយ​ពី​ភាសាក្រិក Neapolis ដែលមានន័យថា “ក្រុងថ្មី”។

នៅ​ឆ្នេរ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង នៃ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ក្រិក​បាន​បោះទីតាំង​ធ្វើ​អាណានិគម តែ​នៅ​ក្នុង​តំបន់ Cyrénaïque មួយប៉ុណ្ណោះ។ តំបន់ Cyrénaïque ដែល​ស្ថិត​ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​លីប៊ី​សព្វថ្ងៃ។

ក្រៅ​ពី​តំបន់​ Cyrénaïque នេះ នៅ​តាម​បណ្តោយ​ឆ្នេរ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​នៃ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ គឺ​ជា​ដែន​អាណានិគម​របស់​ហ្វេនីស៊ី។ នៅ​ឆ្នាំ​ ៨០០​មុន​គ.ស ហ្វេនីស៊ី​បាន​បង្កើត​ទីក្រុង​មួយ នៅ​ក្នុង​តំបន់ ដែល​ស្ថិត​នៅ​ក្បែរ​រដ្ឋធានី​របស់​ទុយនីស៊ី​សព្វថ្ងៃ។ ទីក្រុង​នោះ​​មាន​ឈ្មោះ​ថា Carthage ហើយ​ដែល​ក្រោយ​មក​បាន​រីកដុះដាល រហូត​ក្លាយ​ទៅជា​អាណាចក្រ​មួយ​ឯករាជ្យ ហើយ​មាន​អំណាចប្រណាំង​ប្រជែង​ជាមួយ​នឹង​​ពួក​ហ្វេនីស៊ី​វិញ​ទៀតផង។

ក្រិក និង​ហ្វេនីស៊ី ថ្វីដ្បិត​តែ​នាវា​ហ្កាលែរ​របស់​ពួកគេ ពិបាក​នឹង​ធ្វើ​ដំណើរ​ចេញ​ឆ្ងាយ​ពី​ឆ្នេរ​ក្នុងរយៈពេល​វែង ក៏ប៉ុន្តែ ពួកគេ​នៅតែ​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​តាម​ផ្លូវ​សមុទ្រ ចេញ​ពី​មេឌីទែរ៉ាណេ​ ទៅ​កាន់​តំបន់​ឆ្ងាយៗ​​ផ្សេងទៀត ដោយ​ធ្វើ​ដំណើរ​សសៀរ​តាម​ឆ្នេរ។

ពួកក្រិក​ ធ្វើ​ដំណើរ​ចេញ​ពី​មេឌីទែរ៉ានេ ដោយ​ឆ្លងកាត់​ច្រក​សមុទ្រ​​ហ្ស៊ីប្រាល់តា (Gibraltar) ដែល​ស្ថិត​នៅ​ចន្លោះ​ប្រទេស​អេស្ប៉ាញ និង​ប្រទេស​ម៉ារ៉ុក។ នៅ​ពេល​ចេញ​ពី​ច្រក​សមុទ្រ​ហ្ស៊ីប្រាល់តា ពួកគេ​​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅ​ទិស​ខាងជើង ទៅ​ដល់​អង់គ្លេស ហើយ​បន្ត​រហូត​ទៅដល់​សមុទ្រ​បាល់ទិក (Baltique)។

ពួកហ្វេនីស៊ីវិញ ធ្វើដំណើរ​កាត់​តាម​សមុទ្រ​ក្រហម (ចន្លោះ​អេហ្ស៊ីប និង​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត) ចាក់ចុះ​ទៅទិសខាង​ត្បូង រហូតដល់​ឥណ្ឌា។ នៅ​អំឡុង​ឆ្នាំ​៦០០​មុនគ.ស ពួក​ហ្វេនីស៊ី​​មួយក្រុម​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​តាមនាវា​ហ្កាលែរ ចេញ​ពី​អេហ្ស៊ីប សសៀរ​តាម​ឆ្នេរ​សមុទ្រ​នៃ​ទ្វីបអាហ្វ្រិក ចុះ​ទៅទិស​ខាង​ត្បូង។ នៅរៀងរាល់យប់​ ពួកគេ​តែងតែ​ចូល​ទៅ​សំចត​នៅ​មាត់ឆ្នេរ ដើម្បី​យក​ទឹកផឹកផង និង​ដើម្បី​​ធ្វើការជួញដូរ​ផង​។ ក្រោយ​ពី​បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​អស់រយៈពេល​ជាច្រើន​ខែ អ្នកដើរ​នាវា​ហ្វេនីស៊ី​ក៏​ចាប់ផ្តើម​សង្កេតឃើញ​ថា ឆ្នេរសមុទ្រ នៅតែ​ស្ថិត​នៅ​ខាង​ស្តាំដៃ​របស់​ពួកគេដដែល ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះអាទិត្យ​ ដែល​កាល​ពី​ពេល​ចេញ​ដំណើរ​រះ​នៅ​ខាង​ឆ្វេងដៃ ឥឡូវនេះ ស្រាប់តែ​រះនៅ​ខាង​ស្តាំ​ដៃ​វិញ។ ពួកគេ​ក៏​ដឹង​ខ្លួន​ថា ពួកគេ​បាន​​មក​ដល់​ផ្នែក​​ម្ខាងទៀត​នៃ​ទ្វីបអាហ្វ្រិក (នៅ​ខាង​មហាសមុទ្រ​អាត្លង់ទិក) ហើយ​កំពុង​តែ​ធ្វើដំណើរ​ឆ្ពោះទៅ​ទិសខាងជើងវិញ។ មិនយូរប៉ុន្មាន ពួកគេ​ក៏​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​ច្រក​សមុទ្រ​ហ្ស៊ីប្រាល់តា ហើយ​ក៏​ឆ្លងកាត់​ច្រកសមុទ្រ​នេះ ចូល​ទៅ​ក្នុង​សមុទ្រ​កាលណា​គេ​និយាយ​ពី​អរិយធម៌​នៃ​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ​សម័យបុរាណ គេ​មិន​អាច​មិននិយាយ​​បានទេ អំពី​ប្រវត្តិ​របស់​ជនជាតិ​តូចមួយ ក៏ប៉ុន្តែ ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំង នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​មនុស្ស​ជាតិ ជាពិសេស ឥទ្ធិពល​ខាង​មនោគមន៍វិជ្ជា​សាសនា។ នោះគឺ ជនជាតិជ្វីហ្វ។ ការស្វែងយល់​អំពី​ជនជាតិជ្វីហ្វ​សម័យបុរាណ​ក៏​ជា​មូលដ្ឋាន​ដ៏សំខាន់​ដែរ ដើម្បីយល់​ពី​ជម្លោះ​​នៅ​ដើមបូព៌ា​នាពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។

ជនជាតិជ្វីហ្វ​សម័យបុរាណ​នោះ ថ្វីដ្បិត​តែ​រស់នៅ​ក្បែរឆ្នេរសមុទ្រ ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ ក៏ប៉ុន្តែ មិនមែន​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​ដើរសមុទ្រ​ ដូចអរិយធម៌​មេឌីទែរ៉ាណេផ្សេងទៀត ដូចជា ក្រិក កោះក្រែត និង​ហ្វេនីស៊ី​នោះទេ។ ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​សម័យដើម គឺ​ជា​ជាជនជាតិ​ដែល​រស់នៅ​តាម​បែប​កុលសម្ព័ន្ធនៃ​​មនុស្ស​សម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយផ្លាស់ទី​ពី​កន្លែងមួយ ទៅកន្លែងមួយ នៅ​ចន្លោះ​​​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប​ និង​មេសូប៉ូតាមី។

ប្រវត្តិ​នៃ​​​ប្រជាជាតិ​ជ្វីហ្វ​បាន​ចាប់ផ្តើម​ឡើង កាល​ពី​ជាង ៣ពាន់ឆ្នាំ​មុន នៅពេលដែល​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​ភៀសខ្លួន​ចេញ​ពី​ភាព​ជា​ទាសករ​នៅ​អេហ្ស៊ីប ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​កាត់តាម​វាលរហោស្ថាន​ ឆ្ពោះទៅកាន់​ទឹកដី​កាណាន (អ៊ីស្រាអែល និង​ប៉ាឡេស្ទីន​បច្ចុប្បន្ន)។ ដំណើររឿង​ ដែល​ត្រូវ​បាន​រ៉ាយរ៉ាប​យ៉ាង​ក្បោះក្បាយ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​តូរ៉ា (Torah) របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ និង​នៅ​ក្នុង​សញ្ញាចាស់​នៃ​គម្ពីរប៊ីប​របស់​គ្រឹស្ត​សាសនា។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត និង​អ្នក​បុរាណវិទ្យា​នៅតែ​មិនទាន់​មាន​ការឯកភាព​គ្នា​នៅឡើយ ជុំវិញ​ដំណើររឿងនេះ។

នៅ​ក្នុងទឹកដី​កាណាន ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ (ឬ​ហេព្រើ) បាន​ចាប់​របរ​កសិកម្ម បង្កើត​ជា​រដ្ឋ រួចហើយ​បាន​សាងសង់​បុរី​ជាទីសក្ការៈមួយ គឺ​ទីក្រុង​យេរូសាឡឹម។ នៅ​ខាងត្បូង​ទីតាំង​ដែល​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​រស់នៅ មាន​ជនជាតិ​មួយទៀត​ ដែល​ជា​សត្រូវ​របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ គឺ​ជនជាតិ​ហ្វ៊ីលីស្ទីន។

ក្រុងយេរូសាឡឹម​របស់​ពួកជ្វីហ្វ​​ត្រូវ​បាន​ពួក​បាប៊ីឡូន​កម្ទេច​ចោល នៅ​ឆ្នាំ​៥៨៨​មុនគ.ស ហើយ​ជនជាតិជ្វីហ្វ​ទាំងអស់​ត្រូវ​បាន​គេជម្លៀស​ចេញ​ពី​ទឹកដី​កំណើត យក​ទៅ​បាប៊ីឡូន រហូតក្រោយ​ពេល​ដែល​អាណាចក្រ​ពែរស៍​វាយដណ្តើម​កាន់កាប់​បាប៊ីឡូន ទើប​អធិរាជ​ពែរស៍​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​កំណើត​របស់​ពួកគេវិញ។


រូបគំនូរ​បង្ហាញ​ពី​ការ​កម្ទេច​ក្រុងយេរូសាឡឹម ដោយ​អាណាចក្រ​រ៉ូម ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ឆ្នាំ​៦៣​មុនគ.ស ទឹកដីអ៊ីស្រាអែល​ ក៏​ដូចជា​ទឹកដី​ភាគច្រើន​ផ្សេងទៀត នៅ​ក្នុង​តំបន់ ត្រូវ​បាន​​អាណាចក្រ​រ៉ូម​ចូល​កាន់កាប់​ត្រួតត្រា។ ​ជនជាតិ​​ជ្វីហ្វ​មិនសុខចិត្ត​ទ្រាំ​រស់នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​អាណាចក្រ​រ៉ូម ក៏​​​បាន​នាំគ្នា​ងើបឡើង​​បង្កើត​ជា​ចលនា​បះបោរ​នឹង​អាជ្ញាធរ​នៃ​អាណានិគម​រ៉ូម។ ក៏ប៉ុន្តែ ចលនាបះបោរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ទាហាន​រ៉ូម​វាយបំបាក់។ ក្រុងយេរូសាឡឹម​ត្រូវ​បាន​វាយកម្ទេច​ចោល។ ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​ទាំងអស់​ត្រូវ​បាន​បណ្តេញ​ចេញ​ពី​ទឹកដី​កំណើត​សាជាថ្មីម្តងទៀត ហើយ​​ដែនដី​អ៊ីស្រាអែល​ទាំងមូល​ត្រូវ​បាន​អាណាចក្រ​រ៉ូម​ប្តូរ​ឈ្មោះ​​​​ទៅជា​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីនវិញ។ ការ​ដែល​អាណាចក្រ​រ៉ូម​ប្តូរឈ្មោះ​ដែនដី​អ៊ីស្រាអែល​ទៅ​ជា​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ទំនង​ជា​មាន​បំណង​ចង់​ដាក់ទោស​ដល់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ ដោយសារ​តែ​ “ប៉ាឡេស្ទីន” គឺ​ជា​ឈ្មោះ​ក្លាយ​ពី “ហ្វ៊ីលីស្ទីន” ដែល​​ជា​ជនជាតិ​រស់នៅ​ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​ទឹកដី​​អ៊ីស្រាអែល ហើយ​​ជា​​សត្រូវ​ចាស់ឆ្នាំ​របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ។

ចាប់តាំង​ពី​ត្រូវ​បាន​បណ្តេញ​ចេញ​ដោយ​អាណាចក្រ​រ៉ូម កាល​ពី​ជាង ២ពាន់​ឆ្នាំមុន ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​​ត្រូវ​បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ​​ទៅ​​រស់នៅ​ជា​សហគមន៍​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​នៅ​បរទេស ហើយ​លែងអាច​វិលត្រឡប់​ទៅកាន់​ទឹកដី​កំណើត បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ជាតិវិញ​ជារៀងរហូត។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ អស់រយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ២ពាន់​ឆ្នាំ​ ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល (ដែល​ប្តូរឈ្មោះ​ទៅជា​ប៉ាឡេស្ទីន) លែង​ស្គាល់​ឯករាជ្យ ដោយ​ត្រូវ​មហាអំណាច​ប្តូរដៃគ្នា​គ្រប់គ្រង​ពីមួយ​ទៅមួយ ក្នុងនោះ​ភាគច្រើន​គឺ​ក្រោម​ការ​កាន់កាប់​របស់​មហាអំណាច​កាន់សាសនា​អ៊ីស្លាម។ ចុងក្រោយ នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី២០​ ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ត្រូវ​ស្ថិត​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​របស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។

រហូត​ដល់​ក្រោយ​សង្រ្គាម​លោក​លើកទី២ សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​​នៅ​បរទេស​បាន​នាំគ្នា​​វិលត្រឡប់​ទៅទឹកដី​កំណើតវិញ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៧​ ក្រោយ​ពី​អង់គ្លេស​បាន​សម្រេច​បញ្ចប់​​អាណាព្យាបាលលើ​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីន មហាសន្និបាត​អ.ស.ប​បាន​ចេញ​សេចក្តីសម្រេច បែងចែក​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីន​ជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យពីរ គឺ​រដ្ឋ​មួយ​សម្រាប់​ជនជាតិ​អារ៉ាប់​ប៉ាឡេស្ទីន និង​រដ្ឋមួយ​ទៀត​ សម្រាប់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ។

សេចក្តីសម្រេច​បែងចែក​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ត្រូវ​បាន​អនុម័ត​ដោយ​សំឡេង​ភាគច្រើន ២ភាគ៣ ប៉ុន្តែ គ្រប់​ប្រទេស​អារ៉ាប់​ទាំងអស់ សុទ្ធតែ​បោះឆ្នោត​ប្រឆាំង ដោយ​ពួកគេ​ជំទាស់​​មិន​ចង់​ឲ្យ​បង្កើត​រដ្ឋ​សម្រាប់​ពួកជ្វីហ្វ ដែល​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ជន​បរទេស​រស់​នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន ពីព្រោះ​ថា នៅ​ពេលនោះ នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន​ មាន​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​រស់នៅ​តែ​ប្រមាណ​ជា ៣៧%​ប៉ុណ្ណោះ។

ផ្ទុយ​ពី​ជនជាតិ​អារ៉ាប់ សហគមន៍​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​វិញ​បាន​នាំគ្នា​អបអរ​សាទរ​ចំពោះ​សេចក្តីសម្រេច​​បែងចែក​ទឹកដី​​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ហើយ​នៅខែ​ឧសភា ​ឆ្នាំ​១៩៤៨ ពួកជ្វីហ្វ​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន​ក៏​បាន​ប្រកាស​បង្កើត​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​ជាផ្លូវការ ដោយ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា “រដ្ឋ​អ៊ីស្រាអែល”។ មួយថ្ងៃ​ក្រោយ​អ៊ីស្រាអែល​ប្រកាស​បង្កើត​រដ្ឋឯករាជ្យ​ កងទ័ព​មក​ពី​បណ្តា​ប្រទេស​អារ៉ាប់​នៅ​ក្នុង​តំបន់ រួមមាន លីបង់ ស៊ីរី ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ាក់ អេហ្ស៊ីប រួមជាមួយ​កងកម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​អារ៉ាប់​ប៉ាឡេស្ទីន ក៏​បាន​បើក​ការ​វាយប្រហារ​លើ​រដ្ឋ​អ៊ីស្រាអែល ដែល​ទើប​នឹង​បង្កើត​ថ្មី​នេះ។

សង្រ្គាម​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “សង្រ្គាមឯករាជ្យ” ហើយ​វា​ជា​សង្រ្គាម​មួយ ក្នុង​ចំណោម​សង្រ្គាម​ធំៗ​ទាំង ៤ រវាង​អ៊ីស្រាអែល និង​អារ៉ាប់។ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​ចំនួន​ទ័ព​តិចជាង​គូសត្រូវ អ៊ីស្រាអែល​តែងតែ​យក​ឈ្នះ​លើ​ប្រទេស​អារ៉ាប់ នៅ​គ្រប់​សង្រ្គាម​ទាំងអស់នេះ ហើយ​នៅរៀងរាល់​លើក​​ដែល​អ៊ីស្រាអែល​ឈ្នះ​សង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែល​បានដណ្តើម​កាន់កាប់​ដែនដី​មួយផ្នែក​របស់​គូសត្រូវ។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក គឺ​ដល់​វេន​អ៊ីស្រាអែល​ម្តង ដែល​ច្រានចោល​ដំណោះស្រាយ​ស្នើ​ឡើង​ដោយ​អ.ស.ប ដែល​ជាហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​ជម្លោះ​នៅដើមបូព៌ា​ត្រូវ​អូសបន្លាយ​ពេល​រហូតមកទល់នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។


រូបគំនូរ​បង្ហាញ​ពី​ម៉ូសេ​លើក​ផ្ទាំងថ្ម ដែល​មាន​ចែង​ពី​បញ្ញត្តិ​​ទាំង ១០​របស់​ព្រះ នៅមុន​សម័យកាល​ជ្វីហ្វ គ្រប់សាសនា​ទាំងអស់ នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក គឺ​ជា​សាសនា​ដែល​មានតួអង្គ​​ព្រះ​ច្រើនអង្គ។ មនុស្ស​ជាតិ​នាំគ្នា​គោរព​ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ផ្កាយ ឬ​សមុទ្រ ថា​ជា​ព្រះ ហើយ​នាំគ្នា​សង់​រូបសំណាក​តំណាង​តួអង្គ​ព្រះ ដើម្បី​ជា​ទីសក្ការៈ។

​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​​បាន​​បង្កើត​មនោគមន៍​វិជ្ជា​សាសនាថ្មីមួយ​​ ដែល​​មាន​ជំនឿ​ថា ព្រះ​មាន​តែ​មួយ​អង្គ​គត់ គឺ “​ព្រះជាម្ចាស់” ​ដែល​ជា​អ្នក​បង្កើត និង​​មាន​អំណាច​លើ​អ្វីៗ​ទាំងអស់​នៅក្នុង​ចក្រវាល​ទាំងមូល។ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ផ្កាយ ឬ​សមុទ្រ ដែល​គេ​ធ្លាប់តែ​គោរព​បូជា​ពីមុន​មក​នោះ មិនមែន​ជា​ ​ព្រះ​នោះទេ ហើយ​ថា មនុស្ស​ត្រូវ​តែ​បោះបង់​ការ​គោរព​រូបសំណាក​ព្រះ ហើយ​បែរ​មក​គោរពបូជា​ “ព្រះពិត” វិញ។

ការបង្កើត​​សាសនា​ថ្មីនេះ គឺ​ជា​របត់​ថ្មី​ដ៏សំខាន់​​មួយ នៅ​ក្នុង​ការ​ផ្លាស់ប្តូរ​ផ្នត់គំនិត​របស់​មនុស្ស។ តាមជំនឿថ្មីនេះ ធម្មជាតិ​​លែង​​ជា​ព្រះ​ដូចជា​គេ​ធ្លាប់​ជឿពីមុន​ទៀត​ហើយ។ ធម្មជាតិ គឺ​ជា​អ្វី​ដែល​ព្រះពិត​បាន​បង្កើត​ឡើង ហើយ​ដែល​ព្រះ​ដាក់​ឲ្យ​ស្ថិត​ក្រោម​អំណាច​របស់​មនុស្ស។ ពេលវេលា​​មិនមែន​ជា​វាលវដ្តសង្សា ​វិលវល់​ដូចកង់រទេះ កើតចាស់​ឈឺស្លាប់​ ហើយ​ចាប់ជាតិ​មកវិញ​នោះទេ។ ពេលវេលា​​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅមុខ​ជានិច្ច ដោយ​មិន​អាច​វិលត្រឡប់​ថយក្រោយ​វិញ​បានទេ ហើយ​នៅ​ថ្ងៃអនាគត អ្វីៗ​អាច​នឹង​ប្រសើរ​ឡើង ប្រសិនបើ​គេ​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង។​ ដូច្នេះ មនុស្ស​មិន​ត្រូវ​ផ្តេកផ្តួល​រង់ចាំ​វាសនា ហើយ​ក៏​មិនត្រូវ​​ផ្អែក​លើ​ទស្សនៈ "កម្មផល" ដោយ​មើល​ទៅលើ​ភាព​អយុត្តិធម៌​ក្នុង​សង្គម​ថា​ជា​ផល​ ដែល​បាន​ពី​កម្ម​ ដែល​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ពី​មុន​នោះដែរ។ មនុស្ស​ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​ចេះ​រើបម្រះ ងើបឡើង​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​អយុត្តិធម៌ ដោយ​មិន​ត្រូវ​នៅ​ស្ងៀម ទ្រាំ​ទទួល​រងការ​ជិះជាន់ ដោយ​ចាត់ទុក​ថា​វា​ជា​កម្មផល​របស់​ខ្លួន​ពី​ជាតិមុន​នោះទេ។

ដោយសារ​តែ​មាន​ផ្នត់គំនិត​បែបនេះ​ហើយ ទើប​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ ដែល​ជា​ជនជាតិ​តូចមួយ​ហ៊ាន​ងើបឡើង​តវ៉ា​ប្រឆាំង​នឹង​ការជិះជាន់​របស់​អាណាចក្រ​រ៉ូម។ ការតវ៉ា​បះបោរ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​ត្រូវ​អាណាចក្រ​រ៉ូម​បណ្តេញ​ចេញ​ពីទឹកដី​កំណើត ទៅរស់នៅ​រប៉ាត់រប៉ាយ គ្មាន​ស្រុក គ្មាន​ទេស​នឹងគេ​អស់រយៈពេល​រាប់ពាន់​ឆ្នាំ។ ក៏ប៉ុន្តែ ផ្នត់គំនិត​នេះ​បាន​ជះឥទ្ធិពល​​ដល់​មនុស្ស​យ៉ាងច្រើន​រហូត​​មកដល់​សព្វថ្ងៃ​នេះ ជាពិសេស ចំពោះ​ប្រជាជន​នៅ​តាម​បណ្តា​ប្រទេស​លោកខាងលិច ដែល​មាន​ជំនឿ និង​វប្បធម៌​តាមបែប​ជ្វីហ្វ ឬ​​គ្រឹស្តសាសនា៕មេឌីទែរ៉ាណេវិញ ដោយ​ធ្វើ​ដំណើរ​គ្រប់មួយជុំទ្វីបអាហ្វ្រិក៕

អរិយធម៌​មេឌីទែរ៉ាណេ៖ ប្រវត្តិ​នៃ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ (អ៊ីស្រាអែល)កែប្រែ

រូបភាពតូច|siege distruction កាលណា​គេ​និយាយ​ពី​អរិយធម៌​នៃ​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ​សម័យបុរាណ គេ​មិន​អាច​មិននិយាយ​​បានទេ អំពី​ប្រវត្តិ​របស់​ជនជាតិ​តូចមួយ ក៏ប៉ុន្តែ ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំង នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​មនុស្ស​ជាតិ ជាពិសេស ឥទ្ធិពល​ខាង​មនោគមន៍វិជ្ជា​សាសនា។ នោះគឺ ជនជាតិជ្វីហ្វ។ ការស្វែងយល់​អំពី​ជនជាតិជ្វីហ្វ​សម័យបុរាណ​ក៏​ជា​មូលដ្ឋាន​ដ៏សំខាន់​ដែរ ដើម្បីយល់​ពី​ជម្លោះ​​នៅ​ដើមបូព៌ា​នាពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។

ជនជាតិជ្វីហ្វ​សម័យបុរាណ​នោះ ថ្វីដ្បិត​តែ​រស់នៅ​ក្បែរឆ្នេរសមុទ្រ ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ ក៏ប៉ុន្តែ មិនមែន​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​ដើរសមុទ្រ​ ដូចអរិយធម៌​មេឌីទែរ៉ាណេផ្សេងទៀត ដូចជា ក្រិក កោះក្រែត និង​ហ្វេនីស៊ី​នោះទេ។ ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​សម័យដើម គឺ​ជា​ជាជនជាតិ​ដែល​រស់នៅ​តាម​បែប​កុលសម្ព័ន្ធនៃ​​មនុស្ស​សម័យបុរេប្រវត្តិ ដោយផ្លាស់ទី​ពី​កន្លែងមួយ ទៅកន្លែងមួយ នៅ​ចន្លោះ​​​ប្រទេស​អេហ្ស៊ីប​ និង​មេសូប៉ូតាមី។

ប្រវត្តិ​នៃ​​​ប្រជាជាតិ​ជ្វីហ្វ​បាន​ចាប់ផ្តើម​ឡើង កាល​ពី​ជាង ៣ពាន់ឆ្នាំ​មុន នៅពេលដែល​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​ភៀសខ្លួន​ចេញ​ពី​ភាព​ជា​ទាសករ​នៅ​អេហ្ស៊ីប ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​កាត់តាម​វាលរហោស្ថាន​ ឆ្ពោះទៅកាន់​ទឹកដី​កាណាន (អ៊ីស្រាអែល និង​ប៉ាឡេស្ទីន​បច្ចុប្បន្ន)។ ដំណើររឿង​ ដែល​ត្រូវ​បាន​រ៉ាយរ៉ាប​យ៉ាង​ក្បោះក្បាយ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​តូរ៉ា (Torah) របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ និង​នៅ​ក្នុង​សញ្ញាចាស់​នៃ​គម្ពីរប៊ីប​របស់​គ្រឹស្ត​សាសនា។ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត និង​អ្នក​បុរាណវិទ្យា​នៅតែ​មិនទាន់​មាន​ការឯកភាព​គ្នា​នៅឡើយ ជុំវិញ​ដំណើររឿងនេះ។

នៅ​ក្នុងទឹកដី​កាណាន ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ (ឬ​ហេព្រើ) បាន​ចាប់​របរ​កសិកម្ម បង្កើត​ជា​រដ្ឋ រួចហើយ​បាន​សាងសង់​បុរី​ជាទីសក្ការៈមួយ គឺ​ទីក្រុង​យេរូសាឡឹម។ នៅ​ខាងត្បូង​ទីតាំង​ដែល​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​រស់នៅ មាន​ជនជាតិ​មួយទៀត​ ដែល​ជា​សត្រូវ​របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ គឺ​ជនជាតិ​ហ្វ៊ីលីស្ទីន។

ក្រុងយេរូសាឡឹម​របស់​ពួកជ្វីហ្វ​​ត្រូវ​បាន​ពួក​បាប៊ីឡូន​កម្ទេច​ចោល នៅ​ឆ្នាំ​៥៨៨​មុនគ.ស ហើយ​ជនជាតិជ្វីហ្វ​ទាំងអស់​ត្រូវ​បាន​គេជម្លៀស​ចេញ​ពី​ទឹកដី​កំណើត យក​ទៅ​បាប៊ីឡូន រហូតក្រោយ​ពេល​ដែល​អាណាចក្រ​ពែរស៍​វាយដណ្តើម​កាន់កាប់​បាប៊ីឡូន ទើប​អធិរាជ​ពែរស៍​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​វិលត្រឡប់​ទៅ​ប្រទេស​កំណើត​របស់​ពួកគេវិញ។


ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ឆ្នាំ​៦៣​មុនគ.ស ទឹកដីអ៊ីស្រាអែល​ ក៏​ដូចជា​ទឹកដី​ភាគច្រើន​ផ្សេងទៀត នៅ​ក្នុង​តំបន់ ត្រូវ​បាន​​អាណាចក្រ​រ៉ូម​ចូល​កាន់កាប់​ត្រួតត្រា។ ​ជនជាតិ​​ជ្វីហ្វ​មិនសុខចិត្ត​ទ្រាំ​រស់នៅ​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​អាណាចក្រ​រ៉ូម ក៏​​​បាន​នាំគ្នា​ងើបឡើង​​បង្កើត​ជា​ចលនា​បះបោរ​នឹង​អាជ្ញាធរ​នៃ​អាណានិគម​រ៉ូម។ ក៏ប៉ុន្តែ ចលនាបះបោរ​នេះ​ត្រូវ​បាន​ទាហាន​រ៉ូម​វាយបំបាក់។ ក្រុងយេរូសាឡឹម​ត្រូវ​បាន​វាយកម្ទេច​ចោល។ ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​ទាំងអស់​ត្រូវ​បាន​បណ្តេញ​ចេញ​ពី​ទឹកដី​កំណើត​សាជាថ្មីម្តងទៀត ហើយ​​ដែនដី​អ៊ីស្រាអែល​ទាំងមូល​ត្រូវ​បាន​អាណាចក្រ​រ៉ូម​ប្តូរ​ឈ្មោះ​​​​ទៅជា​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីនវិញ។ ការ​ដែល​អាណាចក្រ​រ៉ូម​ប្តូរឈ្មោះ​ដែនដី​អ៊ីស្រាអែល​ទៅ​ជា​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ទំនង​ជា​មាន​បំណង​ចង់​ដាក់ទោស​ដល់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ ដោយសារ​តែ​ “ប៉ាឡេស្ទីន” គឺ​ជា​ឈ្មោះ​ក្លាយ​ពី “ហ្វ៊ីលីស្ទីន” ដែល​​ជា​ជនជាតិ​រស់នៅ​ខាងត្បូង​ជាប់នឹង​ទឹកដី​​អ៊ីស្រាអែល ហើយ​​ជា​​សត្រូវ​ចាស់ឆ្នាំ​របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ។

ចាប់តាំង​ពី​ត្រូវ​បាន​បណ្តេញ​ចេញ​ដោយ​អាណាចក្រ​រ៉ូម កាល​ពី​ជាង ២ពាន់​ឆ្នាំមុន ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​​ត្រូវ​បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ​​ទៅ​​រស់នៅ​ជា​សហគមន៍​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​នៅ​បរទេស ហើយ​លែងអាច​វិលត្រឡប់​ទៅកាន់​ទឹកដី​កំណើត បង្កើត​ជា​ប្រទេស​ជាតិវិញ​ជារៀងរហូត។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ អស់រយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ២ពាន់​ឆ្នាំ​ ទឹកដី​អ៊ីស្រាអែល (ដែល​ប្តូរឈ្មោះ​ទៅជា​ប៉ាឡេស្ទីន) លែង​ស្គាល់​ឯករាជ្យ ដោយ​ត្រូវ​មហាអំណាច​ប្តូរដៃគ្នា​គ្រប់គ្រង​ពីមួយ​ទៅមួយ ក្នុងនោះ​ភាគច្រើន​គឺ​ក្រោម​ការ​កាន់កាប់​របស់​មហាអំណាច​កាន់សាសនា​អ៊ីស្លាម។ ចុងក្រោយ នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី២០​ ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ត្រូវ​ស្ថិត​ក្រោម​អាណាព្យាបាល​របស់​ចក្រភព​អង់គ្លេស។

រហូត​ដល់​ក្រោយ​សង្រ្គាម​លោក​លើកទី២ សហគមន៍​ជ្វីហ្វ​​នៅ​បរទេស​បាន​នាំគ្នា​​វិលត្រឡប់​ទៅទឹកដី​កំណើតវិញ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៩៤៧​ ក្រោយ​ពី​អង់គ្លេស​បាន​សម្រេច​បញ្ចប់​​អាណាព្យាបាលលើ​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីន មហាសន្និបាត​អ.ស.ប​បាន​ចេញ​សេចក្តីសម្រេច បែងចែក​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីន​ជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យពីរ គឺ​រដ្ឋ​មួយ​សម្រាប់​ជនជាតិ​អារ៉ាប់​ប៉ាឡេស្ទីន និង​រដ្ឋមួយ​ទៀត​ សម្រាប់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ។

សេចក្តីសម្រេច​បែងចែក​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ត្រូវ​បាន​អនុម័ត​ដោយ​សំឡេង​ភាគច្រើន ២ភាគ៣ ប៉ុន្តែ គ្រប់​ប្រទេស​អារ៉ាប់​ទាំងអស់ សុទ្ធតែ​បោះឆ្នោត​ប្រឆាំង ដោយ​ពួកគេ​ជំទាស់​​មិន​ចង់​ឲ្យ​បង្កើត​រដ្ឋ​សម្រាប់​ពួកជ្វីហ្វ ដែល​គេ​ចាត់ទុក​ថា​ជា​ជន​បរទេស​រស់​នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន ពីព្រោះ​ថា នៅ​ពេលនោះ នៅ​ក្នុង​ទឹកដី​ប៉ាឡេស្ទីន​ មាន​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​រស់នៅ​តែ​ប្រមាណ​ជា ៣៧%​ប៉ុណ្ណោះ។

ផ្ទុយ​ពី​ជនជាតិ​អារ៉ាប់ សហគមន៍​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​វិញ​បាន​នាំគ្នា​អបអរ​សាទរ​ចំពោះ​សេចក្តីសម្រេច​​បែងចែក​ទឹកដី​​ប៉ាឡេស្ទីន​នេះ ហើយ​នៅខែ​ឧសភា ​ឆ្នាំ​១៩៤៨ ពួកជ្វីហ្វ​នៅ​ប៉ាឡេស្ទីន​ក៏​បាន​ប្រកាស​បង្កើត​រដ្ឋ​ឯករាជ្យ​ជាផ្លូវការ ដោយ​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា “រដ្ឋ​អ៊ីស្រាអែល”។ មួយថ្ងៃ​ក្រោយ​អ៊ីស្រាអែល​ប្រកាស​បង្កើត​រដ្ឋឯករាជ្យ​ កងទ័ព​មក​ពី​បណ្តា​ប្រទេស​អារ៉ាប់​នៅ​ក្នុង​តំបន់ រួមមាន លីបង់ ស៊ីរី ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ាក់ អេហ្ស៊ីប រួមជាមួយ​កងកម្លាំង​ប្រដាប់​អាវុធ​អារ៉ាប់​ប៉ាឡេស្ទីន ក៏​បាន​បើក​ការ​វាយប្រហារ​លើ​រដ្ឋ​អ៊ីស្រាអែល ដែល​ទើប​នឹង​បង្កើត​ថ្មី​នេះ។

សង្រ្គាម​នេះ​ត្រូវ​បាន​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “សង្រ្គាមឯករាជ្យ” ហើយ​វា​ជា​សង្រ្គាម​មួយ ក្នុង​ចំណោម​សង្រ្គាម​ធំៗ​ទាំង ៤ រវាង​អ៊ីស្រាអែល និង​អារ៉ាប់។ ថ្វីដ្បិត​តែ​មាន​ចំនួន​ទ័ព​តិចជាង​គូសត្រូវ អ៊ីស្រាអែល​តែងតែ​យក​ឈ្នះ​លើ​ប្រទេស​អារ៉ាប់ នៅ​គ្រប់​សង្រ្គាម​ទាំងអស់នេះ ហើយ​នៅរៀងរាល់​លើក​​ដែល​អ៊ីស្រាអែល​ឈ្នះ​សង្រ្គាម អ៊ីស្រាអែល​បានដណ្តើម​កាន់កាប់​ដែនដី​មួយផ្នែក​របស់​គូសត្រូវ។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក គឺ​ដល់​វេន​អ៊ីស្រាអែល​ម្តង ដែល​ច្រានចោល​ដំណោះស្រាយ​ស្នើ​ឡើង​ដោយ​អ.ស.ប ដែល​ជាហេតុ​ធ្វើ​ឲ្យ​ជម្លោះ​នៅដើមបូព៌ា​ត្រូវ​អូសបន្លាយ​ពេល​រហូតមកទល់នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។

រូបគំនូរ​បង្ហាញ​ពី​ម៉ូសេ​លើក​ផ្ទាំងថ្ម ដែល​មាន​ចែង​ពី​បញ្ញត្តិ​​ទាំង ១០​របស់​ព្រះ នៅមុន​សម័យកាល​ជ្វីហ្វ គ្រប់សាសនា​ទាំងអស់ នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក គឺ​ជា​សាសនា​ដែល​មានតួអង្គ​​ព្រះ​ច្រើនអង្គ។ មនុស្ស​ជាតិ​នាំគ្នា​គោរព​ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ផ្កាយ ឬ​សមុទ្រ ថា​ជា​ព្រះ ហើយ​នាំគ្នា​សង់​រូបសំណាក​តំណាង​តួអង្គ​ព្រះ ដើម្បី​ជា​ទីសក្ការៈ។

​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​​បាន​​បង្កើត​មនោគមន៍​វិជ្ជា​សាសនាថ្មីមួយ​​ ដែល​​មាន​ជំនឿ​ថា ព្រះ​មាន​តែ​មួយ​អង្គ​គត់ គឺ “​ព្រះជាម្ចាស់” ​ដែល​ជា​អ្នក​បង្កើត និង​​មាន​អំណាច​លើ​អ្វីៗ​ទាំងអស់​នៅក្នុង​ចក្រវាល​ទាំងមូល។ ព្រះអាទិត្យ ព្រះចន្ទ ផ្កាយ ឬ​សមុទ្រ ដែល​គេ​ធ្លាប់តែ​គោរព​បូជា​ពីមុន​មក​នោះ មិនមែន​ជា​ ​ព្រះ​នោះទេ ហើយ​ថា មនុស្ស​ត្រូវ​តែ​បោះបង់​ការ​គោរព​រូបសំណាក​ព្រះ ហើយ​បែរ​មក​គោរពបូជា​ “ព្រះពិត” វិញ។

ការបង្កើត​​សាសនា​ថ្មីនេះ គឺ​ជា​របត់​ថ្មី​ដ៏សំខាន់​​មួយ នៅ​ក្នុង​ការ​ផ្លាស់ប្តូរ​ផ្នត់គំនិត​របស់​មនុស្ស។ តាមជំនឿថ្មីនេះ ធម្មជាតិ​​លែង​​ជា​ព្រះ​ដូចជា​គេ​ធ្លាប់​ជឿពីមុន​ទៀត​ហើយ។ ធម្មជាតិ គឺ​ជា​អ្វី​ដែល​ព្រះពិត​បាន​បង្កើត​ឡើង ហើយ​ដែល​ព្រះ​ដាក់​ឲ្យ​ស្ថិត​ក្រោម​អំណាច​របស់​មនុស្ស។ ពេលវេលា​​មិនមែន​ជា​វាលវដ្តសង្សា ​វិលវល់​ដូចកង់រទេះ កើតចាស់​ឈឺស្លាប់​ ហើយ​ចាប់ជាតិ​មកវិញ​នោះទេ។ ពេលវេលា​​ធ្វើ​ដំណើរ​ទៅមុខ​ជានិច្ច ដោយ​មិន​អាច​វិលត្រឡប់​ថយក្រោយ​វិញ​បានទេ ហើយ​នៅ​ថ្ងៃអនាគត អ្វីៗ​អាច​នឹង​ប្រសើរ​ឡើង ប្រសិនបើ​គេ​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង។​ ដូច្នេះ មនុស្ស​មិន​ត្រូវ​ផ្តេកផ្តួល​រង់ចាំ​វាសនា ហើយ​ក៏​មិនត្រូវ​​ផ្អែក​លើ​ទស្សនៈ "កម្មផល" ដោយ​មើល​ទៅលើ​ភាព​អយុត្តិធម៌​ក្នុង​សង្គម​ថា​ជា​ផល​ ដែល​បាន​ពី​កម្ម​ ដែល​បាន​ប្រព្រឹត្ត​ពី​មុន​នោះដែរ។ មនុស្ស​ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​ចេះ​រើបម្រះ ងើបឡើង​ប្រឆាំង​នឹង​អំពើ​អយុត្តិធម៌ ដោយ​មិន​ត្រូវ​នៅ​ស្ងៀម ទ្រាំ​ទទួល​រងការ​ជិះជាន់ ដោយ​ចាត់ទុក​ថា​វា​ជា​កម្មផល​របស់​ខ្លួន​ពី​ជាតិមុន​នោះទេ។

ដោយសារ​តែ​មាន​ផ្នត់គំនិត​បែបនេះ​ហើយ ទើប​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ ដែល​ជា​ជនជាតិ​តូចមួយ​ហ៊ាន​ងើបឡើង​តវ៉ា​ប្រឆាំង​នឹង​ការជិះជាន់​របស់​អាណាចក្រ​រ៉ូម។ ការតវ៉ា​បះបោរ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ​ត្រូវ​អាណាចក្រ​រ៉ូម​បណ្តេញ​ចេញ​ពីទឹកដី​កំណើត ទៅរស់នៅ​រប៉ាត់រប៉ាយ គ្មាន​ស្រុក គ្មាន​ទេស​នឹងគេ​អស់រយៈពេល​រាប់ពាន់​ឆ្នាំ។ ក៏ប៉ុន្តែ ផ្នត់គំនិត​នេះ​បាន​ជះឥទ្ធិពល​​ដល់​មនុស្ស​យ៉ាងច្រើន​រហូត​​មកដល់​សព្វថ្ងៃ​នេះ ជាពិសេស ចំពោះ​ប្រជាជន​នៅ​តាម​បណ្តា​ប្រទេស​លោកខាងលិច ដែល​មាន​ជំនឿ និង​វប្បធម៌​តាមបែប​ជ្វីហ្វ ឬ​​គ្រឹស្តសាសនា៕

ពិភពក្រិក​ទល់នឹង​អាណាចក្រ​ពែរស៍៖ ជ័យជម្នះ​នៃ​ប្រជាធិបតេយ្កែប្រែ

រូបភាពតូច|Periscles ប្រមាណ​ជា ៦រយឆ្នាំ មុន​គ.ស (ប្រមាណ​ជា ២ពាន់ ៦រយឆ្នាំ​មុន​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន) មនុស្ស​បាន​ប្រមូលផ្តុំគ្នា បង្កើត​ជា​រដ្ឋ និង​អរិយធម៌​ធំៗ នៅ​អេហ្ស៊ីប មេសូប៉ូតាមី ឥណ្ឌា និង​ចិន ព្រមទាំង​នៅតាម​តំបន់​​ដែល​ជាប់​នឹង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ។ ក្រោយមក គេឃើញ​មាន​អាណាចក្រ​មួយទៀត​បាន​លេចធ្លោឡើង នៅ​ក្នុង​តំបន់​ក្បែរ​ឈូងសមុទ្រ​ពែរស៍ ត្រង់​ប្រទេស​អ៊ីរ៉ង់​បច្ចុប្បន្ន នោះ គឺ​អាណាចក្រ​ពែរស៍។ អាណាចក្រ​ពែរស៍ ដែល​មាន​ជំនាញ​ខាង​ទ័ព​សេះ។

ក្រោមការដឹកនាំ​របស់​អធិរាជ​ស៊ីរូស (Cyrus) អាណាចក្រ​ពែរស៍​បាន​​វាតទីពង្រីក​ដែនដី​របស់​ខ្លួន ដោយ​វាយកាន់កាប់​រដ្ឋ​ដែល​នៅ​ជិតខាង ដែល​ក្នុងនោះ​ក៏រួមមាន​ទាំង​អាណាចក្រ​បាប៊ីឡូន នៅ​មេសូប៉ូតាមី​ផងដែរ។ គិតត្រឹម​ឆ្នាំ​ ៥០០​មុន​គ.ស មេសូប៉ូតាមី អេហ្ស៊ីប ឥណ្ឌា ព្រមទាំង​តំបន់​អាស៊ី​កណ្តាល និង​មួយផ្នែក​នៃ​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​កាន់កាប់​របស់​អាណាចក្រ​ពែរស៍។

ក៏ប៉ុន្តែ អធិរាជ​​ពែរស៍​មិន​​សុខចិត្ត​បញ្ចប់​​ការពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ត្រឹមនេះ​ទេ។ នៅឆ្នាំ​៤៩៩​មុនគ.ស ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​អធិរាជដារីយូស (Darius) អាណាចក្រ​ពែរស៍​ ដែល​ដណ្តើម​កាន់កាប់​ទ័ពជើងទឹក​របស់​លីបង់ (ហ្វេនីស៊ី) ក៏បាន​បញ្ជូន​ទូកចម្បាំង និង​ទាហាន​របស់​ខ្លួន​ ទៅ​វាយ​លុកចូល​ក្នុង​ប្រទេស​​ក្រិក។ ក៏ប៉ុន្តែ កងទ័ព​ពែរស៍​ត្រូវ​កងទ័ព​ក្រិក​វាយបំបាក់ នៅ​ប្រមាណ​ជា ៤០គីឡូម៉ែត្រ​ពី​បុរី​អាថែន នៅត្រង់​កន្លែងមួយឈ្មោះ​ថា “ម៉ារ៉ាតុង”។

ទាក់ទង​នឹង​សមរភូមិ​នៅ​ម៉ារ៉ាតុង​នេះ មាន​​ដំណើររឿង​ ដែល​គេនិទានតៗ​គ្នា​មក​ថា ក្រោយ​ពី​កងទ័ព​ក្រិក​បាន​​បង្រ្កាប​​ទ័ព​ពែរស៍ អ្នកនាំសារ​ក្រិក​ម្នាក់​បាន​រត់​ពី​ម៉ារ៉ាតុង ដោយ​ឥតឈប់​ ដើម្បី​នាំ​ដំណឹង​ល្អ​នេះ​ទៅប្រាប់​រដ្ឋាភិបាល​នៅ​អាថែន។ ពេលទៅដល់​អាថែន ដោយ​មានការ​នឿយហត់​ខ្លាំងពេក ​អ្នកនាំសារ​រូបនេះ​និយាយ​បានតែ​មួយម៉ាត់ថា “យើង​ឈ្នះហើយ!” ក៏​ដួលស្លាប់ទៅ​។ ទៅតាម​ដំណើររឿង​នេះ​ហើយ បាន​ជា​គេ​ដាក់ឈ្មោះ​កីឡា​រត់ចម្ងាយ​មួយប្រភេទ ក្នុង​ការ​ប្រកួតកីឡាអូឡាំពិច​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន​ថា “កីឡារត់ម៉ារ៉ាតុង”។

ក្រោយ​ពី​ទទួល​បរាជ័យ​នៅ​ម៉ារ៉ាតុង អាណាចក្រ​ពែរស៍​​មិន​អស់​ចិត្ត ក៏​បាន​លើក​ទ័ព​មក​​វាយលុក​លើ​ក្រិក​សាជាថ្មីទៀត។ សង្រ្គាម​រវាង​ពែរស៍ និង​ក្រិក​បាន​អូសបន្លាយ​ពេល​រហូតដល់​ទៅ​ប្រមាណ​ជា​កន្លះ​សតវត្សរ៍។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ចុងបំផុត​ទៅ កងទ័ព​អាណាចក្រ​​ពែរស៍ ដែល​មាន​ចំនួន​យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ​​នៅតែ​ត្រូវ​ទទួលបរាជ័យ ដោយ​មិន​អាច​វាយកាន់កាប់​ក្រិកបាន។

តាមការពិត ក្នុង​ចំណោម​ទាហាន​ដែល​អាណាចក្រ​ពែរស៍​បញ្ជូន​ទៅ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​នៅ​ក្រិក មាន​មួយ​ផ្នែកធំ មិនមែន​ជា​ទាហាន​ពែរស៍​នោះទេ ប៉ុន្តែ ​ជា​​ទាហាន​ដែល​​មាន​ប្រភព​ចេញ​ពី​រដ្ឋ ដែល​​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​​អាណាចក្រ​ពែរស៍​។ ទាហាន​ទាំងនេះ​មិនមាន​ទឹកចិត្ត​ក្នុង​ការ​​ច្បាំង​​​ទល់​នឹង​ទាហាន​ក្រិក​នោះទេ ពីព្រោះ​វា​​មិនមែន​ជា​សង្រ្គាម ដើម្បី​ផលប្រយោជន៍​របស់​ពួកគេ​ តែ​ជា​សង្រ្គាម​ ដើម្បី​​​កេរ្តិ៍ឈ្មោះ​អាណាចក្រ​ពែរស៍។ ផ្ទុយទៅវិញ ទាហាន​ក្រិក​​ច្បាំង​ទល់នឹង​ទាហាន​ពែរស៍ ក្នុង​ស្មារតី​ស្នេហាជាតិ និង​ប្តូរផ្តាច់​ ដើម្បី​ការពារ​​សេរីភាព និង​ឯករាជ្យ​របស់​ខ្លួន ពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​បរទេស។ បុរីរដ្ឋ​​ទាំងអស់​របស់​ក្រិក ដែល​ខ្លះ​ជា​គូប្រជែង​នឹង​គ្នា ក៏​សុខចិត្ត​ទុក​វិវាទ​របស់​ខ្លួន​មួយ​អន្លើ ដោយងាក​មក​ពួតដៃ​គ្នា ដើម្បី​ប្រយុទ្ធ​ទល់នឹង​កងទ័ព​ពែរស៍។

អាណាចក្រ​ពែរស៍​ ដែល​ជា​មហាអំណាច ធ្លាប់​វាយបង្ក្រាប​​កងទ័ព​ធំៗ ហើយ​ត្រួតត្រា​ទឹកដី ចាប់តាំង​ពី​ឥណ្ឌា មេសូប៉ូតាមី រហូតដល់​អេហ្ស៊ីប ក៏ប៉ុន្តែ បែរ​ជា​មក​បរាជ័យ​នៅ​ចំពោះ​មុខ​បុរីរដ្ឋ​តូចៗ​ប៉ុន្មាន​រដ្ឋ​របស់​ក្រិក។

ក្រោយ​ពី​បាន​ទទួលជ័យជម្នះ​លើ​កងទ័ព​នៃ​អាណាចក្រ​ពែរស៍ អាថែន ដែល​ជា​បុរីរដ្ឋ​ដ៏សំខាន់​មួយ​របស់​ក្រិក បាន​ស្គាល់នូវ​ភាព​រុងរឿង មាន​ឈ្មោះ​ល្បីល្បាញ ហើយ​បាន​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​នៃ​វប្បធម៌​របស់​ខ្លួន​ ទៅកាន់​បុរីរដ្ឋ​ផ្សេងទៀត​របស់​ក្រិក ក៏ដូចជា ទៅកាន់​រដ្ឋ​ផ្សេងទៀត​នៅ​ក្បែរៗ​នោះ។

អាថែន ​គឺ​ជា​អ្នក​បង្កើត​របប​ដឹកនាំ​បែបប្រជាធិបតេយ្យ​ជាលើក​ដំបូង​គេ​បង្អស់​ក្នុង​ប្រវត្តិ​មនុស្ស​ជាតិ។ ពលរដ្ឋ​អាថែន​ ដែល​មាន​អាយុ​ចាប់ពី ១៨ឆ្នាំ​ឡើងទៅ មានសិទ្ធិ​​ចូលរួម​ប្រជុំ ដើម្បី​ជ្រើសរើស​សមាជិក​សភា ហើយ​សមាជិក​សភា​​ ជា​អ្នក​ជ្រើសរើស​សមាសភាព​រដ្ឋាភិបាល។ ជា​ដំណើរការ​ប្រជាធិបតេយ្យ ដែល​បាន​បន្សល់​ទុក​រហូត​មក​ទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។

នៅ​ក្រិក​​សម័យ​បុរាណ យុវជន​​​ទទួល​បាន​នូវការ​អប់រំ​យ៉ាងទូលំទូលាយ។ ពលរដ្ឋ​ក្រិក​​ភាគច្រើន​ចេះអាន និង​ចេះសរសេរ។ ពួកគេ​ចូលចិត្ត​ជជែកគ្នា ចែកចាយ និង​ផ្លាស់ប្តូរ​គំនិត​គ្នា​ទៅវិញទៅមក។ គឺ​ក្រិក​នេះ​ឯង ដែល​ជាអ្នក​ដុះគំនិត​ បង្កើតជា​សិល្បៈ​ល្ខោន និង​​ទស្សនវិជ្ជា។ សូក្រាត ទស្សនវិទូ​ ដែល​គេ​ស្គាល់​គ្រប់គ្នា នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក រហូត​មក​ទល់នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គឺ​ជា​ពលរដ្ឋ​ក្រិក។ ក្រៅពីសូក្រាត ទស្សនវិទូ​ល្បីៗ​ផ្សេងៗ​ទៀត ដូចជា ផ្លាតុង និង​អារីស្តូត ជាដើម ក៏​សុទ្ធតែ​ជា​ជនជាតិ​ក្រិក។

ក្រៅពី​ប្រជាធិបតេយ្យ និង​ទស្សនវិជ្ជា ក្រិក​ក៏​បាន​​បង្កើត​គំនិត​ថ្មីៗជាច្រើន​ផ្សេងទៀត​ដែរ ដែល​បន្សល់​ទុក​ជា​កេរមរតក​​សម្រាប់​មនុស្ស​ជាតិ រហូតដល់​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។ ទ្រឹស្តីបទ​គណិតវិទ្យា​ជាច្រើន​ មាន​ប្រភព​ចេញ​ពី​ក្រិក ហើយ​​ដែល​​គេនៅតែ​បន្ត​យក​មក​បង្រៀន​នៅ​តាម​សាលារៀន​នៅទូទាំង​ពិភពលោក​សព្វថ្ងៃ​នេះ (Pythagore, Thalès, Archimède សុទ្ធសឹង​ជា​ជនជាតិ​ក្រិក)។ ពី (តាម​អក្សរក្រិក π) ដែល​គេ​យក​មក​ប្រើ ដើម្បី​គណនា​បរិមាត្រ​នៃរង្វង់ គឺ​បង្កើតឡើង​ដោយ​ក្រិក។ នៅ​ក្នុង​ភាសា​នៃ​បណ្តា​ប្រទេស​ក្នុង​ទ្វីបអឺរ៉ុប​បច្ចុប្បន្ន គេ​សង្កេតឃើញ​ថា ពាក្យ​បច្ចេកទេស ដែល​អ្នក​ចេះដឹង​ច្រើន​តែ​យក​មក​ប្រើ ភាគច្រើន​ជា​ពាក្យ​ ដែល​មាន​ឫសគល់​ចេញ​ពី​ភាសា​ក្រិក។

កាលពី​ប្រមាណ​ជា​ជិត ២ពាន់ ៥រយឆ្នាំមុន រដ្ឋបុរស​ក្រិក​ដ៏ល្បីម្នាក់ ឈ្មោះ “ពេរីគ្លែស” (Périclès) បាន​ថ្លែង​ក្នុង​សុន្ទរកថា​របស់​លោក​ថា៖


“របបនយោបាយ​របស់​យើង​គឺ​ជា​គំរូ​ដល់​អ្នក​ដទៃ។ សម្រាប់​ប្រទេស​របស់​យើង រដ្ឋ​ធ្វើការ ដើម្បី​ផលប្រយោជន៍​របស់​មនុស្ស​ភាគច្រើន មិនមែន​ សម្រាប់​ផលប្រយោជន៍​របស់​មនុស្ស​មួយ​ក្តាប់តូច​នោះទេ។ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​យើងហៅ​របបនយោបាយ​នេះថា​ជា​របប​ប្រជាធិបតេយ្យ។ ប្រជាជន​ទាំងអស់​មាន​សិទ្ធិ​ស្មើគ្នា នៅ​ចំពោះ​មុខ​ច្បាប់។ ច្បាប់​ ដែល​ការពារ​អ្នក​ទន់ខ្សោយ។

ជាការពិត​ថា អ្វីៗ​មិនអាច​ស្ថិត​នៅ​ជា​អមតៈ​បាន​នោះទេ។ នៅថ្ងៃ​ណាមួយ ប្រជាជាតិ​យើង​នឹង​ត្រូវ​ធ្លាក់ចុះ​ទន់ខ្សោយ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះបីជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ អស់លោក​អ្នក​ដែល​រស់នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​រាប់សតវត្សរ៍ ទៅថ្ងៃ​អនាគត អាច​នឹង​និយាយ​ពីពួកយើង​ថា ពួកយើង​បាន​​បង្កើត​បុរីដ៏ល្បីល្បាញ និង​ប្រកប​ដោយ​សុភមង្គល​បំផុត”។

ជិត ២៥សតវត្សរ៍​ក្រោយ​មក យើងអាច​និយាយបាន​ថា អ្វី​ដែល​​ Périclès ​បាន​ប្រមើលមើល​ខាងលើ​នេះ ពិតជា​បាន​កើតឡើង​មែន។

ជាការពិត​ថា ប្រជាធិបតេយ្យ​ក្រិក​សម័យបុរាណ ខុសពី​ប្រជាធិបតេយ្យ​នៅ​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន។ របៀបរបបដឹកនាំ​​របស់​ក្រិក​សម័យបុរាណ​ត្រូវបាន​រៀបចំ​ទៅតាម​លក្ខណៈ​ជា​បុរីរដ្ឋ​តូចៗ​ ដែល​មាន​ប្រជាជន​តិច ប្រជាធិបតេយ្យ​ក្រិក​សម័យនោះ គឺ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ដោយ​ផ្ទាល់ ហើយ​​មានតែ​ពលរដ្ឋជា​បុរស​ប៉ុណ្ណោះ​​​ ដែល​អាច​ចូលរួម​​សម្រេច​កិច្ចការ​រដ្ឋ និង​ជ្រើសរើស​តំណាងរាស្រ្ត​បាន ដោយ​ផាត់ស្រ្តី​ចេញ​ពី​កិច្ចការ​រដ្ឋ។ ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ គោលគំនិត​រួម​នៃ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ក្រិក គឺគោលការណ៍​​​យក​ប្រជាជន​ជាធំ (រដ្ឋាភិបាល​របស់​រាស្រ្ត ជ្រើសរើស​ដោយ​រាស្រ្ត និង​ដើម្បីរាស្រ្ត) គឺ​ជា​គោលការណ៍​ដែល​មាន​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំង​បំផុត នៅ​ក្នុង​គំនិត​នយោបាយ​នា​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន៕

ការធ្លាក់ដុនដាប​របស់​ក្រិក​និង​ការ​លេចមុខ​មហាអំណាច​ថ្មី​របស់ ​Alexandre ​le ​Grandកែប្រែ

រូបភាពតូច|Battle of issus នៅពេល​ដែល​ប្រទេស​មួយ​មាន​ការ​រួបរួមគ្នា ប្រទេស​នោះ​ច្រើន​តែ​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រុងរឿង។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើ​មាន​ការ​បែកបាក់​គ្នា ការ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ហែកហួរ​គ្នាឯង ប្រទេស​ប្រាកដ​ជា​នឹង​ធ្លាក់ចុះ​ទន់ខ្សោយ ហើយ​អាច​នឹង​ត្រូវ​រលំរលាយ​ ធ្លាក់​ទៅក្នុងការ​ត្រួតត្រា​របស់​បរទេស។ នេះ​គឺ​ជា​ភាពពិតជាក់ស្តែង ដែល​កើតមាន​ឡើង នៅ​គ្រប់កន្លែង ទាំង​នៅ​ក្នុង​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន ក៏ដូចជា​​កាលពី​សម័យបុរាណ។

កាលពី​ប្រមាណ​ជា ២ពាន់ ៥រយ​ឆ្នាំមុន ក្រិក​ ដែល​មាន​ការ​រួបរួមគ្នា អាច​ច្បាំង​ឈ្នះ​មហាអំណាច​ពិភពលោក គឺ​អាណាចក្រ​​ពែរស៍ រួចហើយ​ក្រិក​ខ្លួនឯង​ក៏​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រុងរឿង​ ជា​ប្រទេស​មហាអំណាច​ដ៏សំខាន់​មួយ នៅលើ​ពិភពលោក។ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពរុងរឿង​របស់​ក្រិក​បាន​ឈាន​មក​ដល់​ទីបញ្ចប់ នៅ​ពេល​ដែល​ក្រិក​បែកបាក់គ្នា ហើយ​គិត​តែ​ពី​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ហែកហួរ​គ្នាឯង គឺ​នៅ​ក្នុង​សង្រ្គាម ដែល​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ដាក់​ឈ្មោះ​ថា “សង្រ្គាម​ប៉េឡូប៉ូនែស” (Peloponnèse)។

ក្រិកសម័យបុរាណ គឺ​ជា​បណ្តុំ​នៃ​បុរី​តូចៗ​ជាច្រើន ដែល​មាន​រចនាសម្ព័ន្ធដឹកនាំ​ឯករាជ្យ​ដាច់ចេញ​ពីគ្នា​ប្រៀបបាន​នឹង​កូនរដ្ឋ ដែល​គេ​ឲ្យឈ្មោះ​ថា “បុរីរដ្ឋ”​ (City-State/Cité-Etat)។ សង្រ្គាម​ប៉េឡូប៉ូនែស ដែល​ចាប់ផ្ទុះឡើង ពី​ឆ្នាំ​៤៣១​មុន​គ.ស ហើយ​អូសបន្លាយ​ពេល​រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​៤០៤​មុន​គ.ស គឺ​ជា​សង្រ្គាម​រវាង​បក្សសម្ព័ន្ធ​ពីរ​នៃ​បុរីរដ្ឋ​ក្រិក៖ បក្ស​សម្ព័ន្ធ​ម្ខាង​​ដឹកនាំ​ដោយ​​អាថែន (Athènes) និង​បក្ស​សម្ព័ន្ធ​ម្ខាងទៀត​ដឹកនាំ​ដោយ​ស្ប៉ាត (Sparte)។

នៅ​ទីបញ្ចប់ គឺ​ខាង​បក្ស​សម្ព័ន្ធ​របស់​​ស្ប៉ាត ដែល​ជា​អ្នក​ទទួល​ជ័យជម្នះ ក៏ប៉ុន្តែ សង្រ្គាម​​ ៣០ឆ្នាំ​នេះ បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ក្រិក​ទាំងមូល​ត្រូវ​ធ្លាក់ចុះ​ទន់ខ្សោយ។ អាថែន ដែល​ចាញ់​សង្រ្គាម ​ត្រូវ​វិនាស​ហិនហោច ហើយ​របប​ប្រជាធិបតេយ្យ​ត្រូវ​ដួលរលំ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុង​ពេល​ជាមួយគ្នា បក្ស​សម្ព័ន្ធ​របស់​ស្ប៉ាត ដែល​ជា​អ្នក​ឈ្នះ​សង្រ្គាម ក៏​បាន​ជួប​ប្រទះ​នឹង​​ភាពក្រីក្រ​នៅ​ស្ទើរតែ​គ្រប់ទីកន្លែង​ដែរ។

សង្រ្គាម​ប៉េឡូប៉ូនែស​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ភាព​រុងរឿង​នៃ​មហាអំណាច​ក្រិក​ត្រូវ​បញ្ចប់​ជា​ស្ថាពរ ហើយ​មិនយូរ​ប៉ុន្មាន​ អតីត​មហាអំណាច​មួយនេះ​ក៏​​ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​មហាអំណាច​ថ្មីមួយទៀត គឺ​អាណាចក្រ​ម៉ាសេដ្វាន (Macédoine) ដឹកនាំ​ដោយ​អធិរាជ​ដ៏ល្បីល្បាញ​មួយរូប គឺ Alexandre le Grand (តាមភាសា​អង់គ្លេស Alexander the Great)។

ម៉ាសេដ្វាន តាមពិតទៅ​ ក៏​​ជា​នគរ​មួយ ដែល​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​វប្បធម៌​ក្រិក​ដែរ ហើយ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ម៉ាសេដ្វាន គឺ​ជា​តំបន់​ស្វ័យ័ត​មួយ​របស់​ក្រិក​។ Alexandre ដែល​ជា​អធិរាជ​ដ៏ល្បីល្បាញ​​របស់​ម៉ាសេដ្វាន គឺ​ជា​កូនសិស្ស​របស់​អារីស្តូត ដែល​ជា​ទស្សនវិទូ​ក្រិក។

Alexandre le Grand ដែលមាន​វ័យត្រឹមតែ ២០ឆ្នាំ បាន​ឡើង​គ្រងរាជ​ជា​ស្តេច​របស់​ម៉ាសេដ្វាន ក្រោយ​ពី​ស្តេច​ហ្វីលីព ដែល​ជា​បិតា ត្រូវ​គេ​លបធ្វើ​ឃាត នៅ​ឆ្នាំ​៣៣៦​មុនគ.ស។ Alexandre គឺ​ជា​បញ្ញវន្ត​មួយរូប​ដែល​ពូកែ​ខាង​កំណាព្យ និង​ទស្សនវិជ្ជា ហើយ​ក៏​ជា​អ្នក​ជំនាញ​ខាង​ទ័ព​សេះ​ផងដែរ។ នៅ​ពេល​ឡើង​គ្រងរាជ​ភ្លាម បញ្ហា​ដែល​​ Alexandre le Grand ត្រូវ​ប្រឈមមុខ​មុនគេ គឺ​ការ​រកវិធី​បញ្ចប់​វិវាទ​ផ្ទៃក្នុង​ ដើម្បី​​បង្រួបបង្រួម​បុរីរដ្ឋ​ក្រិក​ឡើងវិញ ហើយ​វិធី​ដ៏ល្អបំផុត​ក្នុងការ​បង្រួបបង្រួម​គូប្រជែង​អស់ទាំងនេះ គឺ​ស្វែងរក​សត្រូវ​រួម​មួយ។ Alexandre le Grand ក៏​គិតឃើញ​គំនិត​មួយ គឺ​ប្រមែរប្រមូល​ទ័ព​ម៉ាសេដ្វាន រួម​ជាមួយ​នឹង​ទ័ព​ក្រិក​ទាំងអស់ ប្រកាស​សង្រ្គាម​ទល់​នឹង​អាណាចក្រ​ពែរស៍ ដើម្បី​ជា​ការ​សងសឹក ចំពោះ​អំពើ​ឈ្លានពាន​របស់​ពែរស៍​ ទៅលើ​ក្រិក កាល​ពី​មុន។

ដោយសារតែ​អាណាចក្រ​ពែរស៍​គឺ​ជា​សត្រូវ​ចាស់​របស់​ក្រិក ហើយ​​​ម៉ាសេដ្វាន គឺ​ជា​ផ្នែក​មួយ​នៃ​វប្បធម៌​ក្រិក កងទ័ព​ក្រិក​បាន​​ប្រមូល​គ្នា ចេញ​ទៅតាម​ Alexandre le Grand ក្នុង​ការ​ធ្វើ​​សង្រ្គាម​ទល់​នឹង​អាណាចក្រ​ពែរស៍ ដោយ​គេ​ចាត់ទុក​ថា​នេះ​គឺ​ជា​សង្រ្គាម ​​រវាង​ក្រិក និង​ពែរស៍។

ចេញ​ពី​ក្រិក កងទ័ព​របស់​ Alexandre le Grand បាន​វាយ​បំបាក់​កងទ័ព​របស់​អាណាចក្រ​ពែរស៍ នៅតួកគី ហើយ​បន្ទាប់មក​ វាយ​ចុះ​ទៅ​ទិស​ខាង​ត្បូង ចូលកាន់កាប់​​លីបង់ ស៊ីរី អ៊ីស្រាអែល អេហ្ស៊ីប បាប៊ីឡូន (អ៊ីរ៉ាក់) និង​ចុងក្រោយ​ ទឹកដី​ពែរស៍​ផ្ទាល់ (អ៊ីរ៉ង់)។ នៅ​ឆ្នាំ​៣៣១​មុន​គ.ស កងទ័ព​ពែរស៍ ដែល​នៅ​សេសសល់​ចុងក្រោយ​​ ត្រូវបាន​កងទ័ព​ Alexandre le Grand វាយ​កម្ទេច ​អាណាចក្រ​ពែរស៍​ត្រូវ​ដួលរលំ ហើយ​ Alexandre le Grand ក៏​ប្រកាស​ខ្លួន​ថា​ជា​អធិរាជ​របស់​ពិភពលោក។

អាណាចក្រ​ម៉ាសេដ្វាន ដែលដឹកនាំ​ដោយ​ Alexandre le Grand ដែល​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់ទុក​ថា​អធិរាជ​របស់​ក្រិក​ដែរ​នោះ បាន​ជំនួស​អាណាចក្រ​ពែរស៍ ក្នុង​ឋានៈ​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក គ្រប់គ្រង​ដែនដី​ ដែល​លាតសន្ធឹង​ចាប់តាំង​ពី​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ កាត់តាម​ដើមបូព៌ា​ រហូតដល់​អាស៊ី។ ក៏ប៉ុន្តែ Alexandre le Grand មិន​ស្កប់​ចិត្ត​តែ​ត្រឹមនោះទេ ដោយ​បាន​បែកគំនិត​មាន​មហិច្ឆតា​ថ្មីមួយទៀត គឺ​​ចង់វាតទី​គ្រប់គ្រង​ពិភពលោក​ទាំងមូល។

Alexandre le Grand បាន​​លើកទ័ព​ចេញ​ពីពែរស៍​វាយលុក​ឆ្ពោះទៅ​ទិសខាងកើត រហូតដល់​ឥណ្ឌា។ ក៏ប៉ុន្តែ ទៅដល់​​កន្លែង​មួយ ក្បែរ​ក្រុងញូវដេលីបច្ចុប្បន្ន Alexandre le Grand ត្រូវ​គាំង​ដំណើរ​ ទៅមុខ​ទៀត​លែង​បាន ដោយសារ​តែ​កងទ័ព​នាំគ្នា​ធ្វើ​កូដកម្ម​លែង​ប្រយុទ្ធ។ ទាហាន​ក្រិក​​ចាប់ផ្តើម​ធុញទ្រាន់​នឹង​សង្រ្គាម​​ ម្យ៉ាង គឺ​ដោយសារតែ​ពួកគេ​​បាន​ចាកចេញ​ឆ្ងាយ​​ពី​ស្រុក​កំណើត​អស់រយៈពេល ៩ឆ្នាំ​មកហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត អាណាចក្រ​ពែរស៍ ដែល​ជា​គូសត្រូវ​របស់​ក្រិក​ និង​ដែល​ជា​គោលដៅ​ចម្បង​នៃ​ការ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​នេះ ក៏​ត្រូវបាន​ពួកគេ​វាយ​កម្ទេច​​រួចហើយ​ដែរ។ ដូច្នេះ សម្រាប់​ពួកក្រិក វា​គ្មាន​ន័យអ្វី ដែល​ត្រូវ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​វាតទី​តទៅមុខ​ទៀត​នោះទេ។

នៅពេល​ដែល​កងទ័ព​ឈប់​ស្តាប់​បញ្ជា លែង​ចង់​ធ្វើ​ដំណើរ​តទៅមុខទៀត Alexandre le Grand បាន​ត្រឹមតែ​ខឹង​សម្បារ តែ​ធ្វើ​អ្វី​មិន​កើត ក៏​សុខចិត្ត​ស្តាប់​តាម​ការទាមទារ​​របស់​កងទ័ព​ខ្លួន។ ពីសាច់រឿងនេះ គេ​អាច​ទាញ​បាន​មេរៀន​ដ៏សំខាន់​មួយ​ថា គ្រប់អំណាច​ទាំងអស់ មាន​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ នៅលើ​​ការព្រមព្រៀង​ស្តាប់​បង្គាប់​របស់​រាស្រ្ត មិនថា ក្នុង​របប​ផ្តាច់ការ ឬ​របប​ប្រជាធិបតេយ្យ​នោះទេ។ នៅពេល​ដែល​រាស្រ្ត​លែង​ស្តាប់​បង្គាប់ ទោះបី​ជា​អំណាច​ផ្តាច់ការ ឬអំណាច​យោធា ​ក៏​ត្រូវ​តែ​ដួលរលំ​ដែរ។

រូបភាពតូច|Alexandre le grand ដោយ​គ្មាន​ជម្រើស Alexandre le Grand ក៏​បាន​ដក​កងទ័ព​ចេញ​ពី​ឥណ្ឌា ហើយ​ធ្វើ​ដំណើរ​ត្រឡប់​ក្រោយវិញ ទៅដល់​បាប៊ីឡូន ទី​ដែល​ព្រះអង្គ​ចង់​តាំង​រាជធានី សម្រាប់​អាណាចក្រ​របស់​ព្រះអង្គ គឺ​រាជធានី​របស់​ពិភពលោក។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅឆ្នាំ​៣២៣​មុនគ.ស ក្រោយ​ពី​គ្រងរាជ្យ​បាន​តែ ១៣ឆ្នាំ​ Alexandre le Grand បាន​ចូល​ទិវង្គត ក្នុងវ័យ ៣២ឆ្នាំ។ មូលហេតុ​នៃ​ការ​ស្លាប់​នេះ ត្រូវបាន​គេ​យល់​ឃើញ​ផ្សេងៗ​ពី​គ្នា ខ្លះ​ថា​​​មក​ពី​ការ​ផឹកស្រា​ច្រើន​ហួសហេតុ​​ ឬ​ក៏ដោយសារ​តែ​មាន​គេ​ដាក់​ថ្នាំបំពុល​ក្នុងស្រា ហើយ​ខ្លះ​ទៀត​ថា មក​ពី​ជំងឺ​គ្រុនចាញ់ ឬ​ជំងឺ​គ្រុនពោះវៀន។ សាកសព​របស់​ Alexandre le Grand ត្រូវ​បាន​គេ​ដង្ហែ​យក​ទៅ​បញ្ចុះ នៅ​អេហ្ស៊ីប ក្នុង​ទីក្រុងមួយ​ដែល​យក​ឈ្មោះ​តាម Alexandre le Grand គឺ​ទីក្រុង​អាឡិចសង់ឌ្រី (Alexandrie)។

ជាង ១០ឆ្នាំ ក្រោមការ​ដឹកនាំ​របស់​ Alexandre le Grand ម៉ាសេដ្វាន និង​ក្រិក បាន​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រុងរឿង ក្នុងឋានៈ​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក ដែល​គ្រប់គ្រង​ផ្ទៃដី​លាតសន្ធឹង​ជាង ៥លាន​​គីឡូម៉ែត្រក្រឡា ហើយ​វប្បធម៌ និង​អរិយធម៌​ក្រិក​បាន​ជះឥទ្ធិពល​​ទៅ​គ្រប់​ទីកន្លែង ចាប់តាំង​ពី​​អឺរ៉ុប និង​មេឌីទែរ៉ាណេ រហូតដល់​ឥណ្ឌា។ មានតែ​ចិន​មួយប៉ុណ្ណោះ ដែល​មិន​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​ក្រិក។

ក៏ប៉ុន្តែ នៅក្រោយ​ពេល​ដែល Alexandre le Grand ចូល​ទិវង្គត ដោយសារតែ​ការ​ឈ្លោះ​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក​ រវាង​មេទ័ពកំពូលៗ អាណាចក្រ​ម៉ាសេដ្វាន ក៏​ត្រូវ​បាក់បែក​គ្នា ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​២៨១​មុនគ.ស ក្រោយ​ពី​មាន​សង្រ្គាម​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក​​​អស់រយៈពេល ៤០ឆ្នាំ អាណាចក្រ​របស់ Alexandre le Grand ក៏​ត្រូវ​ពុះ​ជាបួន​ចំណែក បង្កើតទៅជា​អាណាចក្រ​បួនផ្សេងគ្នា ​នៅ​អេហ្ស៊ីប នៅ​បាប៊ីឡូន ​នៅ​ក្រិក និង​នៅ​ម៉ាសេដ្វាន៕ រូបភាពតូច|Greed King Cesar

ការងើបឡើង​នៃ​អរិយធម៌​អឺរ៉ុប និង​ចក្រភព​រ៉ូមកែប្រែ

កាលពីជាង​២ពាន់​ឆ្នាំមុន នៅក្នុង​អំឡុង​ពេល​ដែល​ម៉ាសេដ្វាន់ ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់ Alexandre le Grand កំពុង​វាតទី​កាន់កាប់​ដែនដី តាំង​ពី​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ រហូតដល់​​តំបន់​អាស៊ី នៅ​ទិស​ខាងកើត នៅ​ប៉ែក​ខាងលិច​មេឌីទែរ៉ាណេ​ឯណេះវិញ គឺ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​អឺរ៉ុប ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ធ​បុរេប្រវត្តិ​មួយ​ចំនួន បាន​​​ផ្លាស់ប្តូរ​របៀបរស់​នៅ​ ពី​ការ​បរបាញ់​ មក​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម​វិញ។ ក្នុង​ចំណោម​នោះ មាន​ប្រជាជន​មួយក្រុម​ ដែល​មាន​ការ​វិវឌ្ឍ​លឿន​ជាងគេ បង្កើត​ទៅជា​រដ្ឋ ហើយ​រហូត​ឈាន​ទៅ​បង្កើត​អរិយធម៌​ដ៏រុងរឿង​ថ្មីមួយ​ទៀត គឺ​អរិយធម៌​រ៉ូម។

តាមពិត ពួករ៉ូម​បាន​បង្កើត​ជា​រដ្ឋ តាំង​ពី​ឆ្នាំ​៧៥៣​មុនគ.ស​​ម៉្លេះ ដោយ​នៅពេលដំបូង រ៉ូម​ប្រកាន់​យក​របបដឹកនាំ​បែប​រាជានិយម ដូចជា​បណ្តា​រដ្ឋ​ភាគច្រើន​ផ្សេងទៀត នៅ​សម័យកាល​នោះ។ ប៉ុន្តែ ប្រជាជន​រ៉ូម​ជាទូទៅ មិនចូលចិត្ត​ស្តេច ក៏​បាន​ផ្លាស់ប្តូរ​របបដឹកនាំ​ទៅ​ជា​របប​សាធារណរដ្ឋ​វិញ នៅ​អំឡុង​ឆ្នាំ​៥០០​មុនគ.ស។ សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម​ នៅ​ពេលនោះ ប្រកាន់​យក​របៀបដឹកនាំ​ស្រដៀង​នឹង​ប្រជាធិបតេយ្យ​ក្រិក​ដែរ ដោយ​មាន​​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ជា​ច្បាប់​កំពូល ដែល​មាន​ចែង​ពី​ការ​បែងចែក​អំណាចរដ្ឋ។ ប្រមុខដឹកនាំ​អំណាច​នីតិប្រតិបត្តិ ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “កុងស៊ុល” ត្រូវ​បាន​ជ្រើស​តាំង​ឡើង តាមរយៈ​ការ​បោះឆ្នោត ដោយ​មាន​អាណត្តិ ១ឆ្នាំ។

អរិយធម៌​រ៉ូម ស្ថិត​ក្នុង​ចំណោម​អរិយធម៌​ធំៗ ដែល​បន្សល់​ទុក​នូវ​ឥទ្ធិពល និង​កេរមរតក​ដល់​មនុស្ស​ជាតិ​រហូតដល់​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន។ ក្រិក​បង្កើត​ទស្សនវិជ្ជា និង​សិល្បៈ​ល្ខោន។ ហ្វេនីស៊ី (លីបង់) បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​បែប​អក្ខរក្រម។ ចំណែក​រ៉ូមវិញ បង្កើត​ប្រព័ន្ធ​ច្បាប់ និង​សិទ្ធិ ជាពិសេស សិទ្ធិ​លើ​កម្មសិទ្ធិ​ឯកជន។

សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម​ ដែល​មាន​កម្លាំង​ខ្លាំងឡើងៗ បាន​ចាប់ផ្តើម​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន ដោយ​បាន​គ្រប់គ្រង​អ៊ីតាលី​ទាំងមូល នៅ​ឆ្នាំ​២៧២​មុន​គ.ស។ មិនយូរ​ប៉ុន្មាន ការកើនឡើង​នៃ​អំណាច​របស់​រ៉ូម ក៏​បាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ប៉ះទង្គិច​ទៅដល់​រដ្ឋ​មួយទៀត គឺ​ការតាហ្ហ្ស (Carthage)។ Carthage ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ម្តុំ​ប្រទេស​ទុយនីស៊ី​បច្ចុប្បន្ន គឺ​ជា​​អតីត​បុរីរដ្ឋ​របស់​លីបង់ ដែល​នៅពេលនោះ បាន​ក្លាយទៅជា​រដ្ឋ​ឯករាជ្យមួយ ហើយ​ជា​មហាអំណាច​មួយ​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ។

សង្រ្គាម​រវាង​រ៉ូម និង​ Carthage ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះថា សង្រ្គាម​ពុយនិក (​Punique) ក៏​បាន​ផ្ទុះឡើង នៅ​ឆ្នាំ​២៦៤​មុនគ.ស ហើយ​បាន​អូសបន្លាយ​ពេល​​រហូតដល់​ឆ្នាំ​១៤៦​មុនគ.ស។ នៅ​ក្នុងរយៈពេល​ជាង​១សតវត្សរ៍​នេះ រ៉ូម និង Carthage ច្បាំងគ្នា ដើម្បី​ដណ្តើម​កាន់កាប់​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ។

នៅពេលមួយ កងទ័ព Carthage ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​​មេទ័ពដ៏ល្បី​មួយរូប ឈ្មោះ​ហានីបាល (Hannibal) និង​ដែល​មាន​ទ័ព​ដំរី​នាំចូល​មក​ពី​ឥណ្ឌា មាន​ប្រៀប​យ៉ាងខ្លាំង លើ​ទាហាន​រ៉ូម ដោយ​បាន​វាយ​កាន់កាប់​អេស្ប៉ាញ និង​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​ហ្គោល (Gaule) ពោលគឺ​ប្រទេស​​បារាំងបច្ចុប្បន្ន​ ហើយ​វាយលុក​រហូតដល់​ប៉ែក​ខាង​ជើង​អ៊ីតាលី ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​ធំ​របស់​រ៉ូម។

នៅ​ក្នុង​ពេល​ដែល​កងទ័ព Carthage កំពុង​ឡោមព័ទ្ធ​អ៊ីតាលី កងទ័ព​រ៉ូម ក៏​បាន​បញ្ជូន​ទ័ព​របស់​ខ្លួន​តាម​កប៉ាល់ ចេញ​ពី​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​អ៊ីតាលី ឆ្លងកាត់​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ឲ្យ​វាយលុក​ចូល​ទៅ​ក្នុង​​ទុយនីស៊ី ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​ធំ​របស់ Carthage។ ដោយ​មាន​ការភិតភ័យ Carthage ក៏​បាន​បញ្ជា​ឲ្យហានីបាល ដកទ័ព​ចេញ​ពី​អ៊ីតាលី​មកវិញ ដើម្បី​មក​ជួយ​ការពារ​ទុយនីស៊ី។ ក៏ប៉ុន្តែ ពេល​មកដល់​ទុយនីស៊ី កងទ័ព​របស់​ហានីបាល​​ត្រូវ​ទាហាន​រ៉ូម​វាយបំបាក់។ Carthage ក៏​បាន​សុំចុះចាញ់ ហើយរ៉ូម​ក៏​ដណ្តើម​កាន់កាប់​អេស្ប៉ាញ និង​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​នៃ​ដែនដី​របស់​ពួក​ហ្គោល (បារាំង)។

លទ្ធផល​នៃ​សង្រ្គាម រវាង​​​រ៉ូម និង Carthage គឺ​ជា​ចំណុច​របត់​ដ៏សំខាន់​មួយ នៃ​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​លោក​ខាងលិច។ បើសិន​ណា​​ជា​រ៉ូម​ចាញ់​ Carthage​ វិញ ពេលនេះ ប្រជាជន​នៅ​អឺរ៉ុប​​ប្រហែល​​ជា​កំពុង​ប្រើ​ភាសា​ ដែល​មាន​ដើមកំណើត​ពី​អារ៉ាប់ ហើយ​មិនមែន​និយាយ​ភាសា ដែល​មាន​ដើម​កំណើត​ឡាតាំង (បារាំង អ៊ីតាលី អេស្ប៉ាញ) ​ដូចជា​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ទេ។

ក្រោយពីបាន​ឈ្នះសង្រ្គាម​លើ​ Carthage អំណាច​របស់​សាធាណរដ្ឋ​រ៉ូម​ក៏​បាន​កើនឡើង​កាន់តែ​ខ្លាំង ហើយបន្តិចម្តងៗ ​បាន​វាតទី​ដណ្តើម​កាន់កាប់​ទឹកដី​​កាន់តែ​ច្រើន នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ​។ អាណាចក្រ​ម៉ាសេដ្វាន់ ដែល​បន្សល់ទុក​ពី​ Alexandre le Grand ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​រ៉ូម ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​១៦៨​មុនគ.ស រ៉ូម​ក៏​បាន​ដាក់​អាណានិគម​លើ​ក្រិកទាំងមូល។ ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ វប្បធម៌ និង​អរិយធម៌​ក្រិក នៅតែ​​មាន​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំង​ជាងគេ នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ ពីព្រោះ​ថា ពួករ៉ូម​ខ្លួនឯង​ក៏​ទទួល​ឥទ្ធិពល​ពី​វប្បធម៌​ក្រិក​តាំង​ពី​យូរ​ណាស់​មក​ហើយ​ដែរ ហើយ​នៅ​ទីបំផុត​ទៅ វប្បធម៌ក្រិក និង​វប្បធម៌​រ៉ូម​ត្រូវ​រលាយចូល​គ្នាតែមួយ ហើយ​គឺ​មហាអំណាច​រ៉ូម ដែល​ជា​អ្នក​ចែកចាយ​បន្ត​នូវ​ឥទ្ធិពល​វប្បធម៌​ក្រិក។ រ៉ូម​ពង្រីក​ទឹកដី​ទៅដល់​ទីណា ឥទ្ធិពល​នៃ​វប្បធម៌​របស់​ក្រិក​ក៏​រីកសាយភាយ​ទៅដល់​ទីនោះ។

គិតត្រឹមឆ្នាំ​សតវត្សរ៍​ទី២ មុនគ.ស ជាលើក​ទីមួយ និង​ជាលើក​ចុងក្រោយ នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​តំបន់​នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ​ទាំងមូល ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​រដ្ឋ​ និង​អរិយធម៌​តែមួយគត់ គឺ​សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម។ នៅពេលនោះ គ្មាន​សត្រូវ​​​ណា ពី​ខាង​ក្រៅ ដែល​ហ៊ាន​ងើបឡើង​ប្រឈមមុខ​ជាមួយ​នឹង​រ៉ូម​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ រ៉ូម​ត្រូវ​ប្រឈមមុខ​នឹង​សត្រូវ​មួយ​ផ្សេងទៀត គឺ​ជម្លោះ​ផ្ទៃក្នុង។


ប្រជាជនរ៉ូម​មាន​ចំនួន​កើនឡើង​យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស ហើយ​មាន​ចំនួន​កាន់តែ​ច្រើន ចំណែក​ឯ​ស្ថាប័ន​នយោបាយ​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម ដែល​បង្កើតឡើងដំបូង សម្រាប់​គ្រប់គ្រង​​រដ្ឋ​តូចមួយ ក៏​ត្រូវ​ប្រឈមមុខ​នឹង​បញ្ហា ហើយ​លែង​អាច​គ្រប់គ្រង​​រដ្ឋ​ដ៏ធំ និង​​ដែល​មាន​ប្រជាជន​យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់​បែបនេះ​តទៅទៀតបាន។ រ៉ូម​ក៏​ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្នុង​សង្រ្គាម​ស៊ីវិល​ និង​ការ​បះបោរ​របស់​ប្រជាជន ដូចជា ការបះបោរ​នៅ​ក្រិក និង​នៅ​អេស្ប៉ាញ​ ជាដើម ហើយ​ចលាចល​ផ្ទៃក្នុង​រ៉ូម​នេះ បាន​អូសបន្លាយ​ពេល​រហូតដល់​ទៅ​​១​សតវត្សរ៍។

ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះបីជា​មាន​វិវាទ​ផ្ទៃក្នុង​រ៉ាំរ៉ៃ​បែបនេះ​ក៏ដោយ អំណាច​រ៉ូម​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ​មិនបាន​ធ្លាក់ចុះ​នោះទេ។ រ៉ូម​នៅតែ​បន្ត​ជា​មហាអំណាច​នៅ​ក្នុង​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ​ដដែល។

នៅ​ប្រមាណ​ជា​ពាក់​កណ្តាល​សតវត្សរ៍​ទី១​មុន​គ.ស នៅពេល​ដែល​រ៉ូមកំពុង​ស្ថិត​ក្នុង​ភាព​ចលាចល​ផ្ទៃក្នុង ឥស្សរជន​ដ៏សំខាន់​មួយ​ក៏​បាន​លេចមុខឡើង នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​រ៉ូម គឺ​ហ្ស៊ុលស៍ សេហ្សា (Jules César)។

សេហ្សា​​ បាន​ជាប់ឆ្នោត​ជា​កុងស៊ុល​រ៉ូម (​អំណាច​នីតិប្រតិបត្តិ​​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម) នៅ​ឆ្នាំ​៥៩​មុន​គ.ស។ ក្រោយមក សេហ្សា បាន​ដឹកនាំ​កងទ័ព​រ៉ូម​ធ្វើ​សង្រ្គាម​វាតទី​កាន់កាប់​តំបន់​ជាច្រើន នៅ​ក្នុង​ទ្វីបអឺរ៉ុប។​ នៅ​ឆ្នាំ​៥២​មុន​គ.ស សេហ្សា បាន​វាយបំបាក់​ពួក​ហ្គោល (ប្រទេស​បារាំងបច្ចុប្បន្ន)​ នៅត្រង់​កន្លែងមួយ ដែល​គេ​ហៅ​ថា សមរភូមិ​អាលេស៊ីយ៉ា (Alésia)។

ក្រោយ​ពី​ជ័យជម្នះ​នេះ សេហ្សា​បាន​នាំទ័ព​​វិលត្រឡប់​ទៅកាន់​រ៉ូមវិញ ដោយ​បាន​ប្រើ​កម្លាំង​ទ័ព​វាយ​ដណ្តើម​អំណាច​ទាំងអស់​មក​កាន់កាប់។ ក្រោយ​ពី​បាន​ក្តាប់​អំណាច​ពេញដៃ សេហ្សា បាន​ធ្វើ​សង្រ្គាម​ពង្រីក​ទឹកដី​រ៉ូម​ ហើយ​បាន​ប្រកាស​ខ្លួនឯង​ជា​មេដឹកនាំ​ផ្តាច់ការ​​នៃ​សាធារណរដ្ឋ​រ៉ូម។ ក៏ប៉ុន្តែ សេហ្សា​ត្រូវ​បាន​គេ​លបធ្វើឃាត នៅ​ឆ្នាំ​៤៤​មុន​គ.ស។

មរណភាព​របស់​ហ្ស៊ុល សេហ្សា គឺ​ជា​ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​មួយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​របបសាធារណរដ្ឋ​ នៅ​រ៉ូម ឈាន​ទៅ​រក​ការ​ដួលរលំ ដោយ​ជំនួស​មកវិញ ដោយ​របប​ដឹកនាំ​ថ្មីមួយ​ទៀត គឺ ចក្រភព​​រ៉ូម។ ចក្រភព​រ៉ូម​ ដែល​ចាប់កំណើតឡើង នៅ​ឆ្នាំ​២៧​មុន​គ.ស ហើយ​បន្ត​ជា​មហាអំណាច​គ្រប់គ្រង​ពិភពលោក​ រហូតដល់​ឆ្នាំ​៤៧៦​នៃ​គ.ស។ គិតជា​សរុប​ទៅ រ៉ូម (ទាំង​ក្នុង​សម័យកាល​សាធារណរដ្ឋ និង​ក្នុង​សម័យកាល​​ជា​ចក្រភព​រ៉ូម) បាន​​ធ្វើ​ជា​មហាអំណាច​គ្រប់គ្រង​ពិភពលោក​ អស់រយៈពេល ជិត ៧០០​ឆ្នាំ៕

ភាពរុងរឿង​និង​ការ​ធ្លាក់​ដុនដាប​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូមកែប្រែ

រូបភាពតូច|colosseum ចក្រភព​រ៉ូម ដែល​ធ្លាប់​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក​ដ៏សម្បើម​ ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​មនុស្ស​ជាតិ ហើយ​ធ្លាប់​គ្រប់គ្រង​ពិភពលោក អស់រយៈពេល​រាប់រយឆ្នាំ។


ឆ្នាំ​២៧​មុន​គ.ស (២០៤០​ឆ្នាំ​មុន​សម័យកាលបច្ចុប្បន្ន) រ៉ូម​បោះបង់​របបដឹកនាំ​បែប​សាធារណរដ្ឋ ដែលមាន​តុល្យភាព​អំណាច​ រវាង​ព្រឹទ្ធសភា និង​កុងស៊ុល ហើយងាក​មក​​ចាប់យក​របៀបដឹកនាំ​បែប​ចក្រភព ដែល​អំណាច​ទាំងអស់​ត្រូវ​ប្រមូលផ្តុំ​នៅលើ​មនុស្ស​តែម្នាក់ គឺ​អធិរាជ។ អធិរាជដំបូងបង្អស់​ នៃ​ចក្រភពរ៉ូម មានឈ្មោះថា អូហ្គូស (Auguste) ឬ​តាម​ភាសា​ឡាតាំង Augustus។

នៅក្នុងរយៈពេល ៥៦​ឆ្នាំ ដែល​លោក​កាន់អំណាច អធិរាជ​អូហ្គូសបាន​ស្តារ​ប្រទេសជាតិ​ឡើងវិញ ឲ្យ​ចេញ​ពី​ភាព​ប្រេះឆា នៃ​វិវាទ​ផ្ទៃក្នុង ដែល​បាន​អូសបន្លាយ​ពេល​អស់រយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ១​សតវត្សរ៍​កន្លងទៅ ហើយ​ដឹកនាំ​ចក្រភព​រ៉ូម ឆ្ពោះទៅរក​សុខសន្តិភាព និង​វិបុលភាព។ កំណែទម្រង់​សង្គម​ជាច្រើន​ត្រូវ​បាន​រៀបចំ​ធ្វើ។ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា ការ​ការច្បាំង​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម ក៏​ចេះតែ​បន្ត។

ទាក់ទង​នឹង​វិស័យ​យោធា រ៉ូម​បាន​បង្កើត​នូវ​រចនាសម្ព័ន្ធកងទ័ព​ថ្មី​ស្រឡាង​មួយ ដែល​មិនមាន​អ្នកណា​ធ្លាប់​ធ្វើ​ពីមុន គឺ​កងទ័ព​អាជីព។ ទាហាន​រ៉ូម មិនមែន​ជា​កសិករ​​ដែល​គេ​កេណ្ឌ​យក​មកច្បាំង នៅ​ក្នុង​ពេល​មាន​តម្រូវការ ហើយ​ពេល​ចប់ចម្បាំង​ វិលត្រឡប់​ទៅ​ធ្វើ​ស្រែចម្ការ​វិញ ដូច​អ្វី​ដែលប្រទេស​ផ្សេងទៀត​ធ្លាប់​ធ្វើ​ពីមុន​នោះទេ។ នៅ​រ៉ូម ទាហាន​បំពេញ​មុខងារ​ក្នុង​ជួរ​កងទ័ព​ជា​អចិន្រ្តៃយ៍៖ ចេញ​ច្បាំង​នៅ​ពេល​មានចម្បាំង ហើយ​នៅ​ពេល​គ្មានចម្បាំង ត្រូវ​​ទទួល​ការ​ហ្វឹកហ្វឺន ​ដោយ​ទទួល​ប្រាក់បៀរវត្សរ៍​ ដូចជា​ការ​បំពេញ​មុខរបរ​ផ្សេងទៀត​ដែរ។ ហេតុដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា នៅ​ក្នុង​សម័យកាលនោះ រ៉ូម​មាន​កងទ័ព​ដែល​មាន​ជំនាញ​បំផុត ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​ប្រទេស​ផ្សេងៗ​ទៀត​មាន​ការ​ខ្លបខ្លាច​គ្រប់ៗគ្នា។

តាមរយៈ​ទាហាន​អាជីព​នេះ ចក្រភពរ៉ូម ទាំង​នៅ​ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​អធិរាជ​អូហ្គូស និង​អធិរាជ​ក្រោយៗ​មកទៀត បាន​ទទួល​ជ័យជម្នះ​នៅ​ស្ទើរតែ​គ្រប់​សមរភូមិ ហើយ​ច្បាំង​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់ខ្លួន ចាប់តាំង​ពី​អង់គ្លេស និង​តំបន់​អឺរ៉ុប​ មកដល់​តំបន់​ជុំវិញ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ហើយ​ចាក់ចុះ​ទៅ​ទិស​ខាងកើត រហូត​ទៅដល់​អ៊ីរ៉ាក់​បច្ចុប្បន្ន​។ ក៏ប៉ុន្តែ ផ្ទុយ​ពី​ម៉ាសេដ្វាន់ របស់​ Alexandre le Grand ចក្រភពរ៉ូម​មិនមាន​មហិច្ឆតា​ចង់​ច្បាំង​កាន់កាប់​ពិភពលោក​ទាំងមូល​នោះទេ។ ចក្រភពរ៉ូម​ចេះ​កម្រិត​ដែនកំណត់​នៃ​ការ​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន។

ទឹកដី​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម​​បាន​លាតសន្ធឹង​​ដល់​កម្រិត​អតិបរមា នៅក្នុងអំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី១ និង​សតវត្សរ៍​ទី២ នៃ​គ.ស។ ​នៅពេលនោះ ចក្រភពរ៉ូម​មាន​ផ្ទៃដី​សរុប​រហូតដល់​ទៅ ៥លាន​គីឡូម៉ែត្រ​ក្រឡា ដែលក្នុង​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ ត្រូវ​បាន​បែងចែក​បង្កើតទៅ​ជា​ប្រទេស​ប្រមាណ​ជា ៤០​ប្រទេស​ខុសៗ នៅ​ក្នុង​តំបន់​អឺរ៉ុប អាហ្វ្រិក​ខាង​ជើង និង​តំបន់​មជ្ឈិមបូព៌ា៖ អង់គ្លេស បារាំង ប៊ែលហ្ស៊ិក ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​អាល្លឺម៉ង់ ស្វ៊ីស អេ្សប៉ាញ ព័រទុយហ្កាល់ អ៊ីតាលី អូទ្រីស ហុងគ្រី ក្រូអាស៊ី ស៊ែរប៊ី អាល់បានី បូស្នី ក្រិក ប៊ុលហ្ការី រ៉ូម៉ានី តួកគី ស៊ីរី លីបង់ ប៉ាឡេស្ទីន អ៊ីស្រាអែល ហ្សកដានី អ៊ីរ៉ាក់ អេហ្ស៊ីប លីប៊ី ទុយនីស៊ី អាល់ហ្សេរី និង​ម៉ារ៉ុក សុទ្ធសឹង​តែ​ជា​អតីតទឹកដី​របស់​ចក្រភព​រ៉ូម។

ប្រជាជន​សរុប​របស់​ចក្រភព​រ៉ូម ត្រូវ​បាន​គេ​ប៉ាន់ស្មាន​ថា មាន​ចន្លោះ​ពី ៥០លាន ទៅ​១០០លាន​នាក់ ពោលគឺ ប្រមាណ​ជា ១ភាគ៣ នៃ​ប្រជាជន​សរុប​នៅ​ទូទាំង​ពិភពលោក នៅ​ក្នុង​សម័យកាលនោះ។ នៅ​ជុំវិញ​ចក្រភព​រ៉ូម គេ​ឃើញ​មាន​ប្រជាជន​ភាគច្រើន គឺ​ជា​កុលសម្ព័ន្ធ​ ដែលបន្ត​រស់​នៅ​តាម​លក្ខណៈ​បុរេប្រវត្តិ​​ ឬ​ទើប​នឹង​បោះជំហាន​ចេញ​ពី​បុរេប្រវត្តិ មក​ប្រកប​របរ​កសិកម្ម តែ​នៅ​មិនទាន់​បង្កើត​ជា​រដ្ឋ​​នៅឡើយ។ លើកលែង​តែ​​នៅ​​​ទិស​ខាង​កើត ដែល​គេ​ឃើញ​មាន​រដ្ឋ​ និង​អរិយធម៌​ធំៗ​មួយ​ចំនួន រួមមាន ពែរស៍ ចិន និង​ឥណ្ឌា។

នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ ពែរស៍ ​គ្រាន់តែ​ជា​រដ្ឋ​តូចមួយ​ប៉ុណ្ណោះ លែង​ជា​អាណាចក្រ​ដ៏​សម្បើម​ដូចពីមុន​ទៀត​ហើយ។ ​ឥណ្ឌា​វិញ បន្ត​មាន​បញ្ហា​បាក់បែក​ផ្ទៃក្នុង​ច្រើន ក៏ប៉ុន្តែ ​នៅតែ​អាច​​ចាប់​ផ្តើម​​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​នៃ​អរិយធម៌​​របស់​ខ្លួន ទៅ​ក្នុង​តំបន់​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ (នគរ​ជ្វា ខ្មែរ ម៉ាឡេ និង​ចំប៉ា ជាដើម)។ ចំណែក​ចិន ដែល​បាន​បង្រួបបង្រួម​គ្នា ក្រោមការ​ដឹកនាំ​របស់​រាជវង្ស​ហាន គឺ​ជា​អាណាចក្រ​ដ៏សំខាន់​មួយ​ដែរ គ្រាន់តែ​មិនមែន​ជា​មហាអំណាច​​កម្រិត​ពិភពលោក ដូច​ជា​ចក្រភព​រ៉ូម។ អាណាចក្រ​ទាំងពីរ ចិន និង​​​រ៉ូម មាន​ទំនាក់ទំនង​​ជាមួយគ្នា​ច្រើន ទាំង​ទំនាក់ទំនង​ផ្នែក​ការទូត និង​ខាង​ផ្នែក​ជំនួញ ជាពិសេស ការ​ជួញដូរ​សូត្រ​ពី​ចិន។

ចក្រភពរ៉ូម ត្រូវ​បាន​គេ​កត់ត្រា​ឈ្មោះ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​​​ថា ជា​មហាអំណាច​​ដ៏​សម្បើម​មួយ ក្នុង​ប្រវត្តិ​នៃ​មនុស្សជាតិ។ ជាការពិត​ថា នៅមុន​ចក្រភព​រ៉ូម ពិភពលោក​​ធ្លាប់​បាន​ស្គាល់​មហាអំណាច​​ធំៗ​ ដូចជា ពែរស៍ និង​មាសេដ្វាន់​​របស់​ Alexandre le Grand ហើយ​ក្រោយ​​ចក្រភព​រ៉ូម ក៏​មាន​មហាអំណាច​ពិភពលោក​ដ៏​សម្បើម​ផ្សេងទៀត ដូចជា អាណាចក្រ​ម៉ុងហ្គោល​របស់​ Gengis Khan និង​ចក្រភព​អង់គ្លេស ជាដើម ដែល​ខ្លះ​ជា​មហាអំណាច​ដែល​មាន​ផ្ទៃដី​ធំ​ជាង​ចក្រភព​រ៉ូម​ទៅទៀត ក៏ប៉ុន្តែ មិនមាន​អាណាចក្រ​ណា​ ដែល​អាច​រក្សា​ភាព​រុងរឿង​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក បាន​យូរ​ដូចជា​ចក្រភព​រ៉ូម​នោះទេ។

ក៏ប៉ុន្តែ ដូច​មេដឹកនាំ​ក្រិក​ ឈ្មោះ ពេរីគ្លែស (Périclès) ធ្លាប់​ឡើង​ កាលពី​ប្រមាណ​ជា ២ពាន់ ៥រយ​ឆ្នាំ​មុន​​​ថា អ្វីៗ​ក៏​ត្រូវ​មាន​ទី​បញ្ចប់​របស់វាដែរ។ យ៉ាងណា​មិញ អំណាច​របស់​ចក្រភព​រ៉ូម បើទោះបី​ជា​ធំសម្បើម​ប៉ុណ្ណា ក៏​ត្រូវ​មាន​ទី​បញ្ចប់​របស់​វាដែរ។

រហូតមកទល់​នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​នៅ​តែ​មិន​ទាន់​មាន​ការ​ឯកភាព​គ្នា​នៅឡើយទេ អំពី​ដើមហេតុ ដែល​នាំ​ឲ្យ​ចក្រភព​រ៉ូម​ធ្លាក់​ចុះ​ដុនដាប ហើយ​ពេលវេលា​ពិតប្រាកដ នៃ​ការ​បញ្ចប់​អំណាច​រ៉ូម ក្នុង​ឋានៈ​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក ក៏​គេ​ពិបាក​នឹង​កំណត់​ឲ្យ​បាន​ជាក់​លាក់​ដែរ ដោយសារ​តែ​ការ​ធ្លាក់​ចុះ​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម បាន​កើតឡើង​ដោយ​សន្សឹមៗ ដោយ​អូសបន្លាយពេល​រហូតដល់​ទៅ​រាប់រយឆ្នាំ​ឯណោះ។

នៅ​ក្នុងការសិក្សា​អំពី​ដើមហេតុ ដែល​នាំ​ឲ្យ​ចក្រភព​រ៉ូម​ធ្លាក់​ដុនដាប អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ច្រើន​នាំគ្នា​ផ្តោត​ទៅលើ​កត្តា​ធំៗ​មួយចំនួន ដូចជា វិបត្តិ​សេដ្ឋកិច្ច និង​សង្គម បូករួម​ជាមួយនឹង​វិបត្តិ​នយោបាយ ដែល​កើត​ពី​ជម្លោះ​ដណ្តើមស្នងតំណែង នៅ​ក្រោយ​ការស្លាប់​របស់​អធិរាជ​រ៉ូម​ម្តងៗ និង​ការ​វាយប្រហារ​ពី​កុលសម្ព័ន្ធ​​ខាងក្រៅ។

នៅចុងសតវត្សរ៍​ទី៣ នៃ​គ.ស ចក្រភព​រ៉ូម​ត្រូវ​បាន​គេ​ពុះចែក​ជា​ពីរ​ចំណែក គ្រប់គ្រង​ដោយ​អធិរាជ​ពីរ​ផ្សេងគ្នា៖ ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងកើត និង​ចក្រភពរ៉ូម​ខាងលិច។ ចាប់ពីពេលនោះមក​ ស្ថាប័ន​នយោបាយ និង​កងទ័ព​រ៉ូម​ បាន​ចាប់ផ្តើម​បាត់បង់​ស្ថិរភាព​បន្តិចម្តងៗ។ ជម្លោះផ្ទៃក្នុង​រ៉ូម​ចេះតែ​បន្ត​កើតមាន​ឥតឈប់ឈរ។ ក្នុងពេល​ដែល​រ៉ូម​កំពុង​ជួប​នឹង​អស្ថិរភាព​ផ្ទៃក្នុង ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ធ​ពី​ខាងក្រៅ ជាពិសេស ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ធ​​មក​ពី​អាល្លឺម៉ង់ និង​តួកគី បាន​បង្កើន​ការ​វាយប្រហារ​កាន់តែ​ខ្លាំង​ ទៅលើ​ចក្រភព​រ៉ូម។

នៅ​ដើម​សតវត្សរ៍​ទី៥ ចក្រភព​រ៉ូម​ក៏​ចាប់ផ្តើម​បាត់បង់​ទឹកដី​បន្តិចម្តងៗ ទៅ​ក្នុង​ដៃ​ពួក​កុលសម្ព័ន្ធ ដោយ​ចាប់ផ្តើម​ពី​​ទឹកដី​​​អង់គ្លេស​ នៅ​អំឡុង​ឆ្នាំ​៤១០​នៃ​គ.ស អេស្ប៉ាញ និង​អាហ្វ្រិក​ខាងជើង នៅ​ឆ្នាំ​៤៣០ ហ្គោល (បារាំង) នៅ​ឆ្នាំ​៤៥០ ហើយ​នៅ​ឆ្នាំ​៤៧៦ ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ​មក​ពី​អាល្លឺម៉ង់​បាន​វាយលុក​ចូល​កាន់កាប់​អ៊ីតាលី រួចហើយ​ទម្លាក់​អធិរាជនៃ​ចក្រភពរ៉ូម​ខាងលិច​ពីអំណាច​។

ថ្វីដ្បិត​តែ​ចក្រភព​រ៉ូម​មិនទាន់​ដួលរលំ​ទាំងស្រុង ដោយ​នៅ​សល់​​ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងកើត​មួយទៀត ដែល​គេច្រើន​ហៅ​ថា ​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង (Byzantin) ក៏ប៉ុន្តែ រ៉ូម ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក​បាន​ឈាន​ដល់​ទីបញ្ចប់ នៅ​ត្រឹមឆ្នាំ​៤៧៥​នេះ។

អាណាចក្រ​​ប៊ីហ្សង់តាំង ដែល​មាន​រាជធានី នៅ​កុងស្តង់ទីណូប (Constantinoble) គឺ​នៅត្រង់​ទីក្រុង​អ៊ីស្តង់ប៊ុល ប្រទេស​តួកគី​បច្ចុប្បន្ន បាន​បន្ត​អំណាច​រ៉ូម រហូតដល់​​សតវត្សរ៍​ទី១៥​នៃ​គ.ស។ នៅ​ឆ្នាំ​១៤៥៣ តួកគី​បាន​វាយលុក​កាន់កាប់​​ទីក្រុង​កុងស្តង់ទីណូប ផ្ដួលរលំ​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង ហើយ​បង្កើត​ជា​​​ចក្រភព​ភព​ថ្មី​មួយទៀត គឺ​ចក្រភព​​អូតូម៉ង់ (ឬចក្រភព​តួកគី)៕ រូបភាពតូច|ផែនទីចក្រភពរូម

គ្រឹស្តសាសនា៖ ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​នៃ​សករាជ​ថ្មី ​គឺ​គ្រឹស្តសករាជកែប្រែ

រូបភាពតូច|ព្រះគ្រឹស្តនៅលើឈើឆ្កាងចងដោយពួករូម៉ាំង កកើត​នៃ​គ្រឹស្តសាសនា ដែល​ជា​ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​ នៃ​សករាជថ្មី ក្នុង​ប្រតិទិន​របស់​ពិភពលោក​បច្ចុប្បន្ន គឺ​គ្រឹស្តសករាជ។


យើងដឹងហើយ​ថា ប្រជាជន​ជ្វីហ្វ ដែល​ជា​ប្រទេស​តូចមួយ នៅ​តំបន់​មេឌីទែរ៉ាណេ ត្រង់​ដែនដី​ប៉ាឡេស្ទីន និង​អ៊ីស្រាអែល​សម័យកាលបច្ចុប្បន្ន គឺ​ជា​ប្រជាជន ដែល​បាន​​បង្កើត​មុនគេ នូវ​មនោគមន៍​វិជ្ជា​សាសនា​ដ៏ថ្មីស្រឡាង​មួយ ដោយ​មាន​មូលដ្ឋាន​លើ​ជំនឿ​ថា ព្រះពិត​មាន​តែមួយ គឺ​ព្រះជា​ម្ចាស់ ដែល​បាន​បង្កើត​ និង​មាន​អំណាច​លើ​អ្វីៗ​ទាំងអស់​នៅលើ​ចក្រវាល​ទាំងមូល​។ មនោគមន៍​វិជ្ជា​សាសនា​របស់​ពួកជ្វីហ្វ​នេះ គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា “សាសនា​យូដា”។

ក៏ប៉ុន្តែ កាលពី​២ពាន់​ឆ្នាំមុន សាសនា​យូដា​នេះ​បាន​បែកមែកធាង ទៅ​ជា​សាសនា​ថ្មី​មួយទៀត គឺ ​គ្រឹស្តសាសនា។

យូដា និង​គ្រឹស្តសាសនា៖ ដំណើររឿង​រួម

សាសនាយូដា របស់​ជនជាតិ​ជ្វីហ្វ និង​គ្រឹស្តសាសនា ដែល​​ជា​សាសនា​គោរព​ដោយ​ប្រជាជន​ភាគច្រើន​លើសលុប នៅលើ​ពិភពលោក​នាពេល​បច្ចុប្បន្ន តាមពិត​មាន​ដំណើររឿង​ដើម​រួមគ្នា គឺ​ដំណើរ​រឿង​ ដែល​មាន​កត់ត្រា​ទុក​នៅ​ក្នុង​​សញ្ញាចាស់​នៃ​គម្ពីរប៊ីប​ ឬ​គម្ពីរ​តូរ៉ា​របស់​ពួក​ជ្វីហ្វ។

សាសនាយូដា និង​គ្រឹស្តសាសនា​មាន​ជំនឿ​ដូចគ្នា​ភាគច្រើន ដូចជា ជំនឿ​ទៅលើ​ព្រះតែមួយ ដែល​បង្កើត​គ្រប់​អ្វីៗ​ទាំងអស់។ ជំនឿ​បែប​សុទិដ្ឋិនិយម​ថា ថ្ងៃ​អនាគត​អ្វីៗ​អាច​នឹង​ប្រសើរ​ឡើង ហើយ​មនុស្ស​​ជាតិ​ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​ខិតខំ​ប្រឹងប្រែង ដើម្បី​​ឲ្យ​ស្ថានភាព​របស់​ខ្លួន​បាន​ប្រសើរ​ឡើង។ មនុស្ស​ចាំបាច់​ត្រូវ​តែ​ចេះងើប​ឡើង​រើបម្រះ​ពី​ការ​ជិះជាន់ ដោយ​មិន​ត្រូវ​ដេករង់ចាំ​វាសនា ឬ​ផ្តេកផ្តួល​ទទួល​ភាព​អយុត្តិធម៌​ ដោយ​ចាត់ទុក​ថា​ ជា​ផល ដែល​បាន​មក​ពី​កម្ម ដែល​ខ្លួន​បាន​ធ្វើ​ពីមុន។ ទាំង​សាសនាយូដា ទាំង​គ្រឹស្តសាសនា សុទ្ធតែ​មាន​ជំនឿ​ដូចគ្នា​ថា ព្រះ​បាន​បង្កើត​មនុស្ស​ទាំងអស់​​ឲ្យ​មាន​សិទ្ធិ​ស្មើគ្នា​​ មិនថា​ស្រី មិនថា​ប្រុស មិន​ថា​ជាតិសាសន៍​​ ឬពណ៌​សម្បុរ​អ្វី​នោះទេ ដែល​នេះ​គឺ​ជា​ចំណុច​ចាប់ផ្តើម ដែល​ឈាន​ទៅ​បង្កើត​ទស្សនាទាន​នៃ​សិទ្ធិមនុស្ស​ជា​សកល ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន។

ក៏ប៉ុន្តែ សាសនា​យូដា និង​គ្រឹស្តសាសនា​ បាន​ដើរ​មក​ដល់​ផ្លូវ​បំបែក ជាមួយ​នឹង​ការ​ចាប់កំណើត​របស់​ព្រះយេស៊ូវ នៅ​ស្រុក​ណាសារ៉ែត ដែនដី​អ៊ីស្រាអែល។ ការ​ចាប់កំណើត ដែល​ជា​ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​នៃ​សករាជ​ថ្មី​ ក្នុង​ប្រតិទិន​របស់​ពិភពលោក​បច្ចុប្បន្ន គឺ​ “គ្រឹស្តសករាជ”។

យូដា និង​គ្រឹស្តសាសនា៖ ផ្លូវ​បំបែក

សម្រាប់​អ្នក​កាន់​គ្រឹស្ត​សាសនា​ គេ​មាន​ជំនឿ​ថា ព្រះយេស៊ូវ គឺ​ជា​ព្រះ​សង្រ្គោះ (ដែល​គេ​ហៅថា “យេស៊ូវគ្រីស្ត”) ដែល​មក​ជួយ​រំដោះ​មនុស្ស​ពី​អំពើ​បាប និង​ពី​ទំនៀមទម្លាប់​ដ៏ចាស់​គំរឹល និង​ដ៏តឹងតែង​របស់​សាសនា​យូដា ដូចជា ការ​កាត់ស្បែក និង​ការ​ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​ទទួលទាន​សាច់នេះ ឬ​សាច់សត្វនេះ ឬ​សត្វនោះ​ ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត តាម​សេចក្តីបង្រៀន​របស់​ព្រះយេស៊ូវ ព្រះជាម្ចាស់​ទ្រង់​គឺ​ជា​វិញ្ញាណ ដែល​មាន​វត្តមាន​ នៅ​គ្រប់​ទីកន្លែង​ទាំងអស់ មិនមែន​នៅ​តែ​ក្នុង​វិហារ​នោះទេ។ ដូច្នេះ មនុស្ស​គ្រប់គ្នា​ទាំងអស់​អាច​អធិស្ថាន​​ទៅ​ព្រះ ពី​គ្រប់​ទីកន្លែង​ទាំងអស់ ហើយ​អាច​ទាក់ទង​ដោយ​ផ្ទាល់​ជាមួយ​នឹង​ព្រះជា​ម្ចាស់ ដោយមិនចាំបាច់​ឆ្លងកាត់​តាម​មន្រ្តី​សង្ឃ ដូច​​ជា​ទំនៀមទម្លាប់​របស់​សាសនា​យូដា​នោះទេ។

ការ​បង្រៀន​ទាំងអស់​នេះ​ហើយ ដែល​ធ្វើ​ឲ្យ​មន្រ្តី​សង្ឃ​នៃ​សាសនា​យូដា ដែល​មិន​ត្រឹមតែ​បដិសេធ​មិន​ទទួល​ស្គាល់​ព្រះយេស៊ូវ​ថា​ជា​ព្រះ​សង្រ្គោះ​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ថែម​ទាំង​ចាត់ទុក​ព្រះអង្គ​ថា​ជា​អ្នក​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​សាសនា​យូដា​ទៀត​ផង។ ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ពួកគេ​ចាប់បញ្ជូន​ព្រះអង្គ​ទៅ​ឲ្យ​អាជ្ញាធររ៉ូម​ប្រហារ​ជីវិត នៅលើ​ឈើឆ្កាង។

សាវ័ក​របស់​ព្រះយេស៊ូវ ដែល​មាន​ជំនឿ​ថា ព្រះអង្គ​បាន​រស់​ពី​សុគតឡើង​វិញ នៅ​ថ្ងៃ​ទីបី បាន​នាំគ្នា​បន្ត​ចែកចាយ​សេចក្តីបង្រៀន​របស់​ព្រះអង្គ ទៅ​ដល់​មនុស្ស​គ្រប់គ្នា ហើយ​បាន​បង្កើត​ជា​វិហារ ឬ​ក្រុមជំនុំ និង​សហគមន៍ ដែល​គេ​ហៅថា គ្រីស្ទាន គឺ​អ្នក​ដែល​មាន​ជំនឿ​លើ​ព្រះយេស៊ូវ​គ្រីស្ត។ សហគមន៍​ដែល​បាន​រីកសាយ​កាន់តែ​ធំឡើងៗ រហូត​ទៅ​ស្ទើរតែ​ពាសពេញ​ពិភពលោក។

គ្រឹស្តសាសនា​ និង​ចក្រភព​រ៉ូម

នៅ​ក្នុង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គ្រឹស្តសាសនា គឺ​ជា​សាសនា​ ដែល​មាន​អ្នក​​គោរព​ច្រើន​ជាង​គេ​បង្អស់ នៅលើ​ពិភពលោក។ បើគិតជា​សរុប គ្រប់​ក្រុម និង​និកាយ​ទាំងអស់ គ្រឹស្តសាសនិកជន​នៅទូទាំង​ពិភពលោក មាន​ចំនួន​​​ជាង ២ពាន់​លាន​នាក់ ធៀប​នឹង​អ្នក​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម ដែល​មាន​ប្រមាណ​ជា ១ពាន់ ៥រយ​លាន​នាក់ និង​អ្ន​កកាន់​ពុទ្ធសាសនា ប្រមាណ​ជា ១ពាន់ ២រយ​លាន​នាក់។

មានអ្នកខ្លះ​បាន​ចោទជាសំណួរ​ឡើង​ថា តើ​ហេតុអ្វី​បាន​ជា​គ្រឹស្តសាសនា​អាច​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​របស់​ខ្លួន រហូតក្លាយ​ទៅជា​សាសនា​ដ៏ធំបំផុត​នៅលើ​ពិភពលោក នាពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ? សម្រាប់​អ្នក​កាន់គ្រឹស្តសាសនា ចម្លើយ​ គឺ​សាមញ្ញ​បំផុត៖ ដោយសារ​តែ​​​នេះ​ជា​សាសនា​នៃ​សេចក្តីពិត ជឿទៅលើ​ព្រះពិត ដែល​មាន​តែមួយ។ សម្រាប់​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ខ្លះ​ទៀត គេ​​បាន​ព្យាយាម​បកស្រាយ​តាម​បែប​ប្រវត្តិសាស្រ្ត ដោយ​គេ​គិត​ថា ការរីកសាយភាយ​នៃ​គ្រឹស្តសាសនា ក៏​មិនខុស​ពី​ការ​រីកសាយភាយ​នៃ​អរិយធម៌​ក្រិកដែរ គឺ​មាន​កត្តា​ចម្បង​ដូចគ្នា នោះ​គឺ​ចក្រភព​រ៉ូម។

ចក្រភព​រ៉ូម ដែល​ពី​ដំបូង​បាន​ធ្វើ​ការ​បៀតបៀន ធ្វើ​​ទុក្ខបុកម្នេញ ពួក​អ្នក​កាន់​គ្រឹស្តសាសនា បាន​ក្លាយបន្តិចម្តងៗ​ទៅជា​ចក្រភព​នៃ​គ្រឹស្តសាសនា។ នៅ​សតវត្សរ៍​ទី​៤គ.ស អធិរាជ​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម​ ឈ្មោះ កុងស្តង់តាំង (Constantin) ដែល​កាន់​អំណាច​ពី​ឆ្នាំ​៣០៦ ដល់​ឆ្នាំ​៣៣៧​គ.ស បាន​ប្រែខ្លួន​ជា​គ្រឹស្តសាសនិកជន ហើយ​បាន​កំណត់​ឲ្យ​ចក្រភព​រ៉ូម​​យក​គ្រឹស្តសាសនា ​ជាសាសនា​របស់​រដ្ឋ ហើយ​ឥទ្ធិពល​នៃ​គ្រឹស្តសាសនា​​ក៏​បាន​រីកសាយភាយ​ ទៅតាម​អំណាច​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម។

ក៏ប៉ុន្តែ ដោយសារ​តែ​ចក្រភព​រ៉ូមត្រូវ​បាន​ពុះចែក​ជាពីរ គឺចក្រភពរ៉ូម​ខាង​លិច មាន​រាជធានី នៅ​រ៉ូម និង​ចក្រភព​រ៉ូម​ខាង​កើត មាន​រាជធានី​នៅ​កង់ស្តង់ទីណូប អាជ្ញាធរ​គ្រប់គ្រង​វិហារ​​គ្រឹស្តសាសនា​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម​ក៏​មាន​ការ​បែងចែក​ជាពីរ​ដែរ គឺ​ខាង​កើត និង​ខាងលិច។

គ្រឹស្តសាសនា៖ កាតូលិក និង​អ័រតូដុក្ស៍

នៅ​ពេល​ដែល​ចក្រភព​រ៉ូម​ត្រូវ​ដួលរលំ នៅ​ឆ្នាំ​៤៧៦ គ្រឹស្តសាសនា​​ខាងកើត និង​ខាងលិច ក៏​ត្រូវ​ស្ថិត​ក្រោម​អំណាច​នយោបាយ​ដាច់ពី​គ្នា​ស្រឡះ ហើយ​​គ្រឹស្តសាសនា​ទាំងពីរ​ក៏​ចាប់ផ្តើម​ដើរ​តាម​គន្លង​ផ្លូវ​ផ្សេងគ្នា​​បន្តិចម្តងៗ រហូតដល់​ឆ្នាំ​១០៥៤ ក៏​​បែក​ទៅ​​ជា​និកាយ​ពីរ​ដាច់​ពីគ្នា​ស្រឡះ គឺ​គ្រឹស្តសាសនា​នៃ​អតីត​ចក្រភព​រ៉ូម​ខាង​លិច បង្កើត​ទៅជា​និកាយ​រ៉ូម៉ាំងកាតូលិក ដែល​មាន​សម្តេច​ប៉ាប នៅ​បុរីវ៉ាទីកង់ គឺ​ជា​ប្រមុខដឹកនាំ ហើយ​គ្រឹស្តសាសនា​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម​ខាងកើត (ប៊ីហ្សង់តាំង) បង្កើត​ទៅជា​និកាយ​អ័រតូដុក្ស៍ (Orthodox) ដែល​​បច្ចុប្បន្ន​មាន​វត្តមាន​ច្រើន​នៅ​តាម​បណ្តា​ប្រទេស​អឺរ៉ុប​ខាង​កើត​ និង​នៅ​តំបន់​មជ្ឈិមបូព៌ា។

នៅ​ដើមសតវត្សរ៍​ទី១៦ គ្រឹស្តសាសនា​និកាយ​រ៉ូម៉ាំង​កាតូលិក​​ក៏​បាន​បែក​ទៅ​ជា​និកាយថ្មីមួយទៀត ដែល​ជា​និកាយ​ធំ​ទី៣ នៃ​គ្រឹស្តសាសនា​បច្ចុប្បន្ន គឺ​និកាយ​ប្រូតេស្តង់៕

យុគខ្មៅងងឹត​នៅ​អឺរ៉ុប​ក្រោយ​ការ​ដួលរលំ​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូមកែប្រែ

រូបភាពតូច|rome ​​​យុគ​ខ្មៅងងឹត​នៃ​តំបន់​អឺរ៉ុប ក្រោយ​ពី​​អំណាច​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម​​ត្រូវ​ដួលរលំ នៅ​សតវត្សរ៍​ទី៥​ នៃ​គ.ស។


នៅឆ្នាំ​៤៧៦​គ.ស ចក្រភពរ៉ូម ដែល​ត្រួតត្រាពិភពលោក​រាប់​រយឆ្នាំ​មក​ហើយ​នោះ ត្រូវ​ដួលរលំ។ ចក្រភព​រ៉ូមខាងកើត នៅ​បន្ត​អត្ថិភាព​របស់​ខ្លួន​តទៅទៀត ដែល​គេ​ច្រើន​តែ​ហៅ​ថា ជា​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង ដែល​មាន​រាជធានី​ នៅ​កុងស្តង់ទីណូប។ ក៏ប៉ុន្តែ ចក្រភពរ៉ូម​ខាងលិចវិញ ត្រូវ​រលំ​បាត់រូប ក្រោយ​ពី​អធិរាជ​រ៉ូម​ចុងក្រោយ ឈ្មោះ រ៉ូមូលូស អូហ្គូសទូស (Romulus Augustus) ត្រូវបាន​ក្រុមសម្ព័ន្ធ​​មក​ពី​អម្បូរ​ហ្ស៊ែរម៉ានិក (Germanique) ផ្តួលរំលំ។

តំបន់​អឺរ៉ុប ដែល​ធ្លាប់​តែ​ស្ថិត​ក្នុង​មហារដ្ឋ​តែមួយ គឺ​ចក្រភពរ៉ូម ត្រូវ​បាន​បំបែក​ទៅ​ជា​នគរ​តូចៗ​ជាច្រើន។ ​ស្តេចដែល​គ្រប់គ្រង​​​នគរ​អស់ទាំងនោះ ភាគច្រើន​​ជា​ប្រជាជន​ចេញ​ពី​អម្បូរ​ហ្ស៊ែរម៉ានិក​ដូចគ្នា ក៏ប៉ុន្តែ ស្ថិត​ក្នុង​កុលសម្ព័ន្ធ​ផ្សេងគ្នា ហើយ​​តែងតែ​ធ្វើ​សង្រ្គាម​នឹង​គ្នា​ទៅវិញទៅមក​​ជារឿយៗ។

​ក្នុង​ចំណោម​កុលសម្ព័ន្ធ នៃ​អម្បូរ​ហ្ស៊ែរម៉ានិក ដែល​គ្រប់គ្រង​ដែនដី​អឺរ៉ុប ក្រោយ​ការ​ដួលរលំ​នៃ​ចក្រភពរ៉ូម គេឃើញ​មាន​ ​ពួក​ហ្វ្រង់ (Franc) គ្រប់គ្រង​អឺរ៉ុប​ខាង​លិច ដែល​​ក្រោយមក ត្រូវបាន​គេ​យក​ឈ្មោះ​មក​ដាក់​ឲ្យ​ប្រទេស​ និង​ប្រជាជន​បារាំង (La France/Les français)។ ពួក​​អង់គ្លី (Anglii) និង​ពួក​សាក់សុង (Saxon) ដែល​ក្រោយ​មក​បាន​រំលាយ​បញ្ចូល​គ្នា ជា​ពួក អង់ហ្គ្លោ-សាក់សុង (Anglo-Saxon) បានចេញ​ពី​អឺរ៉ុប​ដីគោក ​ទៅបោះ​ទី​តាំង នៅលើ​កោះ​ដ៏ធំមួយ នៅ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​អឺរ៉ុប គឺដែនដី​នៃ​​រាជាណាចក្រ​អង់គ្លេស​បច្ចុប្បន្ន។ ឯពួក​ស្កង់ឌីណាវ (Scandinave) គ្រប់គ្រង​តំបន់​អឺរ៉ុប​ប៉ែក​ខាង​ជើង នៅត្រង់​ម្តុំ ប្រទេស​​ន័រវែស ដាណឺម៉ាក និង​ស៊ុយអែដ​បច្ចុប្បន្ន។

នៅ​ក្នុង​ចំណោម​ប្រជាជន ក្នុង​អម្បូរ​ហ្ស៊ែរម៉ានិក​នេះ គេ​សង្កេតឃើញ​ថា ពួក​ហ្វ្រង់​ គឺ​ជា​ក្រុម​ដែល​មាន​អំណាច​ខ្លាំង​ជាងគេ នៅក្នុង​យុគសម័យ​កណ្តាល (Moyen Age/Middle Age)។ អំណាច​របស់​ពួកហ្វ្រង់​បាន​ស្គាល់​ភាព​រុងរឿង​បំផុត នៅ​ក្នុង​រជ្ជកាល​នៃ​អធិរាជ​ស្ហាឡឺម៉ាញ (Charlemagne) ក្នុង​អំឡុង​ឆ្នាំ​៨០០​គ.ស។ ដែនដី​របស់​ពួក​ហ្វ្រង់ នៅ​ក្នុង​យុគសម័យ​កណ្តាល​នោះ លាតសន្ធឹង​នៅ​​ស្ទើរតែ​ពាសពេញ​​តំបន់​អឺរ៉ុប​ខាង​លិច​ទាំងមូល។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​ក្រោយ​រជ្ជកាល​នៃ​អធិរាជ​ស្ហាឡឺម៉ាញ អាណាចក្រ​ហ្វ្រង់​ ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ជា​ពីរ​ផ្នែក​ គឺ​​ហ្វ្រង់​ខាងលិច (Francie occidentale) និង​ហ្វ្រង់ខាងកើត (Francie orientale)។ ក្រោយ​មក ហ្វ្រង់​ខាង​លិច​​បាន​បង្កើត​ទៅជា​រាជាណាចក្រ​​បារាំង ដែល​មាន​ទីតាំង​ស្ថិត​នៅ​ម្តុំ​​ប្រទេស​បារាំង​សម័យ​បច្ចុប្បន្ន។ ចំណែក​​​ហ្វ្រង់ខាងកើត​បានបង្កើត​ជា​​​រាជាណាចក្រ​អាល្លឺម៉ង់ ដែល​មាន​ទីតាំង​នៅ​ម្តុំ​ប្រទេស​អាល្លឺម៉ង់​សម័យបច្ចុប្បន្ន។

ការដួលរលំ​នៃ​ចក្រភពរ៉ូម គឺ​ជា​របត់​ដ៏​សំខាន់​មួយ ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​អឺរ៉ុប។ ដែនដី​អឺរ៉ុប​ដែល​ធ្លាប់តែ​រួបរួម​គ្នា ក្រោម​ចក្រភព​រ៉ូម ត្រូវ​បែកជា​ចំណែកៗ។ សង្រ្គាម និង​ភាពចលាចល​បាន​កើតមាន​ឡើង​ឥតឈប់ ដែល​នាំ​ឲ្យ​អឺរ៉ុប​ធ្លាក់​ក្នុង​ភាព​អនាធិបតេយ្យ គ្មាន​ច្បាប់ គ្មានទម្លាប់ ហើយ​ប្រជាជន​គ្មាន​ការ​អប់រំ។

ចាប់តាំង​ពី​ពេល​ចាប់ផ្តើម​នៃប្រវត្តិសាស្រ្ត គេ​សង្កេតឃើញ​ថា មនុស្សជាតិ​តែងតែ​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រីកចម្រើន​ជឿនលឿន​ទៅមុខ​ជា​លំដាប់។ ក្នុងរយៈពេល ៣៥​សតវត្សរ៍ ចាប់តាំង​ពី​ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​អរិយធម៌​អេហ្ស៊ីប​មក មនុស្សជាតិ​មាន​ចំណេះដឹង​កាន់តែ​ប្រសើរ​ឡើង ហើយ​​របៀបរស់​នៅ​​កាន់តែ​មាន​លក្ខណៈ​ទំនើបឡើង ពី​សតវត្សរ៍មួយ ទៅ​សតវត្សរ៍​មួយ តាមរយៈ​ភាព​ឆ្លាតវៃ និង​គំនិត​ច្នៃប្រឌិត​របស់​ប្រជាជន​អេហ្ស៊ីប ចិន ក្រិក ហ្វេនីស៊ី និង​ពួក​រ៉ូម៉ាំង។ ដោយសារ​ប្រជាជន​អស់ទាំងនេះ​ មនុស្ស​មាន​ប្រព័ន្ធ​សំណេរ​តាមបែប​អក្ខរក្រម​(បង្កើត​ឡើង​ដោយ​ពួក​ហ្វេនីស៊ី) មាន​ត្រីវិស័យ (បង្កើតឡើង​ដោយ​ចិន) មាន​រូបមន្ត​ធរណីមាត្រ និង​​ទស្សនវិជ្ជា (ក្រិក) មាន​ប្រព័ន្ធ​ច្បាប់​ជា​សំណេរ (បង្កើតឡើង​ដោយ​ពួក​រ៉ូម៉ាំង) ។ល។ និង ។ល។

ក៏ប៉ុន្តែ នៅ​អឺរ៉ុប​ ភាព​រីកចម្រើន​ជឿនលឿន​អស់ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​បញ្ចប់ ជាមួយ​នឹង​ការ​ដួលរលំ​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម នៅ​សតវត្សរ៍​ទី៥ នៃ​គ.ស ជំនួស​មកវិញ​ដោយ​ភាព​អនាធិបតេយ្យ សង្រ្គាម និង​ការ​កាប់សម្លាប់​គ្នាឥតឈប់។ ស្ថិត​ក្នុង​ស្ថានភាព​សង្រ្គាម​ឥតឈប់​បែបនេះ ស្តេចនីមួយៗ ក្នុង​តំបន់​អឺរ៉ុប នាំគ្នា​គិតតែ​ពី​ការ​ពង្រឹង​កងទ័ព​រៀងៗ​ខ្លួន ដោយ​បំភ្លេច​ចោល លែង​គិតគូរ​​ពី​ការអប់រំ និង​សុខមាលភាព​​របស់​ប្រជាជន។

នៅ​ស្ទើរតែ​គ្រប់​នគរ​ក្នុង​តំបន់​អឺរ៉ុប គេឃើញ​មាន​សង្រ្គាម​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក​បាន​កើតមាន​ឡើង​ឥតឈប់ឈរ។ ការស្នងរាជ្យ​ពី​ក្សត្រ​មួយ​ទៅ​ក្សត្រ​មួយទៀត ច្រើន​តែ​កើតមាន​ឡើង ដោយ​ការ​បង្ហូរ​ឈាម។

ម្យ៉ាងទៀត គេ​សង្កេតឃើញ​ថា នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ ស្ទើរតែ​គ្រប់រដ្ឋ​ទាំងអស់ នៅ​ទូទាំង​តំបន់​អឺរ៉ុប​ទាំងមូល អំណាច​នៃ​រដ្ឋបាល​កណ្តាល​​មាន​ការ​ធ្លាក់ចុះ​ខ្សោយ។ ចំណែក​ឯ​មេកន្ទ្រាញ​នៅតាម​ខេត្ត​វិញ មាន​អំណាច​កំពូលៗ ដោយ​ខ្លះស្ទើរតែ​មាន​អំណាច​លើស​ស្តេច​ទៅទៀត។ ទាំងនេះ​ ធ្វើ​ឲ្យរដ្ឋ​នីមួយៗ កាន់តែ​ធ្លាក់​ក្នុង​ភាព​អនាធិបតេយ្យ​កាន់តែ​ខ្លាំង។ ប្រទេស​លែងមាន​ច្បាប់។ អ្នកណា​ខ្លាំង អ្នក​នោះឈ្នះ។

តាមការ​សិក្សា​របស់​អ្នកបុរាណវិទ្យា​ គេឃើញ​ថា ​អឺរ៉ុប​ក្រោយ​ការ​ដួលរលំ​នៃ​ចក្រភពរ៉ូម ខុសគ្នា​ពី​​អឺរ៉ុប​នៅ​ក្រោម​ចក្រភព​រ៉ូម ដូចមេឃ​និង​ដី។ នៅ​ក្រោម​ចក្រភព​រ៉ូម អឺរ៉ុប​គឺ​ជា​តំបន់​មាន​ច្បាប់ (ច្បាប់​ដែល​មាន​ការ​ចងក្រង​ជា​សំណេរ) មាន​សកម្មភាព​ជំនួញ មាន​ការ​រៀបចំ​ដែនដី​ ជា​ទីប្រជុំជន ឬ​ទីក្រុង​ ដែល​មាន​សណ្តាប់ធ្នាប់ មាន​អគារ​ប្រកប​ដោយ​ស្នាដៃ​ស្ថាបត្យកម្ម​ដ៏វិចិត្រ ប្រជាជន​មាន​ការអប់រំ មានការ​ចេះដឹងខ្ពង់ខ្ពស់។ នៅ​ក្រោយ​ការ​ដួលរលំ​​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម​ អ្វីៗ​ទាំងអស់​នេះ​ត្រូវ​រលុបបាត់​រូប​ទាំងស្រុង ពី​អឺរ៉ុប៖ ​ប្រជាជន​មាន​​ សកម្មភាព​សំខាន់ៗ​តែ​​ពីរ​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​ធ្វើ​ស្រែ និង​ធ្វើ​សង្រ្គាម។ អរិយធម៌​នៅ​ក្នុង​តំបន់​អឺរ៉ុប​ត្រូវ​លិចលង់​បាត់​ទាំងស្រុង។ ​​មាន​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ខ្លះ​​បាន​ឲ្យ​ឈ្មោះ​សម័យកាលនោះ​ថា​ជា​យុគខ្មៅ​ងងឹត (Age Sombre/Dark Age)។

យុគខ្មៅ​ងងឹត​នៃ​អរិយធម៌​អឺរ៉ុប បាន​អូសបន្លាយ​ពេល​​ជាច្រើន​សតវត្សរ៍ ពោលគឺ​ ចាប់តាំង​ពីការដួលរលំ​នៃ​ចក្រភពរ៉ូម (សតវត្សរ៍​ទី៥) រហូតដល់​សម័យកាល ដែល​គេ​ឲ្យ​ឈ្មោះ​ថា ឲ្យឈ្មោះ​ថា La Renaissance (អំឡុង​សតវត្សរ៍​ទី​១៤) ​នៅ​ពេល​ដែល​អរិយធម៌​អឺរ៉ុប​បាន​ចាប់ផ្តើម​លេចធ្លោ​ឡើងវិញ ជាមួយ​នឹ​ង​អ្នកប្រាជ្ញ​ល្បីៗ​នៅ​អ៊ីតាលី ដូចជា Léonard de Vinci (វិចិត្រករ ស្ថាបត្យករ វិស្វករ ទស្សនវិទូ) Machiavel (អ្នកជំនាញ​ខាង​យុទ្ធសាស្រ្ត និង​នយោបាយ) និង​ Michel-Angle (ស្ថាបត្យករ និង​វិចិត្រករ)៕

ការ​ចាប់កំណើត​នៃ​សាសនា​អ៊ីស្លាមកែប្រែ

ក្រោយការ​ដួលរលំ​នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម នៅ​ក្នុង​ពេល​ដែល​អឺរ៉ុប​កំពុង​ធ្លាក់​ក្នុង​ភាព​អនាធិបតេយ្យ នៅ​ខាង​ត្បូង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ​ឯណោះវិញ ពិភពអារ៉ាប់​បាន​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រីកចម្រើន ជាមួយ​នឹង​ការ​ចាប់កំណើត​នៃសាសនា​ថ្មីមួយ គឺ​សាសនា​អ៊ីស្លាម ដោយ​មាន​មហាម៉េដ​ជា​ព្យាការី។

មហាម៉េដ​កើតនៅ​អំឡុង​ឆ្នាំ​៥៧០​គ.ស នៅ​ទីក្រុង​ម៉ិកកា (Mecca) ក្នុង​ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ (ប្រទេស​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត​​បច្ចុប្បន្ន)។ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ ទីក្រុង​ម៉ិកកា គឺ​ជា​ក្រុង​ជំនួញ​ដ៏​សំខាន់មួយ ដែល​ជា​ចំណុច​កណ្តាល​ភ្ជាប់​ផ្លូវ​ជំនួញ ពី​អឺរ៉ុប រហូតដល់​អាស៊ី។

ដំណើរជីវិត​ពិត​របស់​មហាម៉េដ មាន​ភាព​ស្រពិចស្រពិល​ច្រើន ដែល​គេ​ពិបាក​នឹង​ធ្វើការ​បែងចែក​ឲ្យ​បាន​ច្បាស់​រវាង​អ្វី​ដែល​បាន​កើតឡើង​ពិតប្រាកដ និង​អ្វី​ដែល​ជា​សាច់រឿង ដែល​គេ​និទាន​តៗ​គ្នា។

ជាទូទៅ មហាម៉េដ ​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់​ថា​ជា​អ្នក​ជំនួញ​ដ៏​ចំណានម្នាក់ ដែល​ធ្វើដំណើរ​ចុះឡើង ចាប់តាំង​ពី​តំបន់​ជុំវិញ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ រហូតទៅដល់​មហាសមុទ្រ​ឥណ្ឌា ដើម្បី​ធ្វើការ​ជួញដូរ។ ក៏ប៉ុន្តែ តាមជំនឿ​របស់​អ្នក​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម នៅ​ឆ្នាំ​៦១០ មហាម៉េដ ដែ​លមាន​វ័យ​​ ៤០ឆ្នាំ បាន​ទទួលនូវ​សេចក្តីបង្រៀន​ពីព្រះ​ជា​ម្ចាស់ នៅ​ក្នុង​ល្អាង​ភ្នំមួយ ក្បែរ​ទីក្រុង​ម៉ិកកា។ មហាម៉េដ បាន​យក​សេចក្តីបង្រៀន​អស់ទាំងនោះ ទៅ​បង្រៀន​បន្ត​ដល់​បណ្តាជន​ផ្សេងទៀត។

មាន​អ្នកខ្លះ​​បាន​ចាប់ផ្តើម​ជឿ​ថា មហាម៉េដ គឺ​ជា​ព្យាការី​របស់​ព្រះ។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា​ មហាម៉េដ ក៏​មាន​សត្រូវ​ច្រើន​ដែរ ដោយសារ​តែ​មាន​ការ​ប្រឆាំង​ជំទាស់​នឹង​សេចក្តីបង្រៀន​របស់​មហាម៉េដ ដែល​ថា ព្រះពិត​មានតែមួយ ហើយ​ការ​ថ្វាយបង្គំ​រូបសំណាក គឺ​ជា​ការ​ខុសឆ្គង។ ការគោរព​ និង​ថ្វាយបង្គំ​ព្រះ​ ដែល​មាន​ច្រើន​បែប ច្រើន​ប្រភេទ តំណាង​ដោយ​រូបសំណាក គឺ​ជា​ជំនឿសាសនា​របស់​អ្នក​ក្រុង​ម៉ិកកា នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ។

ដោយ​មាន​ការ​ប្រឆាំង និង​ការ​ធ្វើ​ទុក្ខ​បុកម្នេញ​ខ្លាំង នៅ​ឆ្នាំ​៦២២ មហាម៉េដ រួមជាមួយ​នឹង​​អ្នក​ស្មោះស្ម័គ្រ​មួយក្រុម​តូច ក៏​បាន​រត់​ភៀសខ្លួន​ចេញ​ពី​ម៉ិកកា ទៅកាន់ក្រុងមួយទៀត ឈ្មោះ​ថា មេឌីណា (Medina) ដែល​ស្ថិត​នៅ​ចម្ងាយ​ប្រមាណ​ជា ៣២០គីឡូម៉ែត្រ​ខាងជើង​ម៉ិកកា (ក្នុង​ប្រទេស​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត​បច្ចុប្បន្ន​នេះ​ដែរ)។ នៅទីនោះ មហាម៉េដ​ បាន​ទាក់ទាញ​មនុស្ស​កាន់តែ​ច្រើន​ឲ្យ​ជឿលើ​សាសនា​អ៊ីស្លាម។ ក្នុងពេល​ជាមួយគ្នា​នោះ ដោយសារ​តែ​ម៉ិកកា និង​មេឌីណា មាន​ជម្លោះ​ប្រដាប់អាវុធ​នឹង​គ្នា មហាម៉េដ ដែល​ជា​ព្យាការី និង​ជា​មេដឹកនាំ​សាសនា​អ៊ីស្លាម ក៏​បាន​ក្លាយទៅជា​មេដឹកនាំ​កងទ័ព​ផងដែរ។

៨ឆ្នាំ​ក្រោយ​ពី​បាន​ភៀសខ្លួន​ទៅ​មេឌីណា មហាម៉េដ បានវិលត្រឡប់​មកកាន់​ទីក្រុង​ម៉ិកកា​វិញ ក៏ប៉ុន្តែ មកជាមួយ​នឹង​កងទ័ព​យ៉ាងច្រើន​សន្ធឹកសន្ធាប់ ហើយ​បាន​វាយលុកចូល​​កាន់កាប់​ក្រុង​ម៉ិកកា ទីកន្លែង​កំណើត​របស់​លោក និង​ជា​ទី​ដែល​លោក​ទទួលមរណភាព ២ឆ្នាំ​ក្រោយ​មកទៀត គឺ​នៅ​ឆ្នាំ​៦៣២។ ម៉ិកកា និង​មេឌីណា បានបន្ត​​ជា​ទីក្រុង​ដ៏​សក្ការៈ​ បំផុត​របស់​សាសនា​អ៊ីស្លាម​រហូតមកទល់​នឹង​ពេលបច្ចុប្បន្ននេះ។

សេចក្តីបង្រៀន​របស់​មហាម៉េដ ត្រូវបាន​គេ​កត់ត្រាទុក​នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​កូរ៉ាន ដែល​ជា​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ​នៃ​សាសនា​អ៊ីស្លាម។ គោលជំនឿ​របស់​សាសនា​អ៊ីស្លាម មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀងគ្នា​ទៅនឹង​ជំនឿ​របស់​សាសនា​យូដា និង​គ្រឹស្តសាសនា​ដែរ គឺ​ជឿ​ថា ព្រះពិត​មានតែមួយ គឺ​ព្រះជាម្ចាស់ ដែល​បង្កើត​អ្វីៗ​ទាំងអស់​នៅ​ក្នុង​ចក្រវាលទាំងមូល។

តាមការពិត អ្នកកាន់សាសនា​អ៊ីស្លាម​ជឿថា ព្រះ​ជាម្ចាស់​ដែល​ពួកគេ​គោរព និង​ព្រះ​​របស់​ពួកជ្វីហ្វ និង​គ្រីស្ទាន គឺ​ជា​តួអង្គព្រះដូចគ្នា​តែមួយ គឺ​អាឡាហ៍ (Allah) ហៅ​តាម​ភាសា​អារ៉ាប់ ឬ​យេហូវ៉ា (Jehovah) ហៅតាម​ភាសាហេព្រើ ហើយ​ដំណើររឿង​នៃ​សាសនា​ទាំង៣នេះ មាន​ដើមកំណើត​ចេញ​ពី​ប្រភព​តែមួយ ចាប់តាំង​ពី​អាប្រាហាំ និង​ម៉ូសេ រហូតដល់​ព្រះយេស៊ូវ។

តាមជំនឿ​របស់​សាសនា​អ៊ីស្លាម ប្រជាជន​អារ៉ាប់ និង​ជ្វីហ្វ មាន​បុព្វបុរស​ដើមតែមួយ គឺ​អាប្រាហាំ (Abraham) ដែល​អ្នក​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម​ហៅថា អ៊ីប្រាហ៊ីម (Ibrahim)។ អាប្រាហាំ ឬ​អ៊ីប្រាហ៊ីម មាន​កូន​ប្រុសពីរនាក់ គឺ​​អ៊ីស្មាអែល (Ismaël) ជា​កូនច្បង ក៏ប៉ុន្តែ ជាកូនក្រៅច្បាប់​ជាមួយ​នឹង​ស្រីបម្រើ​ឈ្មោះ​ហាការ និង​អ៊ីសាក់ (Isaac) ជាកូនទីពីរ តែ​ជា​កូន​ស្របច្បាប់​។ អ្នកកាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម​ជឿ​ថា ពួក​អារ៉ាប់​គឺ​ជា​កូនចៅ​របស់​អ៊ីស្មាអែល ចំណែក​ឯពួកជ្វីហ្វ គឺ​ជា​កូនចៅ​របស់​អ៊ីសាក់។

ស្ទើរតែ​គ្រប់​ព្យាការី​ទាំងអស់ នៅ​ក្នុង​គម្ពីរ​តូរ៉ា​នៃ​សាសនាយូដា និង​គម្ពីរប៊ីប នៃ​សាសនា​គ្រឹស្ត ក៏​ត្រូវ​បាន​សាសនា​អ៊ីស្លាម​ទទួលស្គាល់​ថា​ជា​ព្យាការី ដែល​ជា​អ្នក​នាំសារ​​របស់​ព្រះ​ដូចគ្នា​ដែរ ដោយ​គ្រាន់តែ​ពួកគេ​យល់ថា សេចក្តីបង្រៀន​របស់​ព្យាការី​អស់ទាំងនេះ​ត្រូវ​បាន​​ពួក​ជ្វីហ្វ និង​ពួក​គ្រីស្ទាន​យក​មក​ផ្សព្វផ្សាយ និង​អនុវត្ត​​ខុស​ពី​ខ្លឹមសារ​ដើម។ ហេតុដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ព្រះ​បញ្ជូន​មហាម៉េដ ឲ្យ​មក​ធ្វើ​ជា​ព្យាការី​ចុងក្រោយបង្អស់ ដើម្បី​​​នាំបន្ទូល​ពិត​របស់​ព្រះ និង​កែតម្រូវ​សេចក្តីបង្រៀន​មុនៗ​។

នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិ​នៃ​សាសនា​អ៊ីស្លាម គេឃើញ​ថា មហាម៉េដ​មិនត្រឹមតែ​បាន​បង្កើត​សាសនា​អ៊ីស្លាម​ប៉ុណ្ណោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ ក៏​បាន​បង្រួបបង្រួម​ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ​អារ៉ាប់ ហើយ​បង្កើត​ទៅជា​រដ្ឋ​មួយ​​ផងដែរ។ មហាម៉េដ មាន​តួនាទី គឺ​ជា​មេដឹកនាំ​សាសនា​ផង ជា​មេដឹកនាំ​នយោបាយ​ផង និង​ជា​មេដឹកនាំ​កងទ័ព​ផង។ នៅ​ពេល​មហាម៉េដ​ទទួលមរណភាព នៅ​ឆ្នាំ​៦៣២ បញ្ហា​មួយ​ក៏​បាន​ផ្ទុះឡើង គឺ​​បញ្ហា​អ្នក​ស្នងតំណែង​ ជា​មេដឹកនាំ​រដ្ឋ​អ៊ីស្លាម ដែល​មហាម៉េដ​បាន​បង្កើត និង​បន្សល់ទុក។

នៅពេលនោះ សហគមន៍​អ៊ីស្លាម​ភាគច្រើន​​យល់ថា កាលនៅរស់ មហាម៉េដ​បាន​ជ្រើសរើស​​ អាប៊ូ បាគ័រ (Abu Bakr) ដែល​ជា​មនុស្ស​ជំនិត​ឲ្យ​​​ស្នងតំណែង​​ជា​មេដឹកនាំ​រដ្ឋ​អ៊ីស្លាម។ ក៏ប៉ុន្តែ មាន​សហគមន៍​អ៊ីស្លាម​មួយ​ផ្នែក​តូច​ជំទាស់ ដោយ​ពួកគេ​យល់ថា អ្នក​ដែល​​មហាម៉េដ​ជ្រើសរើស​ឲ្យ​​​ស្នងតំណែង​មហាម៉េដ គឺ អាលី (Ali) ដែល​ជា​មនុស្ស​ជំនិតផង ជា​កូនប្រសារផង និង​ជា​បងប្អូន​ជីដូនមួយ​ផង​របស់​មហាម៉េដ។

នៅទីបំផុត គឺ​អាប៊ូ បាគ័រ ដែល​ត្រូវ​បានតែងតាំង​ឲ្យ​ធ្វើ​ជា​អ្នក​ស្នងតំណែង​មហាម៉េដ។ ក៏ប៉ុន្តែ ការប្រេះឆា​គ្នា​ក៏​បាន​កើតឡើង​រវាង​សហគមន៍​អ៊ីស្លាម​ទាំងពីរ។ ភាពប្រេះឆា ដែល​បាន​រាលដាល​ រហូត​​ធ្វើ​ឲ្យ​សាសនាអ៊ីស្លាម​ត្រូវ​ពុះចែក​ជា​ពីរក្រុម​ផ្សេងគ្នា រហូតមកទល់នឹង​ពេលបច្ចុប្បន្ន គឺ​​និកាយ​ស៊ុននីត និង​និកាយ​ស្ហ៊ីអ៊ីត។ អ្នកកាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម​និកាយស៊ុននីត ដែល​មាន​ភាគច្រើន ជឿ​ថា អាប៊ូ បាគ័រ ជា​អ្នកដែល​មហាម៉េដ​បាន​ជ្រើសរើស​ឲ្យ​ឡើង​មក​ស្នងតំណែង​ជាមេដឹកនាំ​រដ្ឋ​អ៊ីស្លាម។ ចំណែក​អ្នក​កាន់​សាសនាអ៊ីស្លាម​និកាយ​ស្ហ៊ីអ៊ីត ជឿ​ថា ​អ្នកដែល​មហាម៉េដ​បាន​ជ្រើសរើស​ឲ្យ​ឡើង​មក​ស្នងតំណែង​ជាមេដឹកនាំ​រដ្ឋ​អ៊ីស្លាម គឺ​អាលី។ អ្នក​កាន់​និកាយ​ទាំងពីរ​នេះ នៅតែ​មើលមុខគ្នា​មិនចំ រហូតមកទល់នឹង​ពេល​បច្ចុប្បន្ន​នេះ៕

ភាពរុងរឿង​នៃ​ចក្រភព​អារ៉ាប់ ពី​សតវត្សរ៍​ទី៧ ​ដល់​សតវត្សរ៍​ទី១៣កែប្រែ

នៅសតវត្សរ៍​ទី៧ សាសនា​ថ្មីមួយ បាន​ចាប់កំណើតឡើង នៅ​ក្នុង​ឧបទ្វីប​អារ៉ាប់ (ក្នុង​ប្រទេស​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត​បច្ចុប្បន្ន) គឺ​សាសនា​អ៊ីស្លាម ដោយមាន​មហាម៉ាត់​ជា​ព្យាការី។ សម្រាប់​អ្នក​មិន​កាន់សាសនា​អ៊ីស្លាម មហាម៉ាត់ គឺ​ជា​អ្នក​បង្កើត​សាសនា​អ៊ីស្លាម​ ក៏ប៉ុន្តែ អ្នក​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាមវិញ​យល់ថា អ៊ីស្លាម​មាន​តាំង​ពីយូរណាស់មកហើយ ចំណែក​មហាម៉ាត់ គ្រាន់តែ​ជា​ព្យាការីចុងក្រោយ ដើម្បី​នាំសារ​របស់​ព្រះ​មក​ផ្សព្វផ្សាយ​ដល់​មនុស្ស​តែប៉ុណ្ណោះ។

ក៏ប៉ុន្តែ បើទោះជា​យ៉ាងណា​ក៏ដោយ ការលេចមុខ​របស់​មហាម៉ាត់ និង​សាសនា​អ៊ីស្លាម នៅ​ឧបទ្វីបអារ៉ាប់ គឺ​ជា​របត់ដ៏សំខាន់​មួយ នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​ពិភព​អារ៉ាប់។

នៅមុន​មហាម៉ាត់ បណ្តាជន​អារ៉ាប់​នៅមិនទាន់​បង្កើត​ជា​រចនាសម្ព័ន្ធ​រដ្ឋ​ត្រឹមត្រូវ​នៅឡើយទេ ដោយពួកគេ​រស់នៅ​ជា​លក្ខណៈ​កុលសម្ព័ន្ធ​​ផ្សេងៗ​ដាច់ពី​គ្នា ហើយ​កុលសម្ព័ន្ធនីមួយៗ គោរព​បូជា​​ព្រះ​រៀងៗ​ខ្លួន​ផ្សេង​ពីគ្នា គឺ​ ព្រះ​ដែល​តំណាង​ដោយ​រូបសំណាក។

មហាម៉ាត់​បាន​នាំនូវ​សេចក្តីបង្រៀន​ថ្មីមួយ​ដល់​កុលសម្ព័ន្ធ​អារ៉ាប់ គឺថា ​ការ​ថ្វាយបង្គំរូបព្រះ​ជា​ការ​ខុសឆ្គង ពីព្រោះ​ថា ព្រះពិត​មិនត្រូវ​ការ​រូប​សំណាក​ជា​តំណាង ហើយ​ព្រះពិត​មាន​តែ​មួយអង្គគត់ ដែល​ជា​ព្រះ​របស់​មនុស្ស​គ្រប់គ្នា។ មនោគមន៍វិជ្ជា​សាសនា​ថ្មីនេះ គឺ​ជា​មូលដ្ឋាន​ដ៏សំខាន់មួយ ដែល​ឈាន​ទៅ​បង្រួបបង្រួម​ក្រុមកុលសម្ព័ន្ធ​អារ៉ាប់ ឲ្យ​ទៅ​ជា​សហគមន៍​តែមួយវិញ គឺ​សហគមន៍​អ៊ីស្លាម។ លើសពីនេះ​ទៅទៀត មហាម៉ាត់​បាន​​រៀបចំ​​ឲ្យ​សហគមន៍​អ៊ីស្លាម​នេះ​មាន​រចនាសម្ព័ន្ធដឹកនាំ​ត្រឹមត្រូវ ក្នុង​លក្ខណៈ​​​ជា​រដ្ឋ​មួយ។

គិតត្រឹមឆ្នាំ ៦៣២ ក្រោម​ការដឹកនាំ​របស់​មហាម៉ាត់ អារ៉ាប់​បាន​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ រហូត​បាន​កាន់កាប់​ឧបទ្វីប​អារ៉ាប់​ទាំងមូល ពោលគឺ ទឹកដី​នៃ​ប្រទេស​អារ៉ាប៊ីសាអ៊ូឌីត កូវ៉ែត បារ៉ែន អារ៉ាប់រួម អូម៉ង់ និង​យេមែន នៃ​សម័យកាល​បច្ចុប្បន្ន។

នៅក្រោយ​មរណភាព​របស់​មហាម៉ាត់ នៅ​ឆ្នាំ​៦៣២ ថ្វីដ្បិត​តែ​សហគមន៍​អ៊ីស្លាម​មាន​ការខ្វែងគំនិត​គ្នា​ ពីរឿង​អ្នក​ស្នងតំណែង​មហាម៉ាត់ ក៏ប៉ុន្តែ អារ៉ាប់​នៅតែ​មាន​កម្លាំង​ខ្លាំង ហើយ​បន្ត​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួនតទៅទៀត រហូត​ទៅដល់​ព្រំដែន​នៃ​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង (ចក្រភពរ៉ូម​ខាង​កើត)។

សង្រ្គាម​រវាង​អារ៉ាប់ និង​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង​ក៏​បាន​ផ្ទុះឡើង នៅ​ឆ្នាំ​៦៣៤។ នៅ​ក្នុង​សង្រ្គាម​នេះ ចក្រភព​អារ៉ាប់​បានវាយ​ដណ្តើម​កាន់កាប់​ខេត្តម្តងមួយៗ​របស់​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង គឺ​ ស៊ីរី (៦៣៧) អេហ្ស៊ីប និង​អារមេនី (៦៣៩) និង​តំបន់​អាហ្វ្រិក​ខាងជើង (៧០៩)។ នៅ​ឆ្នាំ​៧១២ កងទ័ព​អារ៉ាប់​បាន​ឆ្លង​ច្រកសមុទ្រ​ហ្ស៊ីប្រាល់តារ (Gibraltar) ហើយ​វាយលុក​ចូល​ទៅដល់​អេស្ប៉ាញ។ ក្រោយ​ពី​វាយយក​អេស្ប៉ាញ កងទ័ព​អារ៉ាប់​ក៏​បាន​ឆ្លង​ជួរភ្នំ​ពីរ៉េណេ (Pyrénées) ចូល​ទៅដល់​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​ហ្គោល (បារាំង​បច្ចុប្បន្ន)។

នៅប៉ែកខាងកើត​ឯណោះវិញ កងទ័ព​អារ៉ាប់​បាន​វាយ​កាន់កាប់​អាណាចក្រ​ពែរស៍​បាន​យ៉ាង​ស្រួល។ ប្រជាជន​ពែរស៍​បាន​ទទួល​យក​សាសនា​អ៊ីស្លាម ក៏ប៉ុន្តែ ប្រកាន់​យក​និកាយ​ស្ហ៊ីអ៊ីត។ ប្រជាជន​អ៊ីរ៉ង់ ដែល​ជា​តំណងវង្ស​នេះ​អាណាចក្រ​ពែរស៍​សម័យបុរាណ នៅតែ​បន្ត​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម​ និកាយ​ស្ហ៊ីអ៊ីត រហូតមកទល់​នឹង​ពេល​សព្វថ្ងៃ​នេះ។

ការ​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ចក្រភព​អារ៉ាប់​ត្រូវបាន​ធ្វើឡើង ក្នុងល្បឿន​យ៉ាងលឿន​គួរ​ឲ្យ​កត់សម្គាល់ ប៉ុន្តែ ក៏​កងទ័ព​អារ៉ាប់​មិនចេះតែ​បាន​ទទួល​ជោគជ័យ​គ្រប់ពេលនោះដែរ។ កងទ័ព​អារ៉ាប់​ត្រូវ​ទទួលបរាជ័យ នៅ​កុងស្តង់ទីណូប នៅ​ឆ្នាំ​៧១៧ ដោយ​មិន​អាច​វាយកាន់កាប់​រាជធានី​នៃ​ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង​បាន។ នៅអឺរ៉ុប​វិញ កងទ័ព​អារ៉ាប់​ត្រូវ​កងទ័ព​របស់​ពួក​​ហ្វ្រង់ ដឹកនាំ​ដោយ​ស្ហាល ម៉ារទែល (Charles Martel) ​វាយបំបាក់ នៅ​ម្តុំ​ព័រជេរ (Poitiers) នៅ​ឆ្នាំ​៧៣២។ ពួក​ហ្វ្រង់ គឺ​ជា​​ប្រជាជន​ចេញ​ពី​អម្បូរ​ហ្ស៊ែរម៉ានិក ហើយ​គ្រប់គ្រង​ដែនដី​ហ្គោល (ប្រទេស​បារាំង​បច្ចុប្បន្ន)។


រូបគំនូរ​សតវត្សរ៍​ទី១៩ ដាក់តាំង​នៅ​វាំង​ Versailles ប្រទេស​បារាំង បង្ហាញ​អំពី​សមរភូមិ​រវាង​ពួក​ហ្វ្រង់ និង​កងទ័ព​អារ៉ាប់ នៅ​ព័រជេរ ឆ្នាំ​៧៣២ រូបគំនូរ​សតវត្សរ៍​ទី១៩ ដាក់តាំង​នៅ​វាំង​ Versailles ប្រទេស​បារាំង បង្ហាញ​អំពី​សមរភូមិ​រវាង​ពួក​ហ្វ្រង់ និង​កងទ័ព​អារ៉ាប់ នៅ​ព័រជេរ ឆ្នាំ​៧៣២ ជោគជ័យ​របស់​ពួកហ្វ្រង់ នៅ​ព័រជេរ គឺ​ជា​រនាំង​ដ៏​ធំមួយ ដែល​រារាំង​មិន​ឲ្យ​កងទ័ព​អារ៉ាប់​ឈ្លានពាន​ចូលកាន់តែ​ជ្រៅ ក្នុង​តំបន់​អឺរ៉ុប។ ក៏ប៉ុន្តែ ទោះជាយ៉ាងណា គិតមក​ត្រឹមពាក់កណ្តាល​សតវត្សរ៍​ទី៨ ពោលគឺ ប្រើ​រយៈពេលតែ​មួយសតវត្សរ៍​ប៉ុណ្ណោះ ចក្រភពអារ៉ាប់​បាន​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​រហូត​ទៅដល់​អាហ្វហ្កានីស្ថាន នៅ​ទិស​ខាងកើត និង​អេស្ប៉ាញ នៅ​ទិស​ខាងលិច។ ដែនដី​ទាំងអស់​នៅឆ្នេរ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ ព្រមទាំង​តំបន់​មជ្ឈិមបូព៌ា​ទាំងមូល ត្រូវ​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​ចក្រភព​អារ៉ាប់។

ក្នុងរយៈពេល​ប្រមាណ​ជា ៦សតវត្សរ៍ ចក្រភព​អារ៉ាប់​បាន​ស្គាល់​នូវ​ភាព​រុងរឿង​បំផុត ដោយ​ នៅ​ក្នុង​អំឡុង​ពេលនោះ អារ៉ាប់​​បាន​ពង្រីក​ផ្លូវ​ជំនួញ​របស់​ខ្លួន ទាំង​តាម​ផ្លូវគោក និង​ផ្លូវ​ទឹក ចាប់តាំង​ពី​តំបន់​អឺរ៉ុប រហូត​ដល់​អាស៊ី។ ខាង​ផ្នែក​ចំណេះ​ដឹង និង​ការ​ច្នៃប្រឌិត អ្នក​ប្រាជ្ញ​អារ៉ាប់​ក៏​មាន​ច្រើន​ដែរ រាប់ចាប់តាំង​ពី​ខាង​គណិតវិទ្យា រូបវិទ្យា និង​តារាវិទ្យា។

ចក្រភព​អារ៉ាប់​បាន​ចាប់ផ្តើម​ធ្លាក់ចុះ នៅ​សតវត្សរ៍ទី១៣ ដោយសារ​តែ​មាន​សង្រ្គាម​សាសនា​ជាមួយ​នឹង​កាតូលិក នៅ​ចន្លោះ​សតវត្សរ៍​ទី១១ និង​ទី១២​ផង និង​ជាពិសេស ដោយសារ​តែ​មាន​ការឈ្លានពាន ពី​សំណាក់​​ពួកម៉ុងហ្គោល របស់​ហ្សិនហ្គីស ខាន់ (Genghis Khan) នៅ​សតវត្សរ៍​ទី១៣។ កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​បាន​វាយលុក​ចូលឈ្លាន​ពាន​ចក្រភព​អារ៉ាប់ ហើយ​បាន​វាយកម្ទេច​ទីក្រុង​បាកដាដ នៅ​ឆ្នាំ​១២៥៨។ បើទោះបីជា​ចក្រភព​អារ៉ាប់ មិនទាន់​ដួលរលំ​ ក៏ប៉ុន្តែ ការវាយកម្ទេច​ក្រុងបាកដាដ ដោយ​កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​​នៅ​ឆ្នាំ​១២៥៨នោះ​​ ​ត្រូវបាន​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ទូទៅ​ចាត់ទុក​ថា ជា​ចំណុច​បញ្ចប់​នៃ​ភាពរុងរឿង​របស់​ចក្រភព​អារ៉ាប់។

បើ​យើងពិនិត្យ​មើលទៅលើ​ស្ថានភាព​ភូមិសាស្រ្ត នយោបាយ ភាសា និង​សាសនា នៅ​ជុំវិញ​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ នាសម័យកាលបច្ចុប្បន្ន​នេះ យើងឃើញ​ថា ​ស្លាកស្នាម​នៃ​ការបែងចែក​ រវាង​អរិយធម៌​ចក្រភព​រ៉ូម ប៊ីហ្សង់តាំង និង​​អារ៉ាប់ នៅតែ​បន្ត​បន្សល់​ទុក​រហូតមកទល់​នឹង​សព្វថ្ងៃ​នេះ។

នៅ​ប៉ែក​ខាង​ជើង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេ អឺរ៉ុប​ខាង​លិច​ស្ថិត​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​នៃ​អរិយធម៌​​ នៃ​ចក្រភព​រ៉ូម ដោយ​និយាយ​ភាសា​ឡាតាំង និង​កាន់សាសនា​គ្រឹស្ត​និកាយ​កាតូលិក។ អឺរ៉ុប​ខាងកើត រហូត​ដល់​ព្រំប្រទល់​នៃ​តំបន់​ដើមបូព៌ា ស្ថិត​ក្រោម​ឥទ្ធិពល​នៃ ចក្រភព​ប៊ីហ្សង់តាំង ដែល​កាន់គ្រឹស្តសាសនា​និកាយ​អរតូដុក្ស៍ (Orthodox)។ ចំណែក​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង​សមុទ្រ​មេឌីទែរ៉ាណេវិញ ចាប់តាំង​ពី​តំបន់​អាហ្វ្រិក​ខាង​ជើង កាត់តាម​មជ្ឈិមបូព៌ា​រហូតដល់​អាហ្វហ្កានីស្ថាន និង​ប៉ាគីស្ថាន គឺ​ជា​ប្រទេស​កាន់​សាសនា​អ៊ីស្លាម ចេញពី​ឥទ្ធិពល​របស់​ចក្រភព​អារ៉ាប់៕

ភាពរុងរឿង​និង​ការ​ធ្លាក់ចុះ​នៃ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល​ក្រោយ​អធិរាជ​ជិនហ្គីស ខាន់កែប្រែ

​​​ភាពរុងរឿង និង​ការ​ធ្លាក់ដុនដាប​នៃ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល ​ក្រោយ​ពី​បាន​វាតទី​ពង្រីកទឹកដី ដែល​លាតសន្ធឹង​​ក្នុង​ទំហំ​ធំបំផុត​មិន​ធ្លាប់​មាន ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​មនុស្សជាតិ។


នៅ​ក្នុង​អំឡុង​សតវត្សរ៍ទី១៣​ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ក្រោម​ការ​ដឹកនាំ​របស់​អធិរាជ ជិនហ្គីស ខាន់ គឺ​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក ដែល​ត្រួតត្រា​ដែន​ដី​ដ៏​ធំ​បំផុត​មិន​ធ្លាប់​មាន ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​មនុស្ស​ជាតិ។ គិត​ត្រឹមឆ្នាំ​១២២៧ ដែល​អធិរាជ​ ជិនហ្គីស ខាន់ ចូលទិវង្គត ដែនដី​ដែល​ស្ថិត​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល លាតសន្ធឹង​ចាប់តាំង​ពី​មហាសមុទ្រ​ប៉ាស៊ីហ្វិក​ រហូត​ទៅដល់​អឺរ៉ុប​ខាង​កើត។ បើ​គិត​ជា​ទំហំ​ផ្ទៃដី ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល​មាន​ទំហំ​ធំជាង​ចក្រភព​ម៉ាសេដ្វាន់​របស់​អាឡិចសង់ ឡឺក្រង់ (Alexandre le Grand) រហូត​ដល់​ទៅ ៤ដង ហើយ​ធំជាង​ចក្រភព​រ៉ូម រហូតដល់​ទៅ ២ដង។

បើទោះបីជា​យ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ ការ​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី​នៃ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល មិនបាន​បញ្ចប់​ត្រឹម​ការ​ចូល​ទិវង្គត​របស់​អធិរាជ ​ជិនហ្គីស ខាន់ នោះទេ។ អហ្កឺដី ខាន់ (Ögedei Khan) កូនប្រុសទី៣​របស់​ ជិន​ហ្គីស ខាន់ ដែលឡើង​​ស្នងតំណែង​​ជា​អធិរាជបន្តពី​ឪពុក បាន​បន្ត​ធ្វើ​សង្រ្គាម​វាតទីពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​តទៅទៀត។ កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​​បាន​វាយ​​ដណ្តើម​កាន់កាប់​នគរ​សៀ (Xia) នៅ​ប៉ែក​ខាងលិច​ប្រទេស​ចិន ​ហើយ​​បាន​បន្ត​ឈ្លានពាន​ចូល​ទៅ​ក្នុង​នគរ​សុង (Song) នៅ​ប៉ែក​ខាង​ត្បូង។

ទៅទិស​ខាងលិច កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​បាន​ចូល​ឈ្លាន​ពាន​រុស្ស៊ី រួចហើយ​បន្ត​ដំណើរ​ទៅ​ប៉ូឡូញ មុននឹង​វាយលុក​ចូល​ឈ្លានពាន​ទៅដល់​ហុងគ្រី និង​ក្រូអាស៊ី។ ក៏ប៉ុន្តែ ការឈ្លានពាន​របស់​កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​បាន​បញ្ឈប់​​ត្រឹមនោះ ដោយ​ពួកគេ​មិន​បាន​វាយលុក​ចូល​ទៅដល់​អឺរ៉ុប​ខាងលិច​នោះទេ។ អឺរ៉ុប​ខាងលិច រួមមាន​ អាល្លឺម៉ង់ បារាំង និង​អង់គ្លេស ជាដើម បាន​រួចផុត​ពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ចក្រភពម៉ុងហ្គោល មិនមែន​ដោយសារ​តែ​ប្រទេស​ទាំងអស់​នេះ​មាន​យុទ្ធសាស្រ្ត ឬ​មាន​ទ័ព​ខ្លាំង​ពូកែ​នោះទេ ក៏ប៉ុន្តែ គឺ​ដោយសារ​តែអធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល ​អហ្កឺដី ខាន់ បាន​ចូល​ទិវង្គត នៅ​ឆ្នាំ​១២៤១ ហើយ​មេទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​បាន​បញ្ឈប់​រាល់​ប្រតិបត្តិការ​ទ័ព ដោយ​​នាំគ្នា​​ប្រញាប់ប្រញាល់​ធ្វើដំណើរ​ចេញពី​អឺរ៉ុប ត្រឡប់​ទៅ​ម៉ុងហ្គោលវិញ ដើម្បី​ចូលរួម​ក្នុង​ដំណើរការ​ជ្រើសរើស​អធិរាជ​ថ្មី។

នៅ​ការ៉ាកូរុំ (Karakorum) រាជធានី​ម៉ុងហ្គោល ជម្លោះ​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក​បាន​ផ្ទុះឡើង នៅ​ក្រោយ​ការ​ចូលទិវង្គត​របស់​អធិរាជ​អហ្កឺដី ខាន់។ នៅ​ចុងបំផុត តំណែង​ជា​អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល ត្រូវ​បាន​គេ​ប្រគល់​ទៅ​ឲ្យ​កូនប្រុស​របស់​អហ្កឺដី ខាន់។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅពេល​ក្រោយៗ​មក​ទៀត ជម្លោះ​ដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក តែងតែ​បាន​កើតឡើង​ជារឿយៗ នៅ​ពេលណា​ដែល​អធិរាជ​ចាស់​ចូល​ទិវង្គត។

ទោះជាយ៉ាងនេះ​ក៏ដោយ កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​នៅតែបន្ត​ធ្វើសង្រ្គាម​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​តទៅទៀត គឺ​យុទ្ធនាការ​វាតទីទឹកដី​​ចុះ​ទៅ​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ចិន និង​ទៅក្នុង​តំបន់​មជ្ឈិមបូព៌ា។ ទីក្រុង​បាកដាដ ដែល​ជា​ក្រុង​ដ៏សំខាន់​មួយ​របស់​ចក្រភព​អ៊ីស្លាម​ត្រូវ​បាន​ទាហាន​ម៉ុងហ្គោល​វាយដណ្តើម​កាន់កាប់ នៅឆ្នាំ​១២៥៨។ បន្ទាប់មកទៀត ស៊ីរី ដែល​ជាទីតាំង​ដ៏សំខាន់​មួយ​ទៀត​របស់​ចក្រភព​អ៊ីស្លាម ក៏​ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល​ដែរ។

នៅ​ឯ​ទិស​ខាង​ត្បូង​ឯណោះវិញ សង្រ្គាម​ជាមួយ​នគរ​សុង នៅ​ចុង​ខាង​ត្បូង​ប្រទេស​ចិន​នៅតែ​បន្ត​ធ្វើ។ រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​១២៧៩ កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​បាន​វាយផ្តួលរំលំ​នគរ​សុង​បាន​ជាស្ថាពរ។ ប្រទេស​ចិន​ត្រូវ​ធ្លាក់​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល ឈ្មោះ គូប៊ីឡៃ ខាន់ (Kubilai Khan)។ ដើម្បី​ងាយស្រួល​ក្នុងការ​គ្រប់គ្រង​ប្រជាជន​ចិន ដែល​មាន​​ចំនួន​ច្រើន​រាប់លាន​នាក់ គូប៊ីឡៃ ខាន់ បាន​ប្រកាស​តាំងខ្លួន​ថា​ជា​អធិរាជ​​ចិន ហើយ​បាន​រៀបចំ​រចនាសម្ព័ន្ធ និង​របៀបដឹកនាំ ដែល​មាន​លក្ខណៈ​ស្រដៀងគ្នា​នឹង​រាជវង្ស​ចិន​ពីពេលមុន ដោយ​បង្កើត​ជា​សែរាជវង្សថ្មីមួយទៀត គឺ​រាជវង្ស​យ័ន។

បន្ទាប់​ពី​បាន​ពង្រឹង​អំណាច​ពេញដៃ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ចិន​រួចហើយ គូប៊ីឡៃ ខាន់ ក៏​បាន​ពង្រីក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន ចុះ​មក​ទិស​ខាងត្បូង​បន្ត​ទៀត។ ក៏ប៉ុន្តែ ​យុទ្ធនាការ​វាតទី​ពង្រីក​ទឹកដី នៅ​អាស៊ី​អាគ្នេយ៍ ដោយ​កងទ័ព​របស់​គូប៊ីឡៃ ខាន់ មិនសូវ​ជា​ទទួលបាន​ជោគជ័យ​ប៉ុន្មាន​ទេ។ កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល​ត្រូវ​ទទួលបរាជ័យ ​នៅ​កោះជ្វា នៅ​ឆ្នាំ១២៩៣។ នៅ​អាណ្ណាមវិញ កងទ័ព​របស់​គូប៊ីឡៃ ខាន់ ត្រូវ​ទទួលបរាជ័យ​ជាច្រើនលើក និង​ទទួលរងនូវ​ការខាតបង់​ច្រើន ទម្រាំ​តែ​អាច​គ្រប់គ្រង​ទឹកដី​អាណ្ណាម​បាន នៅ​អំឡុង​ឆ្នាំ​១២៨៨។


គូប៊ីឡៃ ខាន់ អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល ដែល​បាន​បង្កើត​រាជវង្សយ័ន​គ្រប់គ្រង​រាជបល្ល័ង្ក​ចិន គូប៊ីឡៃ ខាន់ អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល ដែល​បាន​បង្កើត​រាជវង្សយ័ន​គ្រប់គ្រង​រាជបល្ល័ង្ក​ចិន ក៏ប៉ុន្តែ អ្នកប្រវត្តិសាស្រ្ត​ជាច្រើន​យល់ថា គោលដៅ​សំខាន់​របស់​អធិរាជ​ គូប៊ីឡៃ ខាន់ ​គឺ​គ្រាន់តែ​ចង់​ឲ្យ​នគរ​​នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍​សុខចិត្ត​រណប​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល​ ហើយ​យក​សួយសារ​អាករ​ទៅ​ថ្វាយ​ស្តេច​ម៉ុងហ្គោល​តែប៉ុណ្ណោះ ដោយ​មិន​ចង់​វាយដណ្តើម​យក​ទឹកដី​នគរ​ទាំងអស់​នេះ​ទៅ​គ្រប់គ្រង​ទាំងស្រុង​នោះទេ។ ហេតុដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ភាគច្រើន ម៉ុងហ្គោល​ច្រើន​តែ​បញ្ជូន​កងទ័ព​ក្នុង​ទ្រង់ទ្រាយ​តូច​​ ឬ​ក៏​ត្រឹម​រាជទូត​ឲ្យ​ទៅ​កាន់នគរ​នៅ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍។

នៅ​ឆ្នាំ​១២៨៣ ​ម៉ុងហ្គោលបាន​បញ្ជូន​កងទ័ព​​មួយក្រុម​តូច​ កាត់​តាម​នគរ​ចម្ប៉ា ដែល​បាន​ក្លាយ​ជា​នគរ​ចំណុះ​អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោលរួចទៅហើយ ឲ្យ​ឆ្លង​ចូល​ទៅ​នគរ​ខ្មែរ។ គេ​មិនឃើញ​មាន​ឯកសារ​ច្បាស់លាស់​​ដែល​រៀបរាប់​អំពី​ការ​វាយប្រយុទ្ធគ្នា រវាង​កងទ័ព​ម៉ុងហ្គោល ជាមួយ​នឹង​កងទ័ព​ខ្មែរ​នោះទេ។ ក៏ប៉ុន្តែ ពីរ​ឆ្នាំ​ក្រោយ​មក គឺ​នៅ​ឆ្នាំ​១២៨៥ ស្តេចនគរ​ខ្មែរ គឺ​ព្រះបាទ​ជ័យវរ្ម័ន​ទី៨ បាន​ផ្ញើ​សួយសារអាករ​ទៅ​ថ្វាយ​អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល​ គូប៊ីឡៃ ខាន់ ហើយ​នៅឆ្នាំ​១២៩៦ រាជទូតចិន ឈ្មោះ ជីវ តាក្វាន់ ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ឲ្យ​មក​បំពេញ​បេសកកម្ម នៅ​ក្នុង​នគរ​ខ្មែរ រហូតដល់​ពាក់​កណ្តាល​ឆ្នាំ​១២៩៧។ គឺ ជីវ តាក្វាន់​នេះ​ហើយ​ដែល​បាន​បន្សល់​ទុក​នូវ​កំណត់ត្រា​ជាច្រើន អំពី​ជីវភាព​ប្រចាំថ្ងៃ​របស់​ខ្មែរ នៅ​សម័យ​អង្គរ។ ជីវ តាក្វាន់ ថ្វីដ្បិត​តែ​ត្រូវ​បាន​បញ្ជូន​ពី​ចិន ហើយ​ត្រូវ​បានគេ​ហៅ​ថា​ជា​រាជទូត​ចិន ក៏ប៉ុន្តែ តាមពិត​ គឺ​ជា​រាជទូត​របស់អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល ពីព្រោះ​ថា នៅ​ពេលនោះ​ ចិន ស្ថិត​ក្រោម​ការ​គ្រប់គ្រង​របស់​ម៉ុងហ្គោល ហើយ​​រាជបល្ល័ង្ក​របស់​ចិន ត្រូវ​កាន់កាប់ដោយ​អធិរាជ​ម៉ុងហ្គោល។

ចក្រភពម៉ុងហ្គោល ចាប់តាំង​ពី​សម័យកាលអធិរាជ​ ជិនហ្គីស ខាន់ មក គឺ​ជា​មហាអំណាច​ដ៏ធំសម្បើម​មួយ ដែល​មាន​កងទ័ព​ខ្លាំង​ក្លា ច្បាំង​ឈ្នះ​ស្ទើរតែ​គ្រប់ទិសទី ហើយ​ពង្រីក​ទឹកដី​រហូត​ស្ទើរតែ​ពាក់កណ្តាល​ពិភពលោក។ ក៏ប៉ុន្តែ ចក្រភព​ដ៏​ខ្លាំងក្លា​នេះ​មាន​សត្រូវ​ដ៏ធំមួយ គឺ​ជម្លោះ​ផ្ទៃក្នុង។

ដើម្បី​គ្រប់គ្រង​ទឹកដី​ដ៏ធំមហិមា​ ចក្រភពម៉ុងហ្គោ​លបាន​បែងចែក​ទឹកដី​របស់​ខ្លួន​ជា​ចំណែកៗ ដោយ​ផ្នែកនីមួយៗ មាន​ស្តេច​សោយរាជ្យ​ផ្សេងៗ​គ្នា។ គិតត្រឹមឆ្នាំ​ ១២៦០ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល​ត្រូវ​បាន​បែងចែក​ជា ៤ផ្នែក​ធំៗ។ ផ្នែកទីមួយ​​ គឺ​នៅ​ម៉ុងហ្គោល ទីបេ កូរ៉េ និង​ចិន។ ទឹកដី​ម៉ុងហ្គោល​មួយ​ចំណែក​នេះ គ្រប់គ្រង​ដោយ គូប៊ីឡៃ ខាន់ ដែល​មាន​ឋានៈ​​ជា​អធិរាជ​​ចិន​ផង និង​ជា​អធិរាជ​នៃ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល​​ទាំងមូលផង។ ម៉ុងហ្គោល​ផ្នែក​ទី២ ស្ថិត​នៅ​អាស៊ី​កណ្តាល។ ផ្នែក​ទី៣ នៅ​រុស្ស៊ី។ ផ្នែក​ទី៤ នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា​ ត្រង់​ម្តុំ​ចក្រភពពែរស៍។

ដោយសារ​តែ​ចក្រភព​​ម៉ុងហ្គោល មាន​សារជាតិ​ដើម​ជា​ក្រុម​កុលសម្ព័ន្ថ​ដាច់ៗ​ពី​គ្នា ប្រជាជន​ម៉ុងហ្គោល​មាន​ការ​​ពិបាកក្នុង​ការ​រួបរួមគ្នា​ជា​ប្រជាជាតិ​តែមួយ។ ជម្លោះ​ផ្ទៃក្នុង​នៃ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល កើតមាន​ក្នុង​​ពីរ​រូបភាព។ ទីមួយ គឺ​ជម្លោះ​ រវាង​ទឹកដី​ម៉ុងហ្គោល​ទាំង ៤ផ្នែក ដោយ​ស្តេច​នីមួយៗ​ប្រជែង​គ្នា​ធ្វើ​ជា​អធិរាជ​ធំ​នៃ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល។ ជម្លោះទីពីរ គឺ​​ជា​ជម្លោះដណ្តើម​រាជបល្ល័ង្ក នៅ​ខាង​ក្នុង​ផ្នែក​នីមួយៗ។ ស្របជាមួយ​នឹង​ជម្លោះ​ផ្ទៃក្នុង​នេះ ប្រជាជន​ដែល​មិនមែន​ជា​ជនជាតិ​ម៉ុងហ្គោល ហើយ​ដែល​ត្រូវ​ម៉ុងហ្គោល​ឈ្លានពាន​យក​មក​កាន់កាប់ ក៏​ចាប់ផ្តើម​ឆ្លៀតពេល​ងើបឡើង​បះបោរ​ប្រឆាំង​នឹង​អំណាច​របស់​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល។

ជម្លោះ​ផ្ទៃក្នុង​អស់ទាំងនេះបាន​ធ្វើ​ឲ្យ​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល​ធ្លាក់ចុះខ្សោយ​បន្តិចម្តងៗ រហូត​​ដល់​អំឡុង​ឆ្នាំ​១៣៣៥ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល នៅ​មជ្ឈិមបូព៌ា ត្រូវ​ដួលរលំ ហើយ​បំបែក​ទៅជា​នគរ​តូចៗ​ផ្សេងៗពីគ្នា។ ចាប់ពីពេលនោះ​មក​ដែនដី​ម៉ុងហ្គោល​ផ្សេងៗ​​ក៏​ចាប់ផ្តើម​រង្គោះរង្គើ ហើយ​ត្រូវ​ដួលរលំ​ម្តងមួយៗ​ជាបន្តបន្ទាប់។

នៅ​ឆ្នាំ​១៣៦៨ រាជវង្ស​យ័ន​របស់​ម៉ុងហ្គោល ដែល​គ្រប់គ្រង​ប្រទេស​ចិន ត្រូវ​ក្រុមបះបោរចិន​ផ្តួលរំលំ ហើយ​ពួកម៉ុងហ្គោល​ក៏​បាន​រត់ភៀសខ្លួន​ត្រឡប់​ទៅ​ម៉ុងហ្គោល ដែល​ជា​ទឹកដី​កំណើតវិញ។ ចិន​រួច​ផុត​ពី​ការ​ត្រួតត្រា​របស់​ម៉ុងហ្គោល ហើយ​បង្កើត​ជា​របបដឹកនាំ​ថ្មី​មួយ​ទៀត គឺ​រាជវង្សមីង (Ming)។ គឺ​ឆ្នាំ​១៣៦៨​នេះ​ហើយ ដែល​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ជាទូទៅ​កំណត់​ថា​ជា​ឆ្នាំ​ចុងក្រោយ​នៃ​សករាជ​របស់​ចក្រភព​ម៉ុងហ្គោល។

គិតជាសរុប​ទៅ ចក្រភពម៉ុងហ្គោល​បាន​ស្គាល់ភាព​រុងរឿង​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក ក្នុងរយៈពេល ១៦២ឆ្នាំ (ពីឆ្នាំ​១២០៦ ដល់​ឆ្នាំ​១៣៦៨)។ ដូច្នេះ បើ​ប្រៀបធៀប​នឹង​ចក្រភពរ៉ូម ចក្រភពម៉ុងហ្គោល​មាន​ផ្ទៃដី​ធំជាង​ចក្រភព​រ៉ូម​ឆ្ងាយ ក៏ប៉ុន្តែ ម៉ុងហ្គោល​ត្រួតត្រា​ពិភពលោក​​បាន​តិច​ឆ្នាំ​ជាងរ៉ូម។ ចក្រភពរ៉ូម​​បាន​ស្គាល់​ភាព​រុងរឿង​ជា​មហាអំណាច​ពិភពលោក រហូតដល់​ទៅ ជាង ៥០០ឆ្នាំ (ឆ្នាំ​២៧​មុន​គ.ស រហូត​ដល់​ឆ្នាំ​៤៧៦​គ.ស)៕

អរិយធម៌​អាមេរិក​មុន​គ្រីស្តូហ្វកូឡុំកែប្រែ

អំពី​អរិយធម៌​នៃ​បណ្តាជន​ ដែលរស់​នៅ​លើ​ទឹកដី​អាមេរិក មុន​ការមកដល់របស់​គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ នៅ​ចុង​សតវត្សរ៍​ទី​១៥។


នៅ​ចុងសវត្សរ៍​ទី១៥ នៅ​ពេល​គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ ធ្វើដំណើរ​មក​ដល់​ទ្វីបអាមេរិក មនុស្ស​រាប់​លាន​នាក់​កំពុង​តែ​រស់នៅលើ​ទឹកដី​នេះ​ស្រាប់ទៅហើយ។ ជនជាតិ​ដើម​អាមេរិក​ ដែល​យើង​តែងតែ​ហៅ​ថា​ជា​ជនជាតិ “ឥណ្ឌា​ស្បែកក្រហម” បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​ទឹកដី​អាមេរិក តាំង​ពី​រាប់ម៉ឺនឆ្នាំមុនម៉្លេះ ដោយធ្វើ​ដំណើរ​ចេញ​ពី​អាស៊ី​​ឆ្លងកាត់​តាម​ច្រកសមុទ្រ​នៅ​ចន្លោះ​រុស្ស៊ី និង​​អាឡាស្កា (​ច្រក​សមុទ្រ​ Bering) ដែល​កាលណោះ គឺ​ជា​ដីគោក ដែល​អាច​ធ្វើ​ដំណើរ​ដោយ​ថ្មើរ​ជើងបាន។

អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​បាន​ប៉ាន់ស្មាន​ថា គិត​ត្រឹម​សតវត្សរ៍​ទី ១៥ នៅ​ពេល​ដែល​គ្រីស្តូហ្វ កូឡុំ​ ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​ ទ្វីបអាមេរិក​ទាំងមូល​មាន​មនុស្ស​រស់​នៅ​សរុប​ប្រមាណ​ជា ៥០លាននាក់ ក្នុងនោះ ប្រមាណ​ជា ១០លាន​នាក់ រស់​នៅ​ត្រង់​ម្តុំ​ទឹកដី​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បច្ចុប្បន្ន​នេះ។

ជនជាតិ​ដើម​អាមេរិក ក៏​ដូចជា​មនុស្ស​នៅតំបន់​​ផ្សេងទៀត​ដែរ ​បាន​ស្គាល់​នូវ​ការ​វិវឌ្ឍ​ក្នុង​របៀបរស់នៅ​ ចាប់តាំង​ពី​ការរស់នៅ​ដោយ​ការបរបាញ់ និង​បេះផ្លែឈើ​ តាមរបៀប​បុរេប្រវត្តិ បន្ទាប់មក​បាន​ចាប់យក​របរ​កសិកម្ម បង្កើត​ជា​រដ្ឋ ដែល​​ខ្លះ​មាន​​អរិយធម៌​រុងរឿង​មិនចាញ់​មនុស្ស​នៅ​តំបន់​ផ្សេងទៀត​ប៉ុន្មាន​នោះទេ។ ពួកគេ​ចេះ​បង្កើត​អក្សរសរសេរ ហើយ​មាន​ចំណេះដឹង​​ខ្ពង់ខ្ពស់​ខាង​សិល្បៈ ស្ថាបត្យកម្ម តារាស្រ្ត​ គណិតវិទ្យា និង​កសិកម្ម។

រុក្ខជាតិ​មួយ​ចំនួន ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ត្រូវ​បាន​គេ​ស្គាល់ និង​បរិភោគ​ជាទូទៅ ទាំង​នៅ​អឺរ៉ុប ក៏ដូចជា នៅ​កន្លែង​ផ្សេងទៀត​នៅទូទាំង​ពិភពលោក ដូចជា ដំឡូងបារាំង, ដើម​កាកាវ ដែល​គេយក​មកធ្វើ​ជា​សូកូឡា (Chocolat), ស្លឹកកូកា ដែល​គេ​យក​មក​ធ្វើ​ជា​ភេស្ជៈ​កូកាកូឡា, ពោត, ប៉េងប៉ោះ ឬ​ថ្នាំជក់ ជាដើម សុទ្ធសឹង​ជា​រុក្ខជាតិ ដែល​មាន​ដើមកំណើតដំបូង​ចេញ​ពី​វប្បធម៌​កសិកម្ម​នៃ​ជនជាតិ​ដើម​អាមេរិក។

ជាទូទៅ គេ​សង្កេតឃើញ​ថា ជនជាតិដើមអាមេរិក ដែល​បាន​បង្កើត​ជា​រដ្ឋ​​មាន​អរិយធម៌​រុងរឿង​ខ្លាំង ច្រើន​តែ​ពួកអ្នក​​នៅក្នុង​តំបន់​អាមេរិកកណ្តាល និង​អាមេរិក​ខាងត្បូង។

ពួកម៉ាយ៉ា (Maya) បង្កើត​រដ្ឋ​នៅត្រង់​ម្តុំ​ទឹកដី​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ក្លាយ​ទៅជា ប្រទេស​ក្វាតេម៉ាឡា (Guatemala), ហុងឌូរ៉ាស់ (Honduras), អេលសាល់វ៉ាឌ័រ (El Salvador) និង​មួយផ្នែក​នៃ​ប្រទេស​ម៉ិចស៊ិក។ ម៉ាយ៉ា​គឺ​ជា​អរិយធម៌​ដ៏ចំណាស់​ជាងគេ​បំផុតនៅ​អាមេរិក ដោយ​មាន​ដើមកំណើត​តាំងពី​ប្រមាណ​ជា​ ២៦០០ឆ្នាំ​មុនគ.ស ហើយ​បាន​ស្គាល់​នូវ​ភាពរុងរឿង​ខ្លាំង នៅ​ចន្លោះ​សតវត្សរ៍ទី៦ ដល់ ​​ទី៩គ.ស មុននឹង​ត្រូវ​ធ្លាក់ដុនដាប រហូត​រលាយ​បាត់រូប នៅ​សតវត្សរ៍ទី១៦។

ជនជាតិ​ដើមអាមេរិក​ផ្សេង​ទៀត ដែល​មាន​អរិយធម៌​រុងរឿង​មួយដែរ គឺ​ពួក​អាស្ទែក (Aztèque) ​ដែល​មានទីតាំង​នៅ​ត្រង់ម្តុំ​ប្រទេស​ម៉ិចស៊ិក​បច្ចុប្បន្ន និង​ពួក​អ៊ីងកា (Inca) ដែល​មាន​ទឹកដី​លាតសន្ធឹង​ចាប់តាំង​ពី​ប្រទេស​អេក្វាទ័រ កាត់តាម​បូលីវី និង​ប៉េរូ រហូតដល់​ស៊្ហីលី។

បច្ចុប្បន្ន​ អរិយធម៌​នៃ​ជនជាតិដើមអាមេរិកអស់ទាំងនេះ​ត្រូវ​រលាយបាត់រូប ក៏ប៉ុន្តែ បាន​បន្សល់ទុក​នូវ​ស្លាកស្នាម​ជាច្រើន ដែល​បញ្ជាក់ពី​អរិយធម៌​របស់​ពួកគេ ក្នុងសម័យរុងរឿង ដូចជា ពីរ៉ាមីដ នៅ​ម៉ិចស៊ិក និង​អាមេរិក​កណ្តាល ដែល​បន្សល់ទុក​ដោយ​ពួក​ម៉ាយ៉ា និង​ពួក​អាស្ទែក និង​ក្រុងបុរាណ​​ ម៉ាឈូពីឈូ (Machu Pichu) នៅ​ប៉េរូ ដែល​បន្សល់ទុក​ដោយ​ពួក​អ៊ីងកា ហើយ​ដែល​បច្ចុប្បន្ន​ ត្រូវបាន​គេ​ចាត់បញ្ចូល​ក្នុង​ចំណោម​អច្ឆរិយវត្ថុ​របស់​ពិភពលោក។

ដំណើរមកដល់ទ្វីបអាមេរិក​​របស់​គ្រីស្តូហ្វ​កូឡុំ នៅ​ចុងសតវត្សរ៍ទី១៥ គឺ​ជា​របត់​ដ៏សំខាន់​បំផុតមួយ នៃ​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​របស់​ជនជាតិដើម​អាមេរិក ពីព្រោះ​វា​ជា​ចំណុច​ចាប់ផ្តើម​នៃ​ការ​វាតទី​ធ្វើ​អាណានិគម​របស់​អឺរ៉ុប ជាពិសេស អេស្ប៉ាញ ទៅលើ​ទឹកដី​អាមេរិក។ ការ​ដាក់​អាណានិគម​ដោយ​កម្លាំង ដែលនាំ​ទៅរក​ការ​ស្លាប់​រង្គាល​ជនជាតិដើមអាមេរិក។

ក្រុងបុរាណ Machu Pichu បន្សល់ទុក​ដោយ​ពួក​អ៊ីងកា នៅ​ប្រទេស​ប៉េរូ​បច្ចប្បន្ន

ជាការពិត​ថា នៅ​ពេល​ទាហានអេស្ប៉ាញ ដែល​គេហៅ​ថា ពួក Conquestador ធ្វើ​ដំណើរ​មក​ដល់​អាមេរិក នៅ​ចុងសតវត្សរ៍​ទី១៥ អរិយធម៌​ម៉ាយ៉ា​បាន​ធ្លាក់ចុះខ្សោយ ស្ទើរតែ​រលាយ​បាត់រូប​ទៅហើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ពួក​អាស្ទែក និង​ពួក​អ៊ីងកា​វិញ នៅ​ជា​អាណាចក្រ​ធំ​មួយ​នៅឡើយ។

នៅចុង​ឆ្នាំ​១៥១៩ ទាហាន​អេស្ប៉ាញ​ ដែល​​​ធ្វើ​ដំណើរ​ចេញ​ពី​គុយបា បាន​ទៅដល់​រាជធានី​របស់​ពួក​អាស្ទែក (ដែលមានទីតាំង​នៅ​ត្រង់​រដ្ឋធានី​ម៉ិចស៊ិក​បច្ចុប្បន្ន)។ ​ស្តេច​អាស្ទែក ឈ្មោះ​ម៉ុងតេហ៊្សូម៉ា (Montezuma) បាន​ទទួល​ឲ្យ​ទាហាន​អេស្ប៉ាញ​ស្នាក់នៅ​ដោយ​សុខស្រួល ក៏ប៉ុន្តែ ក្រោយ​មក ទាហាន​អេស្ប៉ាញ​ក៏​បាន​វាយប្រហារ​​កាប់សម្លាប់មេដឹកនាំ​ជាច្រើន​របស់​ពួក​អាស្ទែក ក្នុងនោះ​ក៏រួមមាន​ទាំង​ស្តេច​ម៉ុងតេហ៊្សូម៉ា​ផងដែរ។ ក្រោយមកទៀត អេស្ប៉ាញបាន​នាំទ័ព​មក​​​វាយលុក​ចូល​​រាជធានី​របស់​ពួក​អាស្ទែក និង​ផ្តួលរំលំ​អាណាចក្រ​អាស្ទែក​ទាំងស្រុង នៅពាក់កណ្តាល​​ឆ្នាំ​១៥២១ មុននឹង​វាតទី​ចាក់ចុះ​ទៅទិស​ខាង​ត្បូង រហូតទៅដល់​ដែនដី​របស់​ពួក​ម៉ាយ៉ា។

នៅ​ឆ្នាំ​១៥៣១ ទាហាន​អេស្ប៉ាញ​មួយក្រុម​ផ្សេងទៀត បាន​ធ្វើ​ដំណើរ​សសៀរ​តាម​ឆ្នេរ​ប៉ែក​ខាង​លិច​អាមេរិក ចាក់ចុះ​ទៅទិស​ខាង​ត្បូង សំដៅ​ទៅ​ប៉េរូ ទីតាំង​ធំ​របស់​អាណាចក្រ​អ៊ីងកា។ អេស្ប៉ាញ ដែល​មាន​គ្នា​មិនដល់ ២០០នាក់​ផង បាន​បើកការ​វាយប្រហារ និង​ចាប់​ខ្លួន​ស្តេច​អ៊ីងកា ធ្វើ​ឲ្យ​អាណាចក្រ​អ៊ីងកា​ត្រូវ​ដួលរលំ នៅ​ចុងឆ្នាំ​១៩៣២។

ការពង្រីក​អាណានិគម​របស់​អឺរ៉ុប​នៅលើ​ទ្វីបអាមេរិក​បាន​បង្កនូវ​វិនាសកម្ម​យ៉ាង​មហាធំធេង​ដល់​ជនជាតិដើម។ ក្រៅ​ពី​​រងគ្រោះ​ដោយ​ការ​កាប់សម្លាប់​រង្គាល​ ក្នុង​អំឡុង​សង្រ្គាម​វាតទី​ពង្រីក​អាណានិគម​របស់​ពួក​អេស្ប៉ាញ​ ជនជាតិ​ដើមអាមេរិក​បន្ត​រងគ្រោះ​​រាប់​ទសវត្សរ៍​​ជា​បន្តបន្ទាប់​មកទៀត នៅ​ក្រោម​អាណានិគម​អឺរ៉ុប ជាពិសេស រងគ្រោះ​ដោយ​ការ​កេងប្រវ័ញ្ច​ការងារ​តាមបែប​ទាសករ និង ជាពិសេស ​រងគ្រោះ​ដោយ​ជំងឺ ដែល​ពួកអឺរ៉ុប​នាំ​យក​មក​តាមខ្លួន ដែល​សុទ្ធសឹងជា​ប្រភេទជំងឺ​ថ្មីៗ ដែល​ពួកជនជាតិ​ដើម​អាមេរិក​មិនមាន​អង់ទីគ័រ​ ដើម្បី​ការពារ​ខ្លួន។ មេរោគ​ដែល​ចម្លង​ពី​ពួកអឺរ៉ុប​បាន​រាតត្បាត​សម្លាប់​ជនជាតិ​ដើមអាមេរិក​ទាំងលានៗ​នាក់។

ប្រជាជន​អ៊ីងកា ដែល​អ្នក​ប្រវត្តិសាស្រ្ត​ប៉ាន់ប្រមាណ​ថា មាន​ចំនួន​ប្រហែល​ពី ១២លាន ទៅ ១៥លាន​នាក់ នៅ​មុន​អាណានិគម​អេស្ប៉ាញ បាន​ធ្លាក់ចុះ​មកនៅ​ត្រឹមតែ​ប្រមាណ​ជា ៦០ម៉ឺននាក់ប៉ុណ្ណោះ មួយសតវត្សរ៍​ក្រោយ​អាណានិគម។ ប្រជាជន​អាស្ទែកវិញ បាន​ធ្លាក់ចុះ ពី​ប្រមាណ​ជា ២០លាននាក់ មកនៅ​ត្រឹមតែ​ប្រមាណ​ ១,៦លាននាក់ ពោលគឺ ធ្លាក់ចុះ​រហូតដល់​ទៅ​ជាង ៩០%។

បច្ចុប្បន្ន​នេះ នៅតែ​មាន​ជនជាតិ​ដើម​អាមេរិក​ ប្រមាណ​ជា​ជាង ៥០លាន​នាក់ កំពុងរស់នៅ​លើ​ទ្វីបអាមេរិក។ ក៏ប៉ុន្តែ នៅសល់តែ​មនុស្ស​ប៉ុណ្ណោះ ​ដែល​រស់នៅ​រាយប៉ាយ​ជា​ជនជាតិ​ភាគតិច នៅ​តាម​បណ្តា​ប្រទេសផ្សេងៗ​គ្នា នៅ​ស្ទើរតែពាសពេញ​​ក្នុង​ទ្វីប​អាមេរិក ចាប់តាំង​ពី​កាណាដា រហូតទៅដល់​ស្ហ៊ីលី។ ចំណែកឯ​អរិយធម៌​ដ៏រុងរឿង​របស់​ពួកគេ​វិញ​ត្រូវ​រលាយ​បាត់បង់​អស់ទៅហើយ៕

សរីរាង្គមនុស្សកែប្រែ

ប្រព័ន្ធធំៗនៃខ្លួនមនុស្ស Anatomy រូបភាពតូច|មនុស្ស

ខ្លួនមនុស្សត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយប្រព័ន្ធផ្សេងៗគ្នា ដែលអាចធ្វើឲ្យ យើងរស់នៅបាន។ មុនចាប់ផ្ដើមធ្វើការជាមួយជន ដែលមានបញ្ហា ត្រូវយល់ដឹង នូវដំណើរប្រព្រឹត្តទៅជាធម្មតា នៃខ្លួនមនុស្សសិន។ ១. សញ្ញាណយល់ដឹងអំពីសរីរាង្គ សរីរាង្គ គឺជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធដែលបំពេញមុខងារមួយជាកំណត់។ សរីរាង្គនីមួយៗមានមុខងារផ្ទាល់របស់វាច្បាស់លាស់ពិតប្រាកដ។ ឧ. សរីរាង្គឆ្អឹង សន្លាក់ សាច់ដុំ បេះដូង សួត...។ល។


២. សញ្ញាណយល់ដឹងអំពី ជាលិកា និង កោសិកា សរីរាង្គនីមួយៗបង្កើតឡើងដោយជាលិកា។ ជាលិកា ? គឺជាការប្រមូលផ្ដុំនៃកោសិកាដែលមានចំនួនរាប់ពាន់ដូចៗគ្នា។ កោសិកា ? គឺជាឯកតាដើម ជាសំភារៈសំណង់របស់ខ្លួនមនុស្ស (ដូចជា អិដ្ឋសំរាប់សង់ផ្ទះ)។ ទំហំមាឌរបស់វាតូចណាស់ គេមិនអាចមើលវាដោយ ភ្នែកទទេបានទេ។ មានកោសិកាច្រើនបែប ដែលកោសិកានិមួយៗមានមុខងារពិសេសមួយ។ ឧ. កោសិកាឆ្អឹង បង្កើតឆ្អឹង ឧ. កោសិកាឈាមសំរាប់ដឹកនាំចំណីអារហារនិងខ្យល់អុកស៊ីសែន ទៅរាងកាយមនុស្ស។ កោសិកាទាំងអស់ស្លាប់ហើយកើតឡើងវិញ។ ដើម្បីរស់ កោសិកាត្រូវការថាមពល៖ – ចំណីអារហារ – ខ្យល់អុកស៊ីសែន – និងបញ្ចេញចោលនូវកាកសំណល់មកក្រៅវិញ តើតាមប្រព័ន្ធអ្វីខ្លះ ?



៣.ស្បែកមនុស្ស ខ្លួនមនុស្សត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ ទៅដោយស្បែកដែលជាប្រព័ន្ធ ទន់និងយឺត។ មានមុខងារសំខាន់ បីយ៉ាង៖ ការការពារ ការរក្សាសីតុណ្ណភាព ការញាណដឹង


៣.១.ការការពារ ៖ ស្បែក គឺជារនាំងមួយរវាងផ្ទៃខាងក្នុងនិងផ្នែកខាងក្រៅនៃខ្លួនមនុស្ស វាទប់ស្កាត់នូវមេរោគទាំងឡាយនិងវត្ថុធាតុប្រកបដោយគ្រោះថ្នាក់ដ៏ទៃទៀតដែលអាចចូលក្នុងខ្លួនមនុស្សបាន ស្បែកមានកំរាសក្រាស់ដោយកន្លែងដូចជា៖ បាតជើង បាតដៃ កែងដៃ នៅពេលមានមុខចំហឬរន្ធប្រហោងនៅក្នុងស្បែកហៅថា មុខដំបៅ។ មានមេរោគជ្រៀតចូលហៅថាការបង្ករោគ ឬ ការចម្លងរោគ


៣.២.ការរក្សាសីតុណ្ណភាព ៖

– សីតុណ្ណភាពខាងក្នុងខ្លួនមនុស្សយើងគឺ 37ºC – សីតុណ្ណភាពប្រែប្រួលខ្លាំងពេក អាចបណ្ដាលឲ្យ ស្លាប់បាន (បណ្ដាលមកពីចុះទាបពេក / ឡើងខ្ពស់ពេក)។ – ស្បែកជួយក្នុងការរក្សាសីតុណ្ណភាពឲ្យនៅនឹងបាន (ថេរ) ជាពិសេសនៅពេលមានការកំដៅលើខ្លួនប្រាណ។ – ខ្លួនមនុស្សអាចប្រែជាក្ដៅនៅពេលណា ? – គឺនៅពេលៈ ធ្វើចលនា សីតុណ្ណភាពខាងក្រៅឡើងខ្ពស់ មានជំងឺ (ក្ដៅខ្លួន) – កាលណាមានការបង្ករោគឬមានជំងឺក្នុងខ្លួនសីតុណ្ណភាពរបស់ខ្លួន អាចឡើងខ្ពស់ជាង 37ºC ហៅថាគ្រុនក្ដៅ។ – នៅពេលយើងបែកញើស បានន័យថាខ្លួនមនុស្ស ទុកឲ្យទឹកចេញ មួយចំនួនធំកាត់តាមស្បែក ដើម្បីធ្វើឲ្យស្បែកត្រជាក់។


៣.៣.ការញាណដឹង៖ – ស្បែកផ្តល់ពត៌មានទាំងឡាយដល់យើង អំពីអ្វីៗដែលនៅជុំវិញ ខ្លួនយើង។ – វាអាចឲ្យយើងដឹង បើសិនជាវត្ថុដែលយើងប៉ះនោះ ៖ ក្តៅ/ត្រជាក់ រឹង/ទន់ មុត/ឈឺផ្សា ចុកចាប់...។ល។ – អាចឲ្យដឹងពីទំរង់ រូបរាងរបស់វត្ថុ ៖ ការេ/ជ្រុង មូល សំប៉ែត ក្រាស់/ស្តើង...។ល។


៤.ប្រព័ន្ធចលករ ប្រព័ន្ធចលករត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយ៖ ប្រព័ន្ធឆ្អឹង/គ្រោងឆ្អឹង ប្រព័ន្ធសន្លាក់ ប្រព័ន្ធសាច់ដុំ

៤.១. ប្រព័ន្ធឆ្អឹង/គ្រោងឆ្អឹង ការរួមផ្គុំរបស់ឆ្អឹងទាំងអស់បង្កើតបានជាគ្រោងឆ្អឹង។ ឆ្អឹងមានការរឹងមាំ មិនអាចបត់បាន ហើយជាផ្នែកមួយនៃប្រព័ន្ធចលករ (ឯផ្នែកដ៏ទៃទៀតមានសន្លាក់ សាចដុំ និងប្រព័ន្ធប្រសាទ)។ ឆ្អឹងទាំងអស់មាន ២០៦ ដែលមានរាងរៅនិងទំហំមិនដូចគ្នាទេ។ ឆ្អឹងកើតឡើងដោយពីរផ្នែកសំខាន់៖ ឆ្អឹងតាន់ នៅផ្នែកសើរមានភាពមាំ (ក្រៅ)។ ឆ្អឹងស្ពោត ស្ថិតនៅខាងក្នុងមានភាពមិនសូវរឹងមាំ។

ការផ្គុំឆ្អឹងទាំងអស់ចូលគ្នាបង្កើតបានជារូបរាងដូចៗគ្នាចំពោះមនុស្ស គ្រប់រូប។ មនុស្សខ្លះមានឆ្អឹងវែងនិងធំ ជាហេតុធ្វើឲ្យមនុស្សមានមាឌខុសៗគ្នា។ ឆ្អឹងមានប្រភេទផ្សេងៗគ្នា៖ ឆ្អឹងវែង ឆ្អឹងខ្លី ឆ្អឹងសំប៉ែត។

មុខងាររបស់ឆ្អឹងគឺ៖ ការពារ និងទ្រទ្រង់ខ្លួនមនុស្ស ហើយជាអ្នកផលិត គោលិកាក្រហមដោយខួរឆ្អឹង។ ដូចជាការពារ ខួរក្បាល បេះដូង សួត ខួរឆ្អឹងខ្នង។ ឆ្អឹងមានការលូតលាស់បណ្តោយ និងទទឹង។


   ឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាល ៖

– ឆ្អឹងសំប៉ែត – មានចំនួនច្រើនហើយខុសៗគ្នា – គ្មានចលនា – លើកលែងតែឆ្អឹងថ្គាមដែលអាចទំពារអារហារបាន – ការរួមគ្នានៃឆ្អឹងក្បាលកើតបានជារាងប្រអប់មួយ – ឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាល ផ្ទុកនិងការពារខួរក្បាល។

    សរសរឆ្អឹងខ្នង៖

– មានឆ្អឹង៣៣ ឆ្អឹងក = ៧ ឆ្អឹងខ្នង = ១២ ឆ្អឹងចង្កេះ = ៥ ឆ្អឹងកំប៉េះគូថ = ៥ ឆ្អឹងកុកស៊ីក = ៣ - ៤ – ឆ្អឹងខ្លី ភ្ជាប់ពីមួយៗទៅមួយត្រួតលើគ្នា – ការកំរើកឆ្អឹងកងនិមួយៗ អាចធ្វើឲ្យដងខ្លួនមានចលនា។ – លើកលែងតែឆ្អឹងថ្គាមដែលអាចទំពារអារហារបាន – ការរួមគ្នានៃឆ្អឹងក្បាលកើតបានជារាងប្រអប់មួយ – ឆ្អឹងលលាដ៏ក្បាល ផ្ទុកនិងការពារខួរក្បាល។

    ឆ្អឹងជំនីរ/ឆ្អឹងសន្ទះទ្រូង៖
                    

– ឆ្អឹងជំនី ជាឆ្អឹងសំប៉ែត – ការពារបេះដូង សួត និងចូលរួមក្នុងការដកដង្ហើម – មាន១២គូរ – ផ្នែកខាងក្រោយភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងកងខ្នងនិមួយៗ – ផ្នែកខាងមុខភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងសន្ទះទ្រូង – រួមគ្នានៃឆ្អឹងទាំងអស់នេះ បង្កើតបានជាប្រអប់ទ្រូង

     ឆ្អឹងដងខ្លួន =
ឆ្អឹងអវយវៈលើ ៖

– ដើមដៃ = ឆ្អឹង ១ – កំភួនដៃ = មាន ២ – ប្រអប់ដៃៈ ឆ្អឹងខ្លីតូចៗ=៨ ឆ្អឹងវែងតូចៗ=៥ ឆ្អឹងម្រាមដៃ=១៤ – ផ្នែកខាងក្រោយភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងកងខ្នងនិមួយៗ – ផ្នែកខាងមុខភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងសន្ទះទ្រូង – រួមគ្នានៃឆ្អឹងទាំងអស់នេះ បង្កើតបានជាប្រអប់ទ្រូង

ឆ្អឹងអវយវៈក្រោម៖

– ភ្លៅ = ឆ្អឹង ១ – អង្គុញ = ឆ្អឹង ១ – កំភួនជើង = ឆ្អឹង ២ – ប្រអប់ជើងៈ ឆ្អឹងខ្លី = ៧ ឆ្អឹងវែងតូចៗ = ៥ ឆ្អឹងម្រាមជើង = ១៤ រូបភាពតូច|មនុស្ស



៤.២. ប្រព័ន្ធសន្លាក់ សន្លាក់មួយ គឺការចងភ្ជាប់រវាងឆ្អឹងពីរ។ សន្លាក់មួយមានមុខងារពីរ៖ ភ្ជាប់ឆ្អឹងពីមួយទៅមួយយ៉ាងរឹងមាំបង្កើតបានជាគ្រោងឆ្អឹងមួយ។ សន្លាក់អាចធ្វើឲ្យឆ្អឹងនិងឆ្អឹងមានចលនាបានដោយយោលទៅតាមទិសនិងទំហំនៃចលនា។ រចនាសម្ព័ន្ធនៃសន្លាក់៖ ផ្ទៃរបស់សន្លាក់ (ចលនា) ស្រោមសន្លាក់ (លំនឹង) ភ្នាសស៊ីណូវីយ៉ាល (ផ្សើមរំអិលក្នុងការធ្វើចលនា) សរសៃរយាង ligament (លំនឹង) ទងសាច់ដុំ (ចលនា និង លំនឹង)

ប្រភេទខុសៗគ្នានៃសន្លាក់៖ – សន្លាក់ដែលមានការកំរើកតិចតួច

– សន្លាក់មានការកំរើកខ្លាំង សន្លាក់ដែលមានការកំរើកតិចតួច


សន្លាក់សរសរឆ្អឹងខ្នង រូបភាពតូច


សន្លាក់មានការកំរើកខ្លាំង ៤.៣. ប្រព័ន្ធសាច់ដុំ​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​​ ​​ ​​​​​​​ ​ ​ ​ ​​ ​​ ​ ​​ ​ ​ ​​ ​​​​​ ​​ ​ ​​ ​​​ រូបភាពតូច|មនុស្ស សាច់ដុំ គឺជាសរីរាង្គសកម្មនៃចលនាប្រសិនបើគ្មានសាច់ដុំ វាក៏គ្មានចលនាដែរ យើងបានសិក្សារួចមកហើយអំពីឆ្អឹងនិងសន្លាក់ ដើម្បីឲ្យឆ្អឹងមានចលនារវាងគ្នានិងគ្នានៅត្រង់ សន្លាក់វាត្រូវតែមានសាច់ដុំភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹង ទាំងនោះធ្វើការកន្ត្រាក់។ សាច់ដុំ មានពីរប្រភេទ៖ – សាច់ដុំរលីង – សាច់ដុំឆ្នូតនៃគ្រោងឆ្អឹង សាច់ដុំរលីង៖ – មាននៅផ្ទៃខាងក្នុងនៃសរសៃឈាម ក្រពះ ពោះវៀន ប្លោកនោម ផ្លូវដង្ហើម បេះដូង... – ជាសាច់ដុំដែលកន្ត្រាក់ដោយអឆន្ទៈនិងស្វ័យប្រវត្តិ។ សាច់ដុំឆ្នូតនៃគ្រោងឆ្អឹង៖ – សាច់ដុំនៃគ្រោងឆ្អឹង ធ្វើឲ្យឆ្អឹងកំរើកនៅត្រង់សន្លាក់ ពីព្រោះយើងជាអ្នកបញ្ជាវា។ – គឺសាច់ដុំដែលធ្វើការកន្ត្រាក់ដោយឆន្ទៈ។ ឧ.លូកចាប់កែវទឹក រាំ ដើរ ធ្វើចលនាផ្សេងៗ...

តួសាច់ដុំ នៅកណ្តាល ទងសាច់ដុំ នៅចុងសងខាង

សាច់ដុំឆ្នូតនៃគ្រោងឆ្អឹង៖ – កាលណាសាច់ដុំកន្ត្រាក់ តួខ្លួនសាច់ដុំបានរួញខ្លី ហើយធ្វើឲ្យឆ្អឹងទាំងពីរខិតមកជិតគ្នា។ – សាច់ដុំអាចទាញឲ្យយឺតបាន ដែលអាចលាតសន្ធឹងឲ្យវែងបានដោយសារការទាញ។ – ភាពយឺតរបស់សាច់ដុំទាំងនេះធ្វើឲ្យការកន្ត្រាក់សាច់ដុំប្រព្រឹត្តទៅ បានយ៉ាងសមស្រប។


– ការកន្ត្រាក់សាច់ដុំជាអចិន្ត្រៃយ៏ ដែលមាននៅពេលសំរាកហៅថា តូនុស សាច់ដុំ។ – ប្រព័ន្ធប្រសាទជាអ្នកទទួលខុសត្រូវលើតូនុសនៃសាច់ដុំនេះ ព្រោះថាប្រព័ន្ធនេះដែលបញ្ជាទៅសាច់ដុំឲ្យរក្សាបាននូវកំរិតនៃការកន្ត្រាក់មួយ ចំនួន។ – តម្រូវការរបស់សាច់ដុំដើម្បីកន្ត្រាក់គឺ៖ ថាមពល ដែលបានមកពីអុកស៊ីសែន និងចំណីអារហារ។ បញ្ជាមកពីខួរក្បាល – សាច់ដុំបំរើឲ្យសន្លាក់តែមួយ សន្លាក់ពីរ សន្លាក់ច្រើន – សាច់ដុំមានតួរខ្លួនតែមួយ និងច្រើន។ – នៅពេលសាច់ដុំកន្ត្រាក់ ប្រៀបដូចជាស្នប់មួយ រុញច្រានឈាមទៅបេះដូងវិញ។

៥.ប្រព័ន្ធដកដង្ហើម' រូបភាពតូច|មនុស្ស

មានមុខងារនាំយកនូវខ្យល់ល្អទៅក្នុងខ្លួន (ខ្យល់ដែលមានអុកស៊ីសែន ច្រើន) និងបញ្ចេញខ្យល់ចាស់ចេញមកក្រៅខ្លួនវិញ (មានឧស្ម័ន ការបូនីកច្រើន)។ ១.ច្រមុះនិងមាត់ ៖ សំរាប់ដកដង្ហើម ខ្យល់ចូលនិងចេញពីខ្លួន។ ២.បំពង់ខ្យល់ ៖ ធំប៉ុនមេដៃ សំរាប់នាំខ្យល់ទៅទងសួត សាច់ដុំឆ្នូតនៃគ្រោងឆ្អឹង ៣.ទងសួត ៖ បំពង់ល្អិតៗពីរ (ស្ដាំ១/ឆ្វេង១) នាំខ្យល់ពីបំពង់ខ្យល់ទៅកាន់សួត ៤.សួត ៖ មានពីរ (ស្ដាំ១ / ឆ្វេង១) ស្ដាំមាន៣ក្លែប / ឆ្វេងមាន២ក្លែប ក្នុងសួតមានទងសួតតូចៗ បញ្ចប់ដោយកូនថង់សួត (កន្លែងផ្លាស់ប្ដូរខ្យល់)

ការផ្លាស់ប្ដូរខ្យល់ក្នុងប្រព័ន្ធដកដង្ហើម ៖ – នៅពេលយើងដកដង្ហើម បញ្ចូលខ្យល់អុកស៊ីសែន (ហៅថា ដង្ហើមចូល)។ – និងបញ្ចេញខ្យល់ឧស្ម័នកាបូនីក (ហៅថា ដង្ហើមចេញ)។ ការផ្លាស់ប្ដូរខ្យល់ក្នុងប្រព័ន្ធដកដង្ហើម ៖ – ខ្យល់អុកស៊ីសែនចាំបាច់ណាស់ដល់ខ្លួនមនុស្សដើម្បីឲ្យមានជីវិតៈ គឺជាផ្នែកមួយនៃថាមពលដែលកោសិកាត្រូវការ។ – ក្រោយពេលប្រើប្រាស់ខ្យល់អុកស៊ីសែនហើយខ្លួនមនុស្សក៏ បញ្ចេញនូវឧស្ម័នកាបូនីកដែលជាខ្យល់អាក្រក់។ ក. តើការផ្លាស់ប្ដូរខ្យល់ប្រព្រឹត្តទៅនៅទីណា ? នៅត្រង់កូនថង់សួត ដែលអុកស៊ីសែនឆ្លងកាត់ពីសួតទៅឈាម។ និងឧស្ម័នកាបូនីកឆ្លងកាត់ពីឈាមមកសួតវិញ។ ខ. តើការផ្លាស់ប្ដូរខ្យល់ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងដូចម្ដេច ? របាំងរបស់កូនថង់សួតមានសភាពស្ដើងណាស់ដែលអាចឲ្យខ្យល់ ឆ្លងកាត់ចូលបាន។ ពីគ្រប់សរសៃឈាមតូចៗទាំងអស់ត្រូវកាត់តាមកូនថង់សួតដោយផ្ទាល់ ប្រមូលយកអុកស៊ីសែនហើយ បញ្ចេញឧស្ម័នកាបូនីកចោល។


៦.ប្រព័ន្ធឈាមរត់ រូបភាពតូច ប្រព័ន្ធឈាមរត់ចែកចាយចំណីអារហារនិង ខ្យល់អុកស៊ីសែនទៅឲ្យ ខ្លួនមនុស្ស។ ហើយវាដឹកជញ្ជូននូវកាកសំណល់ដែលត្រូវ បញ្ចេញចោល។ ផ្សំឡើងដោយ៖ ឈាម បេះដូង សរសៃឈាម សរសៃឡាំ មុខងារសំខាន់របស់ឈាម គឺ ដឹកជញ្ជូនចំណីអារហារ ខ្យល់អុកស៊ីសែន ឧស្ម័នកាបូនិក ព្រមទាំងកាកសំណល់។

៦.១. ឈាម ត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយធាតុសំខាន់ៗបីយ៉ាង៖ – គោលិកាក្រហមៈ កោសិកាតូចៗដែលដឹកជញ្ជូនខ្យល់ អុកស៊ីសែន និងខ្យល់ឧស្ម័នកាបូនិក។ – ប្លាស្មាៈ ជាវត្ថុរាវថ្លា ដែលនៅក្នុងនោះមាន គោលិកាក្រហម ចំណីអារហារ និងកាកសំណល់ ចល័តទៅមក។ – គោលិកាសៈ ជាកោសិកាដែលការពារសរីរាង្គកាយនៅពេលមាន ការបង្កជំងឺដោយគោលិកាសស៊ីមេរោគដែលបង្កជំងឺនោះ។ ៦.២. បេះដូង គឺជាសាច់ដុំមួយខ្លាំងពូកែណាស់ – ចែកចេញជាពីចំណែក៖ មួយចំហៀងស្តាំ មួយចំហៀងឆ្វេង – ចំហៀងនិមួយៗមានពីថត៖ ថតលើពី ថតក្រោមពី – ដែលផ្ទុកទៅដោយឈាម មុខងាររបស់បេះដូង គឺបញ្ជូនឈាមទៅកាន់សរីរាង្គ បេះដូងមានចលនាដូចជាស្នប់មួយដែរ កាលណាបេះដូងកន្ត្រាក់វាបញ្ជូន ឈាមទៅកាន់សរីរាង្គដ៏ទៃទៀត កាលណាបេះដូងសំរាក វាត្រូវចាក់បំពេញដោយឈាមដែលបានមក ពីសរីរាង្គ។

៦.៣. សរសៃឈាម គឺជាបំពង់មួយ សំរាប់ដឹកនាំឈាមដែលផ្ទុក ដោយអុកស៊ីសែន ឧស្ម័នកាបូនិក ចំណីអារហារ និងកាកសំណល់ផ្សេងៗ ឆ្ពោះទៅ កាន់សរីរាង្គនៃខ្លួនមនុស្ស។ សរសៃឈាមមាន បីយ៉ាង៖ សរសៃឈាមមាន បីយ៉ាង៖ សរសៃ កាពីយ៉ែរ សរសៃ វ៉ែន


សរសៃអាកទែរ៖ – នាំឈាមក្រហមពីបេះដូង ទៅកាន់សរីរាង្គ – វាកន្ត្រាក់ហើយរុញច្រានឈាមទៅសរីរាង្គ – ការកន្ត្រាក់និមួយៗនៃសរសៃឈាមនេះ វាស្របគ្នានឹងការកន្ត្រាក់ បេះដូងមួយដងៗហៅថា ជីពចរ សរសៃវ៉ែន៖ – នាំឈាមខ្មៅពីកាពីយ៉ែរ(ពីសរីរាង្គ)ទៅកាន់បេះដូង – វាមិនអាចកន្ត្រាក់បានទេ

សរសៃកាពីយ៉ែរ៖ – កាលណាសរសៃអាកទែរមកដល់សរីរាង្គ មាឌរបស់វារួមតូចឆ្មា ហៅថា កាពីយ៉ែរ។ – គឺនៅត្រង់នេះហើយដែលសរីរាង្គទាំងឡាយបានធ្វើការផ្លាស់ប្តូរ ទទួលយកនូវចំណីអារហារ ខ្យល់អុកស៊ីសែន ហើយបញ្ចេញ ខ្យល់ឧស្ម័នកាបូនិក និងកាកសំណល់ចោល។ សកម្មភាពដែលជួយដល់ដំណើរឈាមរត់ សកម្មភាពបេះដូង៖ – បេះដូងគឺជាស្នប់ដែលបញ្ជូនឈាមទៅក្នុងសរសៃអាទែរនិងទៅ ក្នុងវ៉ែនទៅសួត។ – សរសៃឈាមមានប្រើសជាអ្នកបើក/បិទ ដែលធ្វើឲ្យចរន្តដំណើរ ឈាមរត់មានទិសដៅតែមួយ។/li> សកម្មភាពសាច់ដុំ៖ – សាច់ដុំក៏ជាស្នប់មួយដែរ នៅពេលសាច់ដុំកន្រ្តាក់ វាសង្កត់ទៅលើ សរសៃអាទែរនិងវ៉ែន ជួយបង្កើនចរន្តឈាមរត់ទៅមុខ សកម្មភាពនៃការដកដង្ហើម៖ – វាក៏ជាប្រព័ន្ធនៃស្នប់ដែរ នៅពេលដកដង្ហើមធ្វើឲ្យមានការបឺតស្រូប ទាញឈាមនៃសរសៃវ៉ែនឆ្ពោះទៅបេះដូង។ ការដើរ – នៅពេលដើរ យើងសង្កត់ដោយឆ្លាស់គ្នាទៅលើបាតជើងដែលមាន សរសៃឈាមតូចឆ្មា(កាពីយ៉ែរ)ជាច្រើន ដូច្នេះសរសៃឈាមទាំង នោះត្រូវបានទទួលការសង្កត់ហើយឈាមបានច្រានបញ្ជូនទៅកាន់បេះដូង។

៦.៤. សរសៃឡាំ ឡាំ (Lymphe) គឺជាវត្ថុរាវគ្មានពណ៌ ឬពណ៌លឿងភ្លាវ កើតឡើងដោយទឹក គោលិកាស និងកាកសំណល់មេតាបូលីកកោសិកា។ ឡាំ ធ្វើដំណើរនៅក្នុងសរសៃឡាំ ដើម្បីចែកចាយទៅពាសពេញ ខ្លួនមនុស្ស។ បន្ទាប់មកវាក៏ហូរចូលទៅក្នុងកូនកណ្តុរ (ganglion lymphatique) ក្រោយមកទៀតវាធ្វើដំណើរទៅក្នុងដំណើរឈាមរត់នៃសរសៃវ៉ែន។


– បង្ហូរកាកសំណល់មេតាបូលីកកោសិកា ព្រមទាំងលីពីតមួយចំនួននៃការរំលាយអារហារ និងនាំវាត្រឡប់ចូលទៅក្នុងឈាម។ – ស្រូបយកជាតិទឹកដែលលើសកំណត់នៅក្នុងជាលិកាក្នុងករណីមានហើម។ – កូនកណ្តុរជាអ្នកផលិតគោលិកាស ដែលមានឈ្មោះថា ឡាំហ្វូស៊ីត ដែលជាអ្នកតស៊ូប្រឆាំងទប់ទល់នឹងការឈ្លានពានលើសរីរាង្គដោយសារធាតុមកពីខាងក្រៅ ដូចជាការជ្រៀតចូលនៃមេរោគ។


៧.ប្រព័ន្ធរំលាយអារហារ រូបភាពតូច|មនុស្ស មុខងារនៃប្រព័ន្ធរំលាយអារហារ គឺនាំយកចំណីអារហារចូលមកក្នុងខ្លួន ហើយបញ្ចេញកាកសំណល់មកក្រៅវិញ (លាមក) ។ ចំណីអារហារ គឺជាផ្នែកមួយនៃថាមពលចាំបាច់ដល់ដំណើរការរបស់ កោសិកាទាំងឡាយ។ ១.មាត់ ៖ សំរាប់អារហារចូល ២. បំពង់អារហារ ៖ នាំចំណីអារហារទៅក្រពះ ៣. ក្រពះ ៖ កិនចំណីទៅជាម្សៅរាវ ៤. ពោះវៀនតូច៖ បំបែកកាកសំណល់ចេញពីម្ហូបអារហារដែលប្រើប្រាស់ដោយកោសិកា។ ម្ហូបអារហារ ចូលទៅក្នុងឈាមកាត់តាមរបាំងពោះវៀនតូច ៥. ពោះវៀនធំ ៖ ទឹកឆ្លងចូលទៅក្នុងឈាម កាត់តាមរបាំងពោះវៀនធំ ៦. ទ្វារលាមក ៖ កាកសំណល់ចេញពីខ្លួនមនុស្ស

៨.ប្រព័ន្ធទឹកមូត្រ រូបភាពតូច|មនុស្ស បញ្ចេញចោលនូវកាកសំណល់រាវមួយផ្នែក ហៅថា ទឹកនោម ។ បង្កើតឡើងដោយ៖ តម្រងនោម ប្លោកនោម ៨.១.តម្រងនោម៖ គឺជាសរីរាង្គមានពីរ ស្តាំ១/ ឆ្វេង១ នៅទីនោះឈាមត្រូវបានច្រោះ ដើម្បីបញ្ចេញ ចោលនូវកាកសំណល់រាវនៃចំណីអារហារ ប្រើប្រាស់រួចមកខាងក្រៅ។ បន្ទាប់មកកាកសំណល់ក៏ហូរចូលទៅក្នុងបំពង់ពីរ ស្តាំ១/ ឆ្វេង១ ហើយបន្តហូរចាក់ទៅក្នុងប្លោកនោម។ ៨.២.ប្លោកនោម៖ គឺជាថង់ មួយដែលត្រងកាកសំណល់រាវ (ទឹកនោម)។ កាលណាប្លោកនោមពេញ វាក៏បង្ហូរចេញទៅក្រៅខ្លួនតាមបំពង់តូចមួយ។

៩.ប្រព័ន្ធប្រសាទ រូបភាពតូច|មនុស្ស ប្រព័ន្ធសរសៃវិញ្ញាណអាចបញ្ជា និងសំរបសំរួលចំពោះគ្រប់ទង្វើរបស់ ខ្លួនមនុស្ស។ បើគ្មានប្រព័ន្ធសរសៃវិញ្ញាណទេ គេមិនអាចត្រិះរិះពិចារណានិងធ្វើចលនា អ្វីបានឡើយ។ ប្រព័ន្ធប្រសាទគឺជាអ្នកបញ្ជាទៅគ្រប់ប្រព័ន្ធនៃខ្លួនមនុស្ស ហើយជាអ្នក ទទួលខុសត្រូវនូវសកម្មភាពរបស់វា។ ប្រព័ន្ធប្រសាទត្រូវបានចែកចេញជា ៣ ប្រព័ន្ធតូចៗ៖ ប្រព័ន្ធប្រសាទកណ្ដាល ប្រព័ន្ធប្រសាទជាយខាង ប្រព័ន្ធប្រសាទអូតូណូម ក. ប្រព័ន្ធប្រសាទកណ្ដាល គឺជាមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជា វាទទួលពត៌មាន ទាំងឡាយ វិភាគ និងសំរេចបញ្ជូនចំលើយយ៉ាងសមស្រប។ ប្រព័ន្ធនេះផ្សំឡើងដោយ ខួរឆ្អឹងខ្នង ត្រុងសេរ៉េប្រាល់ ខួរតូចនិងខួរធំ ខ.ប្រព័ន្ធប្រសាទជាយខាង គឺជាសរីរាង្គសំរាប់តភ្ជាប់ វានាំពត៌មានពីសរីរាង្គនានាទៅកាន់ប្រព័ន្ធ ប្រសាទកណ្ដាល ។ ហើយដឹកនាំចំលើយពីប្រព័ន្ធប្រសាទកណ្ដាល ផ្ដល់ទៅកាន់សរីរាង្គទាំងអស់នោះវិញ។ គ.ប្រព័ន្ធប្រសាទអូតូណូម វាធ្វើការដោយអឆន្ទៈ វាទទួលខុសត្រូវលើការកន្ត្រាក់ឬការបន្ធូរនៃសាច់ដុំ រលីងរបស់សរីរាង្គខាងក្នុង (ក្រពះ, ពោះវៀន, បេះដូង, ប្លោកនោម, សរសៃឈាម ...) ហើយនាំទៅឲ្យប្រព័ន្ធប្រសាទកណ្ដាលនូវពត៌មានទាំងឡាយដែលបានមកពីសរីរាង្គទាំងនេះ។ ប្រព័ន្ធនេះផ្សំឡើងដោយសរសៃប្រសាទ(nerfs)។

អាថ៌កំបាំងខួរក្បាលមនុស្សកែប្រែ

ខួរក្បាលមនុស្សគឺជាសរីរាង្គដែលមានភាពស្មុគស្មាញក្នុងរាងកាយមនុស្ស និង ប្រហែលជាសរីរាង្គដែលស្មុគស្មាញជាងគេបំផុតក្នុងចក្រវាលផងដែរ។ មានភស្តុតាងជាច្រើនបានបង្ហាញថា របស់អច្ឆរិយជាច្រើនដែលមនុស្សអស្ចារ្យបានបង្កើតឡើងគឺដោយសារតែខួរក្បាលមនុស្សហើយមនុស្សជាថនិកសត្វដ៏ឆ្លាតបំផុតក្នុងលោកនេះ។


ខួរក្បាលក៏ជាមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជាសំរាប់ប្រព័ន្ធកោសិកាប្រសាទ ហើយ ខួរក្បាលក៏ដើរតួនាទីជាអ្នកគ្រប់គ្រងខ្លួនប្រាណ និង ចំណេះដឹងផងដែរ។ ខាងក្រោមនេះខ្ញុំនឹងបង្ហាញពីភាពអស្ចារ្យរបស់ខួរក្បាលមនុស្ស៖

១. ទោះបីជាខួរក្បាលជាមជ្ឈមណ្ឌលគ្រប់គ្រងកោសិកាប្រសាទក្នុងខ្លួនមនុស្ស តែក្នុងខួរក្បាលមិនមានច្រើនទេនូវកោសិកាប្រសាទ ដែលនេះបញ្ជាក់ថា យើងមិនមានអារម្មណ៍ថាឈឺចាប់ទេនៅពេលដែលខួរក្បាលរបស់យើងរងការវាយប្រហារ។


២. ខួរក្បាលរបស់មនុស្សប្រើប្រាស់ថាមពលដែលខ្លួនប្រាណមនុស្សផលិតច្រើនជាងគេក្នុងចំណោមសរីរាង្គផ្សេងៗ ប្រហែលជា២០%នៃថាមពលក្នុងខ្លួនមនុស្ស បើទោះបីជាខួរក្បាលមានទំងន់ត្រឹមតែ២%នៃខ្លួនរបស់មនុស្ស។ ការប្រើប្រាស់នេះគឺដើម្បីថែរក្សាកោសិកាខួរក្បាលឲ្យមានសុខភាពល្អ។


៣. ខួរក្បាលរបស់មនុស្សមានណឺរ៉ូន ដែលជាកោសិកាប្រាសាទចំនួនប្រហែលជា១០០ ពាន់លាន ដែលចំនួនដ៏ច្រើននេះ ធ្វើឲ្យខួរក្បាលរបស់មនុស្សមានសមត្ថភាពខ្ពស់។

៤. ខួរក្បាលមនុស្សក៏មានជាតិខ្លាញ់ច្រើនដែរ។ នៅក្នុងខួរក្បាលមនុស្សមានជាតិខ្លាញ់ប្រហែលជា៦០% និង មានជាតិទឹកប្រមាណជា៧៥% ដែលចូលរួមដំណើរការខួរក្បាល។

​៥. នីអូកាតិច គឺជាផ្នែកមួយនៃខួរក្បាលមនុស្សដែលទទួលខុសត្រូវខាងភាសានិងសតិ។ វាលាតសន្ធឹងប្រមាណ៧៦%នៃខួរក្បាលមនុស្ស ដែលធ្វើឲ្យវាជាផ្នែកដែលធំជាងគេ។


៦. គេជឿថាមនុស្បប្រើប្រាស់មិនដល់១០%នៃខួរក្បាលមនុស្សទេ ដែលនេះគឺជាគំនិតខុស ព្រោះថាផ្នែកនីមួយៗនៃខួរក្បាលមនុស្សមានតួនាទីផ្សេងៗពីគ្នា។

៧. នៅពេលដែលមានផ្ទៃពោះ ណឺរ៉ូនបានបង្ហាញពីការកើនឡើងនៃណឺរ៉ូន ចំនួន២៥០,០០០ក្នុងមួយនាទី។

៨. ប្រហែលជា១៥ ទៅ ២០% នៃ កាឌីកសរុប គឺបញ្ជាដោយខួរក្បាលរាល់នាទី។

៩. ថាមពលដែលប្រើប្រាស់ដោយខួរក្បាលមានថាមពលអគ្គីសនី២៥វ៉ាត់ ដែលគ្រប់គ្រាន់សំរាប់បញ្ឆេះអំពូលភ្លើងមួយ។

១០. ពេលខ្លះខួរក្បាលរបស់មនុស្សអាចនឹងបន្លំយើងឲ្យមើលឃើញរបស់មួយខុសពីអ្វីដែលជាការពិតរបស់វា៕

សិក្សាពីតួនាទីរបស់ខួយក្បាលមនុស្សកែប្រែ

ខួរក្បាលមនុស្ស គឺជាសរីរាង្គដ៏ ស្មុគ្រស្មាញបំផុតនៅក្នុងរាងកាយមនុស្ស ហើយប្រហែលជាការបង្កើតស្មុគ្រស្មាញបំផុតដែលមានវត្តមាននៅលើចក្រវាឡយើងនេះ។ វាគឺជាភស្តុតាងដែលថា ភាពអស្ចារ្យដ៏ធំបំផុតរបស់ពិភពលោក ដែលមនុស្សបានធ្វើ ជាលទ្ធផលនៃខួរក្បាលរបស់មនុស្ស ហើយធ្វើឱ្យវាមាន លក្ខណៈ ពិសេស ដ៏អស្ចារ្យ ជាងគេបំផុត ក្នុងភាពជាមនុស្ស។


ជាមជ្ឈមណ្ឌលបញ្ជាការសម្រាប់ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាល, ខួរក្បាលបាន បម្រើការ ក្នូងភាពជាមនុស្សដែលមានសមត្ថភាព ខាងរាងកាយ និង ការយល់ ដឹង ច្រើន។ នេះគឺគ្រាន់តែជាតួនាទីដ៏សំខាន់មួយចំនួនដែលខួរក្បាល របស់ មនុស្សបានធ្វើ ប៉ុន្តែរឿងដ៏អស្ចារ្យបំផុតអំពីខួរក្បាលរបស់មនុស្ស គឺថាមាន មនុស្សជាច្រើនមិនសូវស្គាល់ពីតួនាទីរបស់ ខួរក្បាលអោយបានច្បាស់លាស់។លក្ខណៈពិសេសរបស់ កោសិកាខួរក្បាល គឺកាលណាវាខូចហើយ មិនអាចដុះលូតលាស់វិញបានទេ ដូច្នេះ ប្រសិនបើមានការប៉ះពាល់ទៅលើ ផ្នែកណាមួយ នៃ ខួរក្បាល វាធ្វើអោយប៉ះពាល់ទៅលើ ប្រព័ន្ធបព្ជារបស់ សារពាង្គកាយ។

កាយវិភាគសាស្ត្រ វិធីសាស្រ្តនៃការស្រាវជ្រាវកាយវិភាគសាស្ត្រ កែប្រែ

តើវិទ្យាសាស្ត្រសិក្សាអ្វីខ្លះលើរាងកាយ? វិទ្យាសាស្ត្រដែលសិក្សារចនាសម្ព័នរបស់សារពាង្គកាយគឺរូបវិទ្យារបស់មនុស្ស។ នាងមានជំនាញក្នុងការសិក្សារចនាសម្ព័នខាងក្រៅនៃរាងកាយមនុស្សការផ្សារភ្ជាប់របស់វាជាមួយនឹងមុខងារដែលបានអនុវត្តក៏ដូចជាគំរូនៃការផ្លាស់ប្តូរផ្នែកនីមួយៗរបស់វា។ នៅក្នុងសាលាកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់រុស្ស៊ីប្រព័ន្ធនៃសរីរាង្គត្រូវបានគេចាត់ទុកថាជាក្រុមដែលមានមុខងារឯកភាពគ្នានៃសរីរាង្គដែលមានកាយវិភាគវិទ្យានិងអំប្រ៊ីយ៉ុង។ ក្រុមនៃសរីរាង្គដែលរួបរួមគ្នាបានតែមុខងារត្រូវបានគេហៅថា apparatuses នៃសរីរាង្គ (សាច់ដុំឆ្អឹងការនិយាយ endocrine ជាដើម) ។ ទោះយ៉ាងណាក៏ដោយការជំនួសពាក្យវណ្ណយុត្តិនៃ“ បរិក្ខាសរីរាង្គ” សំរាប់“ ប្រព័ន្ធសរីរាង្គ” ត្រូវបានគេសង្កេតឃើញ។


សរីរាង្គខ្លះបំពេញមុខងារជាច្រើននិងជាកម្មសិទ្ធិរបស់ប្រព័ន្ធផ្សេងៗគ្នាឧទាហរណ៍៖ ក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីត (ក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីត) គឺជាផ្នែកមុខងារនៃប្រព័ន្ធភាពស៊ាំនិងប្រព័ន្ធ endocrine លំពែង - ក្រពេញ endocrine និងរំលាយអាហារ, ក្រពេញប្រូស្តាតបុរស - ទឹកនោមនិងបន្តពូជ។ ល។


ប្រព័ន្ធនិងការវាស់វែងសរីរាង្គបង្កើតបានជាសារពាង្គកាយរបស់មនុស្ស។ ភាពស្ថិតស្ថេរនៃបរិដ្ឋានខាងក្នុង (សសៃឈាមបេះដូង) ត្រូវបានរក្សាតាមរយៈបទបញ្ជាសរសៃប្រសាទនៃដំណើរការមេតាប៉ូលីសក្នុងរាងកាយដែលផ្តល់ដោយមុខងាររួសរាយរាក់ទាក់នៃប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទប្រព័ន្ធ endocrine និងប្រព័ន្ធសរសៃឈាមបេះដូង។


ផ្នែកនៃកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់មនុស្សធម្មតា (មានលក្ខណៈជាប្រព័ន្ធ) គឺ៖ ជំងឺឆ្អឹង - ការសិក្សាអំពីឆ្អឹង, ប្រព័ន្ធប្រសាទសាស្រ្ត - ការសិក្សាអំពីសន្លាក់នៃគ្រោងឆ្អឹង, ការសិក្សាពីអរម៉ូន - ការសិក្សាអំពីសាច់ដុំការបំបែកសាច់ដុំ - ការសិក្សាអំពីសរីរាង្គខាងក្នុងនៃប្រព័ន្ធរំលាយអាហារប្រព័ន្ធដកដង្ហើមនិងប្រព័ន្ធ genitourinary, angiology - ការសិក្សាអំពីប្រព័ន្ធឈាមរត់និងឡាំហ្វាទិច។ , កាយវិភាគសាស្ត្រនៃប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ (សរសៃប្រសាទ) - គោលលទ្ធិនៃប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលនិងគ្រឿងកុំព្យូទ័រ, អេទីស្យូស - គោលលទ្ធិនៃអារម្មណ៍។


វិទ្យាសាស្រ្តនេះត្រូវបានផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងដើមកំណើតនិងទីកន្លែងរបស់មនុស្សនៅក្នុងប្រព័ន្ធនៃពិភពសត្វ។ វាមានពីរផ្នែក។ នេះគឺជាសូម៉ាទិកនិងចិត្តសាស្ត។ ការសិក្សាអំពីមឺមីសិក្សាការផ្លាស់ប្តូរការអភិវឌ្ឍនិងការរីកលូតលាស់នៃផ្នែកនីមួយៗនៃរាងកាយ។

កាយវិភាគសាស្ត្រ កាយវិភាគសាស្ត្រគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រមួយដែលសិក្សាពីរចនាសម្ព័ន្ធផ្ទៃក្នុងរបស់មនុស្សសរីរាង្គបុគ្គលរបស់គាត់។ មានការបែងចែកជាច្រើននៃវិទ្យាសាស្ត្រនេះ៖

កាយវិភាគសាស្ត្រធម្មតា=សិក្សាកាយវិភាគសាស្ត្រនៃរាងកាយមនុស្សដែលមានសុខភាពល្អ។ កាយវិភាគសាស្ត្រប្រៀបធៀប=សិក្សាពីលំនាំនៃរចនាសម្ព័ននៃសរីរាង្គដោយប្រៀបធៀបពួកវាជាមួយសត្វផ្សេងៗគ្នា។ កាយវិភាគសាស្ត្រសណ្ឋាន= ពិនិត្យមើលទីតាំងនៃសរីរាង្គ។ កាយវិភាគសាស្ត្រមុខងារ= សិក្សាពីទំនាក់ទំនងរវាងរចនាសម្ព័ន្ធនៃរាងកាយនិងមុខងារដែលវាអនុវត្ត។ កាយវិភាគសាស្ត្រ=ពិនិត្យមើលរូបរាងខាងក្រៅនៃរាងកាយនិងសមាមាត្ររបស់វា។ កាយវិភាគសាស្ត្ររោគសាស្ត្រ= សិក្សាដំណើរការរោគសាស្ត្រឈឺចាប់នៅក្នុងខ្លួន។ កាយវិភាគសាស្ត្រម៉ាក្រូស្កូប= សិក្សារចនាសម្ព័ន្ធនៃរាងកាយនិងសរីរាង្គរបស់វា។ កាយវិភាគសាស្ត្រមីក្រូទស្សន៍= ពិនិត្យសរីរាង្គក្រោមមីក្រូទស្សន៍។ កាយវិភាគសាស្ត្រគឺជាវិស័យជីវវិទ្យា (ផ្ទៃក្នុងរូបវិទ្យា) ។ កាយវិភាគវិទ្យាសិក្សាលើរាងកាយរបស់មនុស្សនៅក្នុងប្រព័ន្ធ (កាយវិភាគសាស្ត្រជាប្រព័ន្ធ) ។ ដូច្នោះហើយវាមានផ្នែកមួយចំនួន: គោលនៃប្រព័ន្ធគ្រោង - ឆ្អឹង។ គោលនៃសន្លាក់ឆ្អឹងសន្លាក់និងសរសៃចង - រោគសញ្ញានិងរោគវិទ្យា; គោលនៃប្រព័ន្ធសាច់ដុំ - ទេវកថា; គោលនៃប្រព័ន្ធសរសៃឈាម - angiology; គនៃប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ - សរសៃប្រសាទ; នៃការយល់ដឹងនេះ - esthesiology ។ កាយវិភាគសាស្ត្រនៃសរីរាង្គខាងក្នុងលេចធ្លោនៅក្នុងផ្នែកពិសេសមួយ - splanchnology ។ កាយវិភាគសាស្ត្រជាប្រព័ន្ធត្រូវបានបំពេញបន្ថែមដោយសណ្ឋានដីឬតាមតំបន់ដែលពិពណ៌នាជាចម្បងនូវទំនាក់ទំនងដែលមានលក្ខណៈជាលក្ខណៈនៃសរីរាង្គដែលជាការចាប់អារម្មណ៍ជាពិសេស។ ការសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័នរាងកាយជាមួយមនុស្សដែលគ្មានអាវុធគឺជាប្រធានបទនៃកាយវិភាគសាស្ត្រម៉ាក្រូស្កូប។ ការប្រើប្រាស់មីក្រូទស្សន៍អនុញ្ញាតឱ្យអ្នកសិក្សារចនាសម្ព័ន្ធល្អនៃសរីរាង្គ - កាយវិភាគសាស្ត្រមីក្រូទស្សន៍។

ពាក្យ "កាយវិភាគសាស្ត្រធម្មតា" សង្កត់ធ្ងន់លើភាពខុសគ្នារបស់វាពីកាយវិភាគសាស្ត្ររោគសាស្ត្រដែលសិក្សាពីការផ្លាស់ប្តូរសរីរាង្គនិងប្រព័ន្ធនៅក្នុងជំងឺ។ ដំណាក់កាលដ៏សំខាន់មួយនៅក្នុងការសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធរបស់រាងកាយគឺការវិភាគដែលអមដោយការពិពណ៌នាយ៉ាងហ្មត់ចត់ (កាយវិភាគសាស្ត្រពិពណ៌នា) ។ ការសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធនៃរាងកាយនៅក្នុងឌីណាមិកទាក់ទងនឹងមុខងារកំណត់ខ្លឹមសារនៃកាយវិភាគសាស្ត្រមុខងារដែលជាផ្នែកពិសេសនៃកាយវិភាគសាស្ត្រពិសោធន៍។ លក្ខណៈពិសេសរចនាសម្ព័ន្ធនៃរាងកាយនិងសរីរាង្គក្នុងដំណើរការនៃការអភិវឌ្ឍបុគ្គលនៃរាងកាយត្រូវបានពិនិត្យដោយកាយវិភាគសាស្ត្រទាក់ទងនឹងអាយុ។ កាយវិភាគសាស្ត្រប្លាស្ទិចដែលសិក្សាពីទម្រង់ខាងក្រៅនិងសមាមាត្រនៃរាងកាយមនុស្សគឺមានតម្លៃណាស់ចំពោះសិល្បៈដែលមើលឃើញ។ កាយវិភាគសាស្ត្រប្រៀបធៀបប្រៀបធៀបនឹងប្រព័ន្ធកាយវិភាគសាស្ត្រនៃអ្នកតំណាងនៃពិភពសត្វដើម្បីកំណត់លក្ខណៈកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់មនុស្សដែលបានវិវត្តក្នុងកំឡុងពេលវិវត្ត។

កាយវិភាគសាស្ត្រសម័យទំនើបបានប្រមូលផ្តុំសម្ភារៈជាច្រើនលើរចនាសម្ព័ន្ធដែលទាក់ទងទៅនឹងសរីរាង្គនៃសរីរាង្គដែលទទួលបានដោយប្រើនិង (កាយវិភាគសាស្ត្រកាំរស្មីអ៊ិច) ។



ផ្នែកទំព័រនេះគឺជាការណែនាំអំពីកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់មនុស្សនៅក្នុងរូបភាព។ វាកំណត់នូវសំណួរទាក់ទងនឹងប្រវត្តិកាយវិភាគសាស្ត្រសំណួរទូទៅរចនាសម្ព័ន្ធនៃប្រព័ន្ធ musculoskeletal ប្រព័ន្ធរំលាយអាហារប្រព័ន្ធដកដង្ហើមប្រព័ន្ធ genitourinary និងក្រពេញ endocrine ។ ខាងក្រោមនេះពិពណ៌នាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធនៃប្រព័ន្ធសរសៃឈាមបេះដូងប្រព័ន្ធឡាំហ្វាទិចប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាលដែលមានផ្លូវ, ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទគ្រឿងបន្លាស់, សរសៃប្រសាទក្បាល, ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទស្វយ័ត, សរីរាង្គអារម្មណ៍។ សម្ភារៈត្រូវបានបង្ហាញយោងទៅតាមគោលការណ៍ជាប្រព័ន្ធក្នុងផ្នែកនីមួយៗលក្ខណៈកាយវិភាគវិទ្យាមានមុខងារនិងសណ្ឋានដី, សរីរៈសរីរវិទ្យា, លក្ខណៈអាយុ, ភាពមិនប្រក្រតីនៃការវិវឌ្ឍន៍ត្រូវបានកត់សម្គាល់ទិន្នន័យកាយវិភាគវិទ្យាប្រៀបធៀបត្រូវបានបង្ហាញ។ រូបសញ្ញាកាយវិភាគវិទ្យាត្រូវបានបង្ហាញជាមួយរូបភាពពណ៌និងដ្យាក្រាម។

សៀវភៅណែនាំស្តីពី“ កាយវិភាគសាស្ត្រមនុស្ស” ត្រូវបានរចនាឡើងសម្រាប់សិស្សសាលាពេទ្យនិងត្រូវនឹងកម្មវិធីសិក្សា។ សម្ភារៈសៀវភៅត្រូវបានបង្ហាញតាមរបៀបដែលសំណួរឯកជនត្រូវបានដោះស្រាយជាមុនបន្ទាប់មកទិន្នន័យអំប្រ៊ីយ៉ុងនិងជីវសាស្ត្រ។ ផ្នែកជាច្រើនមានព័ត៌មានអំពីអាយុសណ្ឋានដីនិងមុខងារមុខងាររបស់សរីរាង្គ។ ទិន្នន័យសង្ខេបស្តីពីការផ្គត់ផ្គង់ឈាមនិងផ្នែកខាងក្នុងដែលបានផ្តល់នៅក្នុងសៀវភៅសិក្សាផ្សេងទៀតត្រូវបានលុបចោលនៅក្នុងសៀវភៅណែនាំនេះដោយសារតែការពិតដែលថាក្នុងអំឡុងពេលសិក្សាសរីរាង្គខាងក្នុងនិស្សិតនៅតែមិនស្គាល់រចនាសម្ព័ន្ធនៃប្រព័ន្ធឈាមរត់និងឡាំហ្វាទិចក៏ដូចជាប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ។ សម្ភារៈបែបនេះមានប្រយោជន៍សម្រាប់វេជ្ជបណ្ឌិតហើយគួរតែត្រូវបានបង្ហាញនៅក្នុងសៀវភៅដៃឬជាមធ្យោបាយចុងក្រោយនៅក្នុងសៀវភៅសិក្សាអំពីកាយវិភាគសាស្ត្រនៃសណ្ឋានដី។ នៅក្នុងសៀវភៅណែនាំនេះផ្នែកទាក់ទងនឹងរចនាសម្ព័ន្ធឆ្អឹងសរសៃចងនិងសាច់ដុំត្រូវបានពិពណ៌នាយ៉ាងខ្លីហើយរចនាសម្ព័ន្ធនៃសរីរាង្គខាងក្នុងត្រូវបានពិពណ៌នាលម្អិតបន្ថែមទៀត។ នេះដោយសារតែការពិតដែលវេជ្ជបណ្ឌិតក្នុងការអនុវត្តជាញឹកញាប់ជួបប្រទះជំងឺនៃសរីរាង្គខាងក្នុង។


សៀវភៅដៃមានគំនូរជាច្រើនដែលនឹងជួយដល់ការបញ្ចូលសម្ភារៈ។ តាមធម្មជាតិគោលបំណងនៃការបណ្តុះបណ្តាលគឺមិនមែនដើម្បីទន្ទេញចាំពាក្យកាយវិភាគវិទ្យាជាច្រើនដែលបើគ្មានការពង្រឹងត្រឹមត្រូវទេនោះនឹងត្រូវបានបំភ្លេចចោលទាំងស្រុងទៅតាមពេលវេលាប៉ុន្តែត្រូវយល់ពីផែនការទូទៅនៃរចនាសម្ព័ន្ធរបស់មនុស្ស។ កាយវិភាគសាស្ត្រគឺជាផ្នែកមួយនៃជីវវិទ្យាដូច្នេះរចនាសម្ព័ន្ធនៃសរីរាង្គប្រព័ន្ធទាំងអស់សរីរាង្គរស់នៅទាំងមូលត្រូវបានពិចារណានៅក្នុងទិដ្ឋភាពនៃការអភិវឌ្ឍនិងទំនាក់ទំនងមុខងារ។ ការសិក្សាអំពីកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់មនុស្សពីមុខតំណែងវិធីសាស្រ្តត្រឹមត្រូវចាប់ពីថ្ងៃដំបូងនៃការស្គាល់វេជ្ជសាស្ត្រគួរតែរួមចំណែកដល់ការបង្កើតការគិតខាងសំភារៈនិយមនិងទស្សនៈពិភពលោករបស់វេជ្ជបណ្ឌិតព្រោះកាយវិភាគវិទ្យារួមជាមួយជីវវិទ្យាប្រវត្តិវិទ្យាសរីរវិទ្យារោគវិទ្យានិងជីវគីមីបង្កើតបានជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការបណ្តុះបណ្តាលទ្រឹស្តី។ ដូចវិទ្យាសាស្ត្រដែរកាយវិភាគសាស្ត្ររួមមានសំណួរដែលមានសារៈសំខាន់ជាក់ស្តែងដែលមានសារៈសំខាន់សម្រាប់វេជ្ជសាស្ត្រសំណួរជីវសាស្ត្រដែលត្រូវការដើម្បីពង្រីកផ្តេកវេជ្ជសាស្ត្ររបស់មនុស្សហើយចាំបាច់ត្រូវឆ្លើយសំនួរធម្មជាតិ៖“ តើមនុស្សត្រូវបានសាងសង់យ៉ាងដូចម្តេច?” មានមតិមួយថាកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់មនុស្សពិបាកនឹងស្មាន។ ។ ចំណេះដឹងរបស់យើងអំពីការបង្កើតធម្មជាតិដ៏ល្អឥតខ្ចោះនិងអស្ចារ្យបំផុតដែលបុរសនោះនៅតែមិនទាន់មាននៅឡើយទេសព្វថ្ងៃនេះប៉ុន្តែដូចដែលប្រវត្តិសាស្រ្តនៃកាយវិភាគសាស្ត្របង្ហាញថាពួកគេកាន់តែមានលក្ខណៈបឋមជាងកាលពី ២០០០-៣០០០ ឆ្នាំមុន។ ហើយប្រសិនបើសម្រេចបានច្រើននៅតាមផ្លូវនៃការស្គាល់រចនាសម្ព័ន្ធរបស់មនុស្សវាគ្រាន់តែអរគុណដល់ចិត្តមនុស្សនៅក្នុងការចង់ដឹងចង់ឃើញរបស់គាត់។ អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រធ្លាប់មានសេចក្តីរីករាយប្រសិនបើពួកគេអាចមើលទៅក្នុងស្បូនរបស់សត្វមួយប្រភេទរបស់ពួកគេឥឡូវនេះបានអំពាវនាវរកជំនួយសមិទ្ធិផលទំនើបនៅក្នុងវិទ្យាសាស្ត្រដែលបានអនុវត្តនិងមូលដ្ឋានគ្រឹះពួកគេបានរកឃើញបន្សំម៉ូលេគុលនិងរៀនពីធម្មជាតិរបស់ពួកគេ។ មានការលំបាកនិងអំណរជាច្រើននៅលើផ្លូវទាំងនេះ។ ចំណេះដឹងអំពីរចនាសម្ព័នរបស់មនុស្សគឺជាតំរូវការផ្ទៃក្នុងរបស់និស្សិតដែលបានលះបង់ជីវិតរបស់ខ្លួនដើម្បីបុព្វហេតុដ៏ថ្លៃថ្នូបំផុតពោលគឺការរំដោះមនុស្សជាតិអោយរួចផុតពីទុក្ខវេទនាដែលបានជ្រើសរើសវិជ្ជាជីវៈរបស់វេជ្ជបណ្ឌិតដែលតាំងពីបុរាណកាលតំរូវអោយមនុស្សម្នាក់ផ្តល់កំលាំងចិត្តនិងបញ្ញាពេញលេញ។ សរីរវិទ្យា សរីរវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រមួយដែលសិក្សាពីមុខងាររបស់សរីរាង្គនិងសរីរាង្គរបស់វា។ ទិសដៅរបស់វាមួយចំនួនបានលេចចេញពីវិទ្យាសាស្ត្រទូទៅ៖ ជំងឺសរសៃប្រសាទ សិក្សាប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ។ សរីរវិទ្យាអាយុ សិក្សាការអភិវឌ្ឍនៃសារពាង្គកាយនៅទូទាំងការអភិវឌ្ឍបុគ្គល។ សរីរវិទ្យាប្រៀបធៀប សិក្សាមុខងារនៃរាងកាយប្រៀបធៀបពួកគេជាមួយសត្វ។ សរីរវិទ្យាវិវត្ត ការសិក្សាអំពីដំណើរការនៃការផ្លាស់ប្តូរមុខងាររបស់រាងកាយក្នុងដំណើរនៃការវិវត្ត វាក៏មានវិទ្យាសាស្ត្រផ្សេងទៀតដែលសិក្សាអំពីរាងកាយមនុស្សផងដែរ។ ទាំងនេះរួមបញ្ចូលអនាម័យដែលសិក្សាពីផលប៉ះពាល់នៃការងារនិងជីវភាពរស់នៅលើសុខភាព។ សូមអរគុណចំពោះវិធានការនេះដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដើម្បីការពារជំងឺនិងបង្កើតលក្ខខណ្ឌសម្រាប់ពង្រឹងនិងថែរក្សាសុខភាព។ ជីវវិទ្យាទំនើបគឺជាប្រព័ន្ធនៃចំណេះដឹងស្មុគស្មាញដែលរួមមានវិទ្យាសាស្ត្រជីវវិទ្យាដាច់ដោយឡែកមួយចំនួនធំខុសពីភារកិច្ចវិធីសាស្រ្តនិងវិធីសាស្រ្តស្រាវជ្រាវ។ កាយវិភាគសាស្ត្រនិងសរីរវិទ្យារបស់មនុស្សគឺជាមូលដ្ឋាននៃថ្នាំ។ កាយវិភាគសាស្ត្រ ការសិក្សាអំពីរូបរាងនិងរចនាសម្ព័នរបស់មនុស្សទាក់ទងនឹងការអភិវឌ្ឍន៍និងអន្តរកម្មនៃទំរង់និងមុខងារ។ សរីរវិទ្យា - សកម្មភាពសំខាន់នៃរាងកាយមនុស្សសារៈសំខាន់នៃមុខងារផ្សេងៗការតភ្ជាប់គ្នាទៅវិញទៅមកនិងការពឹងផ្អែកលើលក្ខខណ្ឌខាងក្រៅនិងខាងក្នុង។ សរីរវិទ្យាមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធជាមួយ អនាម័យ វិទ្យាសាស្រ្តនៃវិធីសំខាន់ៗក្នុងការថែរក្សានិងពង្រឹងសុខភាពមនុស្សនៃលក្ខខណ្ឌការងារធម្មតានិងការសំរាកការការពារជំងឺ។ មនុស្សម្នាក់ៗតាមរបៀបផ្ទាល់ខ្លួនឆ្លុះបញ្ចាំងពីពិភពខាងក្រៅដែលព័ទ្ធជុំវិញគាត់។ មនុស្សគ្រប់គ្នាមានពិភពខាងក្នុងផ្ទាល់ខ្លួនទំនាក់ទំនងជាមួយមនុស្សដទៃទៀតកំណត់និងវាយតម្លៃសកម្មភាពរបស់ពួកគេ។ ទាំងអស់នេះបង្កើតជាសកម្មភាពផ្លូវចិត្តរបស់បុគ្គលម្នាក់ៗចិត្តរបស់គាត់។ វារួមបញ្ចូលៈការយល់ឃើញការគិតការចងចាំការតំណាងឆន្ទៈអារម្មណ៍បទពិសោធន៍របស់មនុស្សដោយហេតុនេះបង្កើតលក្ខណៈសមត្ថភាពចំណាប់អារម្មណ៍ផលប្រយោជន៍របស់មនុស្សគ្រប់គ្នា។ ចិត្តវិទ្យា - វិទ្យាសាស្ត្រដែលសិក្សាពីជីវិតផ្លូវចិត្តរបស់មនុស្ស។ ប្រើវិធីសាស្រ្តធម្មតាសម្រាប់វិទ្យាសាស្ត្រណាមួយដូចជា៖ ការសាកល្បងពិសោធន៍ការវាស់វែង។ ការវិវឌ្ឍន៍នៃវិទ្យាសាស្ត្រទាំងនេះជួយឱ្យថ្នាំបង្កើតវិធីសាស្រ្តមានប្រសិទ្ធភាពក្នុងការព្យាបាលភាពមិនប្រក្រតីនៃសរីរាង្គសំខាន់ៗនៃរាងកាយមនុស្សនិងប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺផ្សេងៗប្រកបដោយប្រសិទ្ធភាព។


ប្រព័ន្ធបន្តពូជ ប្រព័ន្ធបន្តពូជជាទូទៅរួមបញ្ចូលទាំងសរីរាង្គដែលបង្កើតជាប្រព័ន្ធរំលាយអាហារផ្លូវដង្ហើមនិងប្រព័ន្ធ genitourinary ។ ភាគច្រើននៃសរីរាង្គទាំងនេះមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងបែហោងធ្មែញខាងក្នុងនៃរាងកាយប៉ុន្តែផ្នែកខ្លះរបស់វាក៏អាចមានទីតាំងនៅខាងក្រៅពួកគេដែរ។ នៅក្នុងកាយវិភាគសាស្ត្រវាជាទម្លាប់ក្នុងការពិចារណាអំពីបេះដូងនិងខួរឆ្អឹងខ្នងដែលជាផ្នែកនៃប្រព័ន្ធសរសៃឈាមបេះដូងនិងប្រព័ន្ធភាពស៊ាំរៀងៗខ្លួនទោះបីជាវាជាកម្មសិទ្ធិរបស់សរីរាង្គខាងក្នុងក៏ដោយ។ សរីរាង្គខាងក្នុង (លើកលែងតែប្រដាប់បន្តពូជ) បម្រើដល់ដំណើរការមេតាប៉ូលីសនៅក្នុងខ្លួន។ នៅក្នុងផ្នែកនៃកាយវិភាគសាស្ត្រដែលត្រូវបានឧទ្ទិសដល់សរីរាង្គខាងក្នុងវាក៏ជាទម្លាប់ក្នុងការពិចារណាលើសរីរាង្គនៃប្រព័ន្ធ endocrine ដែលគ្រប់គ្រងមុខងារនៃសរីរាង្គនិងប្រព័ន្ធទាំងអស់នៃរាងកាយ។

ប្រព័ន្ធគាំទ្រ ប្រព័ន្ធ musculoskeletal ប្រព័ន្ធ musculoskeletal គឺជាប្រធានបទនៃការសិក្សានៃបីផ្នែកនៃកាយវិភាគសាស្ត្ររបស់មនុស្ស - osteology, syndesmology និង theology ។ ប្រព័ន្ធ musculoskeletal រួមមានគ្រោងឆ្អឹងឆ្អឹងដែលត្រូវបានពង្រឹងដោយធាតុជំនួយ (សរសៃចង, ឌីសសន្លាក់, menisci ។ ល។ ) ក៏ដូចជាសាច់ដុំ។ គ្រោងឆ្អឹងគឺជាផ្នែកអកម្មនៃប្រព័ន្ធ musculoskeletal ។ គ្រោងឆ្អឹងនៅក្នុងមនុស្សពេញវ័យភាគច្រើនមានឆ្អឹង។ នៅកន្លែងដែលត្រូវការការបត់បែននិងការបត់បែនឆ្អឹងខ្ចីត្រូវបានបម្រុងទុក: ជាលិកាភ្ជាប់ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងការបង្កើតឆ្អឹងនៃឆ្អឹង (synchondrosis), សន្លាក់ពាក់កណ្តាល (រោគសញ្ញា) និងសន្លាក់។ គ្រោងឆ្អឹងនៃឆ្អឹងត្រគាកនិងមែកឈើដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងទាំងស្រុងដោយឆ្អឹងខ្ចីគឺទាក់ទងនឹងប្រព័ន្ធដង្ហើម។ ឆ្អឹងរបស់គ្រោងគឺចូលរួមក្នុងការរំលាយអាហារដែលជាឃ្លាំងនៃធាតុមីក្រូនិងម៉ាក្រូផ្សេងៗ។ លើសពីនេះទៀតឆ្អឹងមានខួរឆ្អឹងដែលជាសរីរាង្គកណ្តាលនៃ hematopoiesis ។ យោងទៅតាមតំបន់កាយវិភាគសាស្ត្រការបែងចែកគ្រោងឆ្អឹងរបស់មនុស្សទៅជាឆ្អឹងនៃលលាដ៍ក្បាលឆ្អឹងខ្នងទ្រូងនិងឆ្អឹងនៃស្មាខ្សែក្រវ៉ាត់ឆ្អឹងអាងត្រគាកនិងឆ្អឹងនៃចុងខាងលើនិងខាងក្រោមដោយឥតគិតថ្លៃត្រូវបានទទួលយក។ រចនាសម្ព័ននៃប្រព័ន្ធ musculoskeletal រួមមានសាច់ដុំដែលមានចលនា (សាច់ដុំគ្រោងឆ្អឹង) ។ សាច់ដុំគឺជាផ្នែកមួយដ៏សកម្មនៃប្រព័ន្ធ musculoskeletal ។ សាច់ដុំភាគច្រើនត្រូវបានភ្ជាប់ទៅនឹងឆ្អឹងនៃគ្រោងនៅចុងទាំងពីរដោយប្រើសរសៃពួរ។ ប្រព័ន្ធសាច់ដុំរបស់មនុស្សរួមបញ្ចូលទាំងសាច់ដុំនៃប្រម៉ោន, ក, ក្បាល, ផ្នែកខាងលើនិងផ្នែកខាងក្រោម។ ប្រសិនបើសមាមាត្រនិងរូបវិទ្យាត្រូវបានកំណត់ជាចម្បងដោយប្រព័ន្ធគ្រោងឆ្អឹងបន្ទាប់មកវណ្ឌវង្កនៃតួលេខរបស់មនុស្សម្នាក់ពឹងផ្អែកជាចម្បងលើសាច់ដុំ។

ប្រព័ន្ធនៃការយល់ឃើញ

-ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទរបស់មនុស្សទទួលខុសត្រូវចំពោះបទប្បញ្ញត្តិនៃសកម្មភាពរបស់សរីរាង្គនិងប្រព័ន្ធធានាឱ្យមានសាមគ្គីភាពមុខងាររបស់ពួកគេអនុវត្តសកម្មភាពសរសៃប្រសាទខ្ពស់ហើយក៏ចូលរួមក្នុងទំនាក់ទំនងនៃរាងកាយជាមួយបរិស្ថានផងដែរ។ ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទមានផ្នែកកណ្តាល - ខួរក្បាលនិងខួរឆ្អឹងខ្នង (ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទកណ្តាល) ក៏ដូចជាគ្រឿងកុំព្យូទ័រដែលត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយសរសៃប្រសាទឫសសរសៃប្រសាទ plexuses ganglia និងចុងសរសៃប្រសាទ (ប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទគ្រឿងកុំព្យូទ័រ) ។ ខួរក្បាលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងបែហោងធ្មែញ cranial, សរសៃប្រសាទ cranial ចេញពីវា។ ដើមខួរក្បាលបន្តដោយមានខួរឆ្អឹងខ្នងដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅក្នុងប្រឡាយឆ្អឹងខ្នងដែលសរសៃប្រសាទឆ្អឹងខ្នងចេញតាមរយៈការបើកចំហរអន្តរទ្វីប។

-ប្រព័ន្ធចាប់សញ្ញា រចនាសម្ព័ននៃប្រព័ន្ធចាប់សញ្ញាយល់ឃើញថាមានភាពខុសប្លែកគ្នាជាច្រើនហើយបំលែងវាទៅជាកំលាំងសរសៃប្រសាទ។ ធាតុនៃប្រព័ន្ធរំញោចគឺកោសិកាទទួល។ ប្រព័ន្ធរំញោចមានទំនាក់ទំនងយ៉ាងជិតស្និទ្ធទៅនឹងប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទ; អ្នកទទួលភាគច្រើន (ឧទាហរណ៍ photoreceptors olfactory ឈឺចាប់។ ល។ ) គឺជាសរសៃប្រសាទ។ ប្រភេទនៃការទទួលជាច្រើនរួមជាមួយនឹងរចនាសម្ព័ន្ធជំនួយបង្កើតជាសរីរាង្គដែលមានអារម្មណ៍ - ភ្នែក (សរីរាង្គនៃចក្ខុវិស័យ) ត្រចៀក (សរីរាង្គនៃការស្តាប់)ចម្រុះ ។ដូចគ្នានេះផងដែរប្រព័ន្ធសរសៃប្រសាទត្រូវបានបែងចែកទៅជា somatic (ផ្តល់នូវផ្នែកខាងក្នុងនៃសរីរាង្គនៃប្រព័ន្ធសាច់ដុំនិងស្បែក) និងលូតលាស់ (ផ្តល់ផ្នែកខាងក្នុង (សញ្ញាអំពីស្ថានភាពនៃសរីរាង្គនិងដំណើរការដែលកើតឡើងនៅក្នុងវា) នៃសរីរាង្គខាងក្នុង) ។


-ប្រព័ន្ធ genitourinary ទាំងនេះរួមបញ្ចូលទាំងសរីរាង្គនៃបែហោងធ្មែញរបស់មនុស្ស។ បុរសនិងស្ត្រីមានភាពខុសគ្នាគួរឱ្យកត់សម្គាល់នៅក្នុងរចនាសម្ព័ន្ធនៃផ្នែកនេះ។ ពួកវាស្ថិតនៅក្នុងសរីរាង្គដែលផ្តល់មុខងារបន្តពូជ។ ជាទូទៅការពិពណ៌នាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធរបស់ឆ្អឹងអាងត្រគាករួមមានព័ត៌មានអំពី៖

ប្លោកនោម។ កកកុញទឹកនោមមុនពេលនោម។ មានទីតាំងស្ថិតនៅខាងមុខឆ្អឹងសាធារណៈ។ ប្រដាប់បន្តពូជរបស់ស្ត្រី។ ស្បូនមានទីតាំងស្ថិតនៅក្រោមប្លោកនោមហើយអូវែរខ្ពស់ជាងវាបន្តិច។ ស៊ុតដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការបន្តពូជត្រូវបានផលិត។ ប្រដាប់បន្តពូជរបស់បុរស។ ក្រពេញប្រូស្តាតក៏មានទីតាំងស្ថិតនៅក្រោមប្លោកនោមដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការផលិតសារធាតុរាវសំងាត់។ ពងស្វាសមានទីតាំងនៅពងស្វាសពួកគេបង្កើតជាកោសិកាដំណុះនិងអរម៉ូន។

-សរីរាង្គប្រដាប់បន្តពូជមនុស្ ប្រព័ន្ធដែលទទួលខុសត្រូវក្នុងការធ្វើនិយ័តកម្មសកម្មភាពរបស់រាងកាយមនុស្សតាមរយៈអរម៉ូនគឺអរម៉ូន endocrine ។ វិទ្យាសាស្រ្តសម្គាល់កម្មវិធីកាត់ដេរចំនួនពីរនៅក្នុងវា៖

ឌីហ្វីស។ កោសិកា endocrine មិនត្រូវបានប្រមូលផ្តុំនៅកន្លែងតែមួយទេ។ មុខងារមួយចំនួនត្រូវបានអនុវត្តដោយថ្លើមតម្រងនោមក្រពះពោះវៀននិងខួរឆ្អឹងខ្នង។ Glandular ។ រួមបញ្ចូលទាំងក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតក្រពេញ Parathyroid, thymus, pituitary, ក្រពេញ adrenal ។

-ក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតនិងក្រពេញ Parathyroid ក្រពេញធំបំផុតនៃការសំងាត់ខាងក្នុងគឺក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីត។ វាមានទីតាំងស្ថិតនៅលើកញ្ចឹងកនៅពីមុខបំពង់កនៅលើជញ្ជាំងក្រោយរបស់វា។ ផ្នែកខ្លះក្រពេញនេះនៅជាប់នឹងឆ្អឹងខ្ចីទីរ៉ូអ៊ីតដែលមានពីរ lobes និង isthmus ដែលចាំបាច់សម្រាប់ការតភ្ជាប់របស់ពួកគេ។ មុខងារនៃក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតគឺជាការផលិតអរម៉ូនដែលជំរុញការលូតលាស់ការអភិវឌ្ឍនិងការគ្រប់គ្រងការរំលាយអាហារ។ នៅមិនឆ្ងាយពីវាគឺជាក្រពេញប៉ារ៉ាត្យូមមានលក្ខណៈពិសេសរចនាសម្ព័ន្ធដូចខាងក្រោមៈ

បរិមាណ។ ពួកវាស្ថិតនៅក្នុងខ្លួន ៤ - ២ ខាងលើ ២ ទាប។ កន្លែង។ មានទីតាំងនៅលើផ្ទៃក្រោយនៃក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតក្រោយ។ មុខងារ។ ទទួលខុសត្រូវចំពោះការផ្លាស់ប្តូរកាល់ស្យូមនិងផូស្វ័រ (អរម៉ូនប៉ារ៉ាទីរ៉ូអ៊ីត) ។

- Thymus thymus ឬ thymus មានទីតាំងស្ថិតនៅខាងក្រោយតំរឹមនិងផ្នែកមួយនៃ sternum នៅក្នុងតំបន់ខាងលើនៃប្រហោងទ្រូង។ វាតំណាងឱ្យ lobes ពីរភ្ជាប់គ្នាដោយជាលិកាភ្ជាប់រលុង។ ចុងខាងលើនៃកូនកណ្តុរមានលក្ខណៈតូចចង្អៀតដូច្នេះពួកគេហួសពីប្រហោងទ្រូងហើយឈានដល់ក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីត។ នៅក្នុងសរីរាង្គនេះ lymphocytes ទទួលបាននូវលក្ខណៈសម្បត្តិដែលផ្តល់មុខងារការពារប្រឆាំងនឹងកោសិកាជនបរទេសដល់រាងកាយ។

-រចនាសម្ព័ន្ធនិងមុខងារនៃក្រពេញភីតូរីស ក្រពេញតូចមួយនៃរាងស្វ៊ែរឬរាងពងក្រពើដែលមានស្នាមប្រឡាក់ពណ៌ក្រហមគឺជាក្រពេញភីតូរីស។ វាត្រូវបានភ្ជាប់ដោយផ្ទាល់ទៅខួរក្បាល។ ក្រពេញភីតូរីសមានពីរ lobes:

មុខ វាជះឥទ្ធិពលដល់ការលូតលាស់និងការវិវឌ្ឍន៍នៃរាងកាយទាំងមូលរំញោចសកម្មភាពនៃក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីតនិងហ្គូណាដ។ ខ្នង។ វាទទួលខុសត្រូវក្នុងការបង្កើនការងារសាច់ដុំរលោងនៃសរសៃឈាមបង្កើនសម្ពាធឈាមនិងប៉ះពាល់ដល់ការបញ្ចោញទឹកឡើងវិញនៅក្នុងតម្រងនោម។


-ក្រពេញ Adrenal ក្រពេញ gonads និងលំពែង endocrine សរីរាង្គដែលមានទីតាំងស្ថិតនៅខាងលើចុងតំរងនោមនៅក្នុងសរសៃរោទិ៍ Retroperitoneal គឺក្រពេញ Adrenal ។ នៅលើផ្ទៃខាងមុខមានចង្អូរមួយរឺច្រើនទ្វារចេញចូលសម្រាប់សរសៃឈាមវ៉ែនដែលកំពុងលេចចេញនិងចូល។ មុខងារ Adrenal: ការផលិត adrenaline នៅក្នុងឈាមការបន្សាបជាតិពុលនៅក្នុងកោសិកាសាច់ដុំ។ ធាតុផ្សេងទៀតនៃប្រព័ន្ធ endocrine៖

gonads នេះ។ នៅក្នុងពងស្វាសមានកោសិកាអន្តរដែលទទួលខុសត្រូវចំពោះការអភិវឌ្ឍនៃលក្ខណៈផ្លូវភេទបន្ទាប់បន្សំ។ អូវែរស៊ីលីកូលីលីនដែលធ្វើនិយ័តកម្មនៃការមករដូវមានឥទ្ធិពលលើស្ថានភាពសរសៃប្រសាទ។ ផ្នែក endocrine នៃលំពែង។ វាមានផ្ទុកកូនកោះលំពែងដែលលាក់អាំងស៊ុយលីននិងគ្លូហ្គូនចូលក្នុងចរន្តឈាម។ នេះធានានូវបទបញ្ជានៃការរំលាយអាហារកាបូអ៊ីដ្រាត។

-រចនាសម្ព័ន្ធផ្នែកខាងក្នុងរបស់មនុស្សរួមមានក្រពេញសំងាត់កោសិកាសរសៃប្រសាទបំពង់សរសៃឈាមជាដើមរួមទាំងៈ ក្រពេញ thymus; ក្រពេញ mammary (ចំពោះស្ត្រី); ក្រពេញប្រូស្តាត (នៅក្នុងបុរស); ក្រពេញ adrenal; ក្រពេញទីរ៉ូអ៊ីត; ក្រពេញភីតូរីស; ក្រពេញ pineal; ក្រពេញ endocrine; exocrine ។

ចិត្តវិទ្យាកែប្រែ

គឺជាវិទ្យាសាស្ត្រនៃច្បាប់ទូទៅនៃដំណើរការផ្លូវចិត្តលក្ខណៈបុគ្គលនិងលក្ខណៈផ្ទាល់ខ្លួននិងឥរិយាបទរបស់មនុស្ស។ បែងចែករវាងចិត្តវិទ្យាគ្រឹះអនុវត្តនិងជាក់ស្តែង។ចិត្តវិទ្យាជាមូលដ្ឋាន បង្ហាញការពិតយន្តការនិងច្បាប់នៃសកម្មភាពផ្លូវចិត្ត។ចិត្តវិទ្យាអនុវត្ត សិក្សាបាតុភូតផ្លូវចិត្តក្នុងស្ថានភាពធម្មជាតិ។ចិត្តវិទ្យាជាក់ស្តែង ទាក់ទងនឹងការអនុវត្តចំណេះដឹងផ្លូវចិត្តក្នុងការអនុវត្ត។ មានសាខារបស់វាដូចខាងក្រោមៈគរុកោសល្យការអភិវឌ្ឍន៍សង្គមចិត្តវិទ្យាវេជ្ជសាស្ត្រ។ ល។

-ពុទ្ធចិត្តវិទ្យា

ពុទ្ធចិត្តវិទ្យា មកពី > ពុទ្ធ+ចិត្ត+វិទ្យា

ពុទ្ធ (Buddhist) មានន័យថាអ្នកត្រាស់ដឹងនូវងរិយសច្ច ៤​ ​ដែលផ្តោតទៅ​លើការ​ប្រើសតិ​បញ្ញា​​ក្នុងការដោះស្រាយទុក្ខឬបញ្ហាតាំងតែពីថ្នាក់ទាប កណ្តាល​រហូតដល់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត។

          “ចិត្ត” (Consciousness)​​ មានន័យថា ( ធម្មជាតដែលដឹងនូវអារម្មណ៍​ ឬសម្រាប់សន្សំ អារម្មណ៍, សម្រាប់គិត គឺវិញ្ញាណ)
          វិទ្យា ​“logos” មានន័យថា​ ធម្មជាតរមែងចេះ, សេចក្តីដឹងច្បាស់ឬ ការសិក្សា
           ដូច្នោះពាក្យថា “ពុទ្ធចិត្តវិទ្យា” “Buddhist Psychology” មានន័យថាការសិក្សា​រឿង​ចិត្តតាម​មាគ៌ា​​របស់អ្នកត្រាស់ដឹង គឺដឹងតាមគោលធម៌​របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ​ ជាម្ចាស់ បានដល់​ការដឹង​​នូវ​ខ្លឹមរបស់ព្រះពុទ្ធសាសនា គឺចតុរារិយសច្ច ដែលផ្តោតទៅ​លើការ​ប្រើសតិ​បញ្ញា​​ក្នុងការដោះ​ស្រា​យនូវសេចក្តីទុក្ខឬបញ្ហាតាំងតែពីថ្នាក់ទាប កណ្តាល​រហូតដល់ថ្នាក់ខ្ពស់បំផុត។

-ចិត្តវិទ្យានិងវេជ្ជសាស្ត្រ ចិត្តវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រដែលស្មុគស្មាញនិងមិនច្បាស់ដែលជ្រាបចូលទៅក្នុងមនសិការនិងសកម្មភាពភ័យខ្ពស់របស់មនុស្ស។ វាត្រូវបានរចនាឡើងដើម្បីពន្យល់ពីយន្តការមូលដ្ឋាននៃរចនាសម្ព័ន្ធចិត្តសាស្ត្ររបស់មនុស្ស។ មានសាខាចិត្តវិទ្យាមួយចំនួនដែលទាក់ទងនឹងបញ្ហាសង្គមទាំងអស់ដែលជះឥទ្ធិពលដល់មនុស្ស (ចិត្តវិទ្យានៃទំនាក់ទំនងគ្រួសារអាយុការពិសោធន៍ជាដើម) ។


វេជ្ជសាស្ត្រគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រសំខាន់បំផុតដែលទាក់ទងនឹងបញ្ហាសុខភាពមនុស្ស។ ជាធម្មជាតិវាមានព្រំដែនជាប់គ្នាលើវិន័យផ្សេងទៀតទាំងអស់: សរីរវិទ្យាកាយវិភាគសាស្ត្រហ្សែនអនាម័យនិងចិត្តវិទ្យា។

មូលដ្ឋានគ្រឹះនៃថ្នាំបានកើតមកជាមួយមនុស្សជាតិ។ យ៉ាងណាមិញជាអកុសលមនុស្សតែងតែមានជំងឺ។ គ្រប់ពេលវេលាជំងឺតំណពូជនិងជំងឺផ្សេងៗទៀតបានកើតឡើងជាមួយពួកគេ។ ដូច្នេះវិទ្យាសាស្ត្រនេះគឺសំខាន់បំផុតមួយនៅពេលនិយាយអំពីការថែរក្សាជីវិតនិងសុខភាព។


មានផ្នែកជាច្រើនដែលរួមបញ្ចូលគ្នានូវថ្នាំជាផ្នែកតែមួយ: ការវះកាត់ជំងឺមហារីកជំងឺមហារីកឈាមការព្យាបាលរោគសើស្បែករោគវិទ្យានិងផ្នែកផ្សេងទៀត។ ពួកគេទាំងអស់មានជំនាញតូចចង្អៀតក្នុងបញ្ហាជាក់លាក់មានវិធីសាស្រ្តផ្ទាល់ខ្លួនក្នុងការសិក្សាបញ្ហានិងដោះស្រាយ។


ជាទូទៅវិទ្យាសាស្ត្រទាំងអស់ដែលសិក្សាលើរាងកាយមនុស្សគឺមានតែមួយ។ យ៉ាងណាមិញពួកគេត្រូវបានបង្រួបបង្រួមដោយគោលដៅរួមមួយ - ដើម្បីសិក្សាពិចារណាពន្យល់គ្រប់ផ្នែកនៃរាងកាយរៀនពីរបៀបគ្រប់គ្រងគ្រប់សរីរាង្គនិងកោសិកាទាំងអស់នៃរាងកាយ។


-ទ្រឹស្តីចិត្តវិទ្យា

I គោលការណ៍និងទ្រឹស្តីសន្ទុះចិត្ត

ទ្រឹស្តីសន្ទុះចិត្ត (Motivation Theory) បានអធិប្បាយ ទាក់ទងនឹងភាវៈរបស់ បុគ្គលដែលព្រម នឹងតបស្នងនូវសេចក្តីត្រូវការ ប្រសិនបើវត្ថុនោះមានឥទ្ធិពលសម្រាប់សេចក្តីត្រូវការរបស់ពួកគេ​។​
     ទ្រឹស្តីសន្ទុះចិត្ត គឺទ្រឹស្តីសេចក្តីត្រូវការរបស់ ម៉ាស្លូ (Maslow’s Theory of growth motivation)​​ ទ្រឹស្តីនេះបានអធិប្បាយនូវសេចក្តីត្រូវការ របស់បុគ្គលដែលព្យាយាមស្វែងរក មធ្យោបាយ តប ស្នងនូវសេចក្តីត្រូវការរបស់ខ្លួន ហើយអ្នកដែលមានសេចក្តីត្រូវការជាច្រើនផ្នែកទៀត​ ។ ម៉ាស្លូ  បានចាត់លំដាប់នូវសេចក្តីត្រូវការដូចតទៅ ៖
   ១) សេចក្តីត្រូវការខាងរាងកាយ​​ (Physiological needs) បានដល់ សេចក្តីត្រូវការបច្ច័យជា ចំបង សម្រាប់រស់នៅបានដល់  ម្ហូប អាហារ ទឹក និងអាកាសធាតុ។
    ២) សេចក្តីត្រូវការសុវត្ថិភាព (Safety needs) ដូចជាត្រូវការសេចក្តីសុខស្រួល និងការគាំពារ ។
    ៣) សេចក្តីត្រូវការ​ សេចក្តីស្រឡាញ់ (Love and belonging) ហើយមានភាពជាកម្មសិទ្ធិ ដូចជា ភាពកក់ក្តៅ ជាចំណែក មួយក្នុងក្រុម ។
    ៤) សេចក្តីត្រូវការ ឲអ្នកដទៃឲតម្លៃខ្លួន (Esteem) ដូចជាការទទួលស្គាល់ និងការលើកស្ទួយ ពី សង្គម ។
    ៥) សេចក្តីត្រូវការ ចង់ដឹងចង់ឮ (Self-actualization) គឺការព្យាយាមសិក្សាស្វែងរកចំណេះដឹង ហើយនឹង ការស្វែង រកវត្ថុដែលមានគុណតម្លៃចំពោះជីវិត ។
   ៦)សេចក្តីត្រូវការខាងសិល្បៈ (Self-transcendence) គឺសេចក្តីត្រូវការខាងផ្លូវចិត្ត តូរ្យតន្រ្តី ភាព ស្រស់ស្អាត និងសិល្បៈ ផ្សេងៗ ។
     ម៉ាស្លូ បានអធិប្បាយបន្ថែមទៀតថា សេចក្តីត្រូវការរបស់មនុស្ស តាំងតែលំដាប់ទី​១ ដល់ទី​៤ ជាសេចក្តីត្រូវការដែលចាំបាច់ដែលមនុស្ស មិនអាចខាតបាន ហើយមនុស្សម្នាក់ៗតែងតែព្យាយា មស្វែងរកដើម្បីតបស្នងសេចក្តីត្រូវការនោះ ចំណែកឯលំដាប់ទី ៥ ដល់ទី ៧ ជាការលើក ទឹកចិត្ត ឬ ជំរុញទឹកចិត្ត ជំរុញឲមនុស្សស្វែងរកនូវអ្វីដែលខ្លួនត្រូវការ ។

គោលការណ៍ (Principles) និងមនោភាព (Concept)

    ១)​ ការលើកទឹកចិត្ត (Motivation) ជាមធ្យោបាយ សំខាន់មួយដែលជំរុញឲបុគ្គលប្រព្រឹត្តិតាម យ៉ាងស្វាហាប់ ​(Active) ហើយនឹងសេចក្តីប្រាថ្នាចូលរួមក្នុងសកម្មភាព (Activity)ផ្សេងៗ ព្រោះ ការតបស្នងណា ដែលជាលទ្ធផលមួយ​ដើម្បីបន្ធូរបន្ថយនូវភាពតានតឹង (Tension) របស់បុគ្គល ដែលមានក្នុងសេចក្តីត្រូវនោះៗ ។​ ដូច្នេះមនុស្ស យើងទើបប្រវេប្រវា (Flounder)​ដើម្បីឲសមតាម បំណងរបស់ខ្លួន ។​
     ២) សេចក្តីត្រូវការផ្នែករាងកាយ (Physical) អារម្មណ៍​ (Emotional) ហើយនឹងសង្គម(Social) គឺជាការជំរុញទឹកចិត្តដ៏សំខាន់មួយ ចំពោះដំណើរការ (Process) សិក្សាឲដឹងរបស់អ្នកសិក្សា អ្នកសិក្សាគួរគប្បីស្វែងរកមធ្យោបាយ ដើម្បីលើកទឹកចិត្ត ឬជំរុញឲមានសកម្មភាព ក្នុងប្រព័ន្ធ សិក្សាឲសមស្របទៅនឹងសេចក្តីត្រូវការទាំងអស់នោះ ។​
    ៣) ការជ្រើសរើសសកម្មភាព បង្រៀនឲសមស្របទៅនឹងចំណាប់អារម្មណ៍ (Interest) សមត្ថ ភាព (Capability)​ នឹងសេចក្តីពេញចិត្ត (Complacency) ដល់អ្នកសិក្សា នឹងជាគន្លឹះសំខាន់ ក្នុង ការរៀបចំគំរោង ​ក្នុងការសិក្សាហើយនឹងអ្នកសិក្សា ត្រូវអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមក ឲគ្រប់គ្រាន់ សម្រាប់សេចក្តីត្រូវការ ដែលអ្នកសិក្សាអាចដោះស្រាយបញ្ហាបាន ព្រោះអាចធ្វើឲអ្នកសិក្សាមាន ជោគជ័យ (Succeed) បានយ៉ាងងាយ ដោយមានការលើកទឹកចិត្តខ្ពស់ឡើង នឹងមាន អាកប្បកិរិ យា (Attitude) ចំពោះការសិក្សាកាន់តែប្រសើរឡើង ។
  ៤) ការលើកទឹកចិត្តអ្នកសិក្សា ឲមានការតាំងចិត្ត​ហើយនឹងមានការចាប់អារម្មណ៍ក្នុងការ សិ ក្សា គឺស្ថិតនៅលើបុគ្គលិកលក្ខណៈ (Personality) របស់អ្នកសិក្សាម្នាក់ៗ ដែលអ្នកបង្រៀន​ ត្រូវ ធ្វើការពន្យល់​នូវលក្ខណៈរបស់សេចក្តីត្រូវការ របស់អ្នកសិក្សាក្នុងមួយលំដាប់ ៗ ក្នុងសង្គម នីមួ យៗ គ្រួសារនីមួយៗ ហើយនឹងពិចារណានូវសកម្មភាពការសិក្សា​ដែលនឹងរៀបចំឲស៊ីចង្វាក់គ្នា​ឬឲស្របគ្នា ។
   ៥) អ្នកបង្រៀនគួរពិចារណា នូវចំណង់ (Temptation) ឬរង្វាន់ (prize) រួមទាំង សកម្មភាព ការប្រកួតប្រជែងឲបានហ្មត់ចត់ នឹងសមរម្យ ព្រោះជាការលើកទឹកចិត្តដ៏មានកម្លាំង ដែលផ្តល់នូវ ផលទាំងផ្នែករឹងប៉ឹង នឹងវិនាសកម្ម ទាំងនេះ គឺវាស្ថិតនៅលើស្ថានការណ៍ ហើយនឹងវិធីសាស្ត្រ ។

II ទ្រឹស្តីជំរុញទឹកចិត្ត ឬលើកទឹកចិត្ត (Reinforcement Theory)

១) ធនដៃគ៍ (Thorndike) មានទស្សនៈថា៖ “ការជំរុញទឹកចិត្ត​ឬ ការលើកទឹកចិត្ត គឺជួយឲ មាន ចំណង់ (craving) ចង់ដឹង សេចក្តីពេញចិត្ត ហើយនឹងភាពជោគជ័យ” ។
   ២) ស្គីនណឺរ៍ (Skinner) មានទស្សនៈថា៖ “ការជំរុញទឹកចិត្ត ឬការលើកទឹកចិត្ត ជារឿង សំខាន់ មួយដែលធ្វើឲបុគ្គលសម្តែងនូវព្រឹត្តិកម្មដដែលៗ នឹងព្រឹត្តិកម្មរបស់បុគ្គលភាគ ច្រើនជាការសិក្សា បែបអនុវត្ត (Operant Learning) ហើយនឹងព្យាយាមបញ្ជាក់នូវការតបស្នង​នូវវត្ថុជំរុញចិត្ត (Stimulation) ណានីមួយ” ។
   ៣) ហ្ក័ថធ្រី (Guthrie) ជឿថា៖ “ការជំរុញទឹកចិត្ត ឬការលើកទឹកចិត្ត ជារឿងចាំបាច់ដែលធ្វើឲ កើតការទំនាក់ទំនងរវាង វត្ថុជំរុញទឹកចិត្ត និងតារតបស្នង ហើយព្យាយាមបញ្ជាក់ទៀតថា ពុំមាន ការសិក្សាឯណា ដែលបានចប់ពេញេលញនុះទេ ការសិក្សាជាលក្ខណៈនៃទង្វើ​ដែលកើត ឡើង ជាបន្តបន្ទាប់ ការជំរុញទឹកចិត្តគ្រប់ពេលនឹងធ្វើឲការសិក្សា កាន់តែមានប្រសិទ្ធិភាពឡើង ” ។

គោលការណ៍ (Principles) និងមនោភាព (Concept)

   ១) ការសិក្សានឹងកើតឡើងបាន ក៏ត្រូវអាស្រ័យការជំរុញទឹកចិត្ត ( Pavlov, Thorndike, Skinner and Hull) ការជំរុញទឹកចិត្តខាងផ្លូវវិជ្ជមាន គឺប្រសើរជាជាងផ្លូវអវិជ្ជមាន ។
     ២) ការសិក្សានឹងកើតឡើងបាន ក៏ត្រូវអាស្រ័យភាពជិតស្និទ្ធរវាង​វត្ថុជំរុញទឹកចិត្ត និសការ តប ស្នង (Guthrie)
    ៣) ការជំរុញទឹកចិត្តមានច្រើនវិធី អាចប្រើវត្ថុ ឬពាក្យពេចន៍ដែលសម្តែងនូវចេតនារម្មណ៍​ដែល អាចបង្កើតនូវបរិយាកាសជំរុញឲមានការពេញចិត្ត ឬការជោគជ័យ នៅក្នុងការជំរុញទឹកចិត្ត​ពេល ក្រោយទៀត។
   ៤) ការជំរុញទឹកចិត្តគួរត្រូវផ្តល់ឲស្មើចុងស្មើដើម ក្រៅពីនេះទៀត ការជំរុញទឹកចិត្ត អាចផ្លាស់ ប្តូរព្រឹត្តិកម្មរបស់មនុស្សបាន ។
   ៥) គួរឲកម្លាំងចិត្តភ្លាមៗដែលមានការតបស្នងយ៉ាងត្រឹមត្រូវក្នុងរយៈពេល​ ១០ វិនាទីប្រសិន បើមានតបស្នង តាមដែលត្រូវការស៊ាំ គួរតែរង់ចាំ ការឲកម្លាំងចិត្ត នាពេលណាមួយ​ បន្ទាប់ទៅ ទៀត ។
 ៦) គួររៀបចំសកម្មភាព ការសិក្សាឲទៅតាមលំដាប់ ពីភាពងាយស្រួល ទៅកាន់ភាពពិបាក ហើយគួរដកស្រង់អត្ថបទខ្លីៗ ដែលសមរម្យ នឹងសមត្ថភាពរបស់អ្នកសិក្សា​។


III ទ្រឹស្តីបុគ្គលិកលក្ខណៈ (Personalities Theory) ជាទូទៅទ្រឹស្តីបុគ្គលិកលក្ខណៈ មានច្រើនស្ថាប័ន ដែលមានគោលគំនិតឬមនោភាពខុសៗពី គ្នា។ ទ្រឹស្តីនេះបានបែងចែកជា ៤ ក្រុមធំៗ គឺ៖

១) ទ្រឹស្តីបែងចែកប្រភេទ (Type Theories)

២) ទ្រឹស្តីទាក់ទងនឹងលក្ខណនិស្ស័យ (Trait Theories)

៣) ទ្រឹស្តីវិវឌ្ឍនាការ (Development Theories)

៤) ទ្រឹស្តីការផ្លាស់ប្តូរ (Dynamic Theories)

  សម្រាប់ទ្រឹស្តីបុគ្គលិកលក្ខណៈ នឹងធ្វើឲអ្នកសិក្សាយល់ច្បាស់នូវគោលគំនិត របស់អ្នកចិត្តវិទ្យា ផ្សេងៗ ដែលមានគោលគំនិតទាក់ទងនឹងបុគ្គលិកភាពដែលមានការខុសប្លែកគ្នា ហើយនឹងធ្វើឲ ដឹងច្បាស់ថា​ ការកើតមានបុគ្គលិកលក្ខណៈ ក្នុងគោលគំនិតនីមួយៗ តើមានបច្ច័យអ្វីខ្លះ ដែល អាចសិក្សាពីលក្ខណៈរូបរាងកាយ ធ្វើឲកើតបុគ្គលិកលក្ខណៈខុសប្លែកពីគ្នា ។ ទ្រឹស្តីខ្លះបាន អធិប្បាយថា៖ ចិត្តជាមូលហេតុ (Cause) ហើយទ្រឹស្តីខ្លះទៀតបានពោលថា៖ ព្រឹត្តិកម្ម ទៅវិញទេ ដែលធ្វើឲកើតមាន បុគ្គលិកលក្ខណៈផ្សេងៗ ។

ជីវវិទ្យាកែប្រែ

ហេតុអ្វីត្រូវសិក្សាជីវវិទ្យា ហេតុអ្វីបានជាបុរសសម័យទំនើបត្រូវការជីវវិទ្យា? សារៈសំខាន់នៃវិទ្យាសាស្ត្រ អ្វីៗទាក់ទងនឹងជីវិតនៅលើផែនដីគឺជាផ្នែកមួយនៃជីវវិទ្យាដែលជាការសិក្សាអំពីជីវិត។ជីវវិទ្យាគ្របដណ្តប់អ្វីៗទាំងអស់ពីការសិក្សាម៉ូលេគុលនៃដំណើរការជីវិតរហូតដល់ការសិក្សាសហគមន៍សត្វនិងរុក្ខជាតិ។

តើជីវវិទ្យាសម្រាប់អ្វី? រៀនវាបង្រៀនអ្នកឱ្យសួរសំណួរធ្វើអត្ថាធិប្បាយវាយតម្លៃភស្តុតាងនិងដោះស្រាយបញ្ហា។ ពីរបៀបដែលភាវរស់មានអន្តរកម្មជាមួយគ្នាតើវាត្រូវបានបង្កើតឡើងនិងរបៀបដែលវាអភិវឌ្ឍ។ សិក្សាពីការវិវត្តិប្រវត្តិធម្មជាតិនិងការការពារប្រភេទរុក្ខជាតិនិងសត្វកម្រហើយពួកគេក៏សិក្សាពីអន្តរកម្មនៃសារពាង្គកាយដែលរស់នៅដោយពន្លឺដែរ។

តើអ្នកជីវវិទូធ្វើអ្វី?

អ្នកជីវវិទូសិក្សាលើពិភពធម្មជាតិដោយប្រើបច្ចេកវិទ្យាឧបករណ៍និងវិធីសាស្ត្រវិទ្យាសាស្ត្រចុងក្រោយដូចជានៅក្នុង ល័ក្ខខ័ណ្ឌមន្ទីរពិសោធន៍និងនៅក្នុងបរិស្ថានធម្មជាតិដើម្បីស្វែងយល់ពីរបៀបដែលប្រព័ន្ធរស់នៅមានដំណើរការ។ហើយអ្វីដែលពួកគេអាចនឹងរកឃើញ ការប្រើប្រាស់ជាក់ស្តែង ដើម្បីដោះស្រាយបញ្ហាជាក់លាក់។ អ្នកជីវវិទូកំពុងបង្កើតយុទ្ធនាការសុខភាពសាធារណៈដើម្បីប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺដូចជាជំងឺរបេងអេដស៍ជំងឺមហារីកនិងជំងឺបេះដូង។ បេសកកម្មរបស់ពួកគេគឺដើម្បីការពារការរីករាលដាលនៃជំងឺកម្រនិងមិនអាចព្យាបាលបានដូចជាវីរុសអេបូឡា។

ហេតុអ្វីបានជាយើងត្រូវការជីវវិទ្យា?

-ជាវិធីដែលវិទ្យាសាស្ត្រកើតឡើងទាក់ទងនឹងតំរូវការក្នុងការដោះស្រាយបញ្ហាសំខាន់ៗរបស់មនុស្ស។ មួយក្នុងចំណោមពួកគេតែងតែជាការយល់ដឹងអំពីដំណើរការដែលកើតឡើងនៅក្នុងធម្មជាតិរស់នៅនិងផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងការទទួលបានអាហារ។ ចំណេះដឹងអំពីភាពបារម្ភនៃជីវិតសត្វនិងរុក្ខជាតិធម្មជាតិនៃការផ្លាស់ប្តូររបស់ពួកគេក្រោមឥទ្ធិពលផ្ទាល់របស់មនុស្សការអភិវឌ្ឍវិធីសាស្រ្តសម្រាប់ការប្រមូលផលដែលមិនធ្លាប់មាន - បញ្ហាទាំងអស់នេះពិតជាសំខាន់ណាស់។ ដំណោះស្រាយនៃបញ្ហាទាំងនេះគឺជាហេតុផលសំខាន់មួយក្នុងចំណោមហេតុផលសំខាន់ៗសម្រាប់ការលេចចេញនៃជីវវិទ្យាជាវិទ្យាសាស្ត្រនិងភាពចាំបាច់របស់មនុស្ស។ -មូលហេតុទីពីរដែលចាំបាច់សំខាន់សម្រាប់តម្រូវការវិទ្យាសាស្ត្រនេះគឺលក្ខណៈជីវសាស្ត្ររបស់មនុស្សម្នាក់និងការសិក្សារបស់ពួកគេ។ ដំណើរការទាំងអស់ដែលកើតឡើងនៅក្នុងជីវិតគឺស្រដៀងនឹងដំណើរការដែលកើតឡើងក្នុងធម្មជាតិ។ ការយល់ដឹងស៊ីជម្រៅនៃដំណើរការជីវសាស្រ្តធម្មជាតិដើរតួជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃថ្នាំ។ ការសិក្សាអំពីការងាររបស់សរីរាង្គមនុស្សការលេចចេញនូវស្មារតីនិងភាពមិនដឹងខ្លួន (ជាជំហានឈានមុខគេក្នុងការដឹងអំពីរូបធាតុ) ការវិវឌ្ឍន៍ខួរក្បាលជាសរីរាង្គនៃការគិត (ហើយអាថ៌កំបាំងនេះនៅតែមិនទាន់ដោះស្រាយ) ការលេចចេញនូវរបៀបរស់នៅសង្គម - ទាំងអស់នេះត្រូវបានសិក្សាដោយជីវវិទ្យា។ប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងជំងឺនៃសតវត្សរ៍និងវីរុសបង្កើតវ៉ាក់សាំងដែលមានប្រសិទ្ធិភាពផ្តល់អាហារកែតំរែតំរង់ហ្សែនត្រឹមត្រូវកម្ចាត់ភាពចាស់មុនអាយុរក្សាភាពស្អាតនៃរាងកាយទឹកនិងតម្លាភាពខ្យល់ការពារដីពីសំណឹកនិងព្រៃឈើពីការបំផ្លាញ។ ចំណេះដឹងខាងជីវសាស្រ្តគឺជាធាតុផ្សំជាកាតព្វកិច្ចនៃវប្បធម៌មនុស្សសកលដែលជាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃការបង្កើតរូបភាពវិទ្យាសាស្ត្រនៃពិភពលោកទាំងមូល។ជីវវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រនៃរចនាសម្ព័ន្ធនៃធម្មជាតិរស់នៅទាំងអស់។ ដើម្បីស្គាល់ជីវវិទ្យាមានន័យថាដឹងពីច្បាប់ដែលគ្រប់សារពាង្គកាយទាំងអស់រស់នៅ។ យើងទាំងអស់គ្នាចេញពីធម្មជាតិហើយនឹងត្រលប់ទៅទីនោះវិញ។

រុក្ខសាស្ត្រដែលសិក្សាពីរុក្ខជាតិ។ បន្ទាប់ពីស្គាល់ខ្លួនឯងជាមួយរុក្ខសាស្ត្រអ្នកអាចបែងចែករវាងរុក្ខជាតិ។ អ្នកអាចដឹងថាតើមួយណាដែលមានជាតិពុលដែលមួយណាមានប្រយោជន៍តើមួយណានិងអ្វីដែលអាចប្រើបាន។ វាក៏សំខាន់ផងដែរក្នុងការស្គាល់រុក្ខសាស្ត្រដើម្បីអាចដាំរុក្ខជាតិចូលរួមក្នុងវិស័យកសិកម្មប្រសិនបើចាំបាច់ត្រូវធ្វើបែបនេះ។ ត្រូវហើយសូម្បីតែរុក្ខជាតិក្នុងផ្ទះក៏មិនអាចដាំដុះបានដែរបើគ្មានចំណេះដឹងមូលដ្ឋានអំពីរុក្ខសាស្ត្រ។

សត្វវិទ្យា - វិទ្យាសាស្ត្រសត្វដែលរស់នៅក្បែរយើងជាមួយមនុស្ស។ វាក៏សំខាន់ផងដែរក្នុងការស្វែងយល់ពីតម្លៃរបស់សត្វព្រៃដែលហាក់ដូចជាមិនផ្តល់ផលប្រយោជន៍ដល់មនុស្សទេ។ ប៉ុន្តែសត្វលោកទាំងអស់ដែលមាននៅក្នុងធម្មជាតិរក្សាតុល្យភាពនៅក្នុងវាដែលមនុស្សគ្រប់គ្នាអាចរស់នៅបាន។ ពន្ធុវិទ្យា- វាត្រូវបានគេមើលឃើញជាយូរមកហើយចំពោះមនុស្សជាតិដែលថាមនុស្សជាច្រើនស្រដៀងនឹងជីដូនជីតារបស់ពួកគេពូជរុក្ខជាតិខ្លះមានគុណសម្បត្តិច្រើនជាងពូជដទៃទៀតហើយប្រភេទសត្វខ្លះមានចរិតលក្ខណៈតែមួយគត់។ ពូជផ្លែប៉ោមខ្លះមានរសជាតិផ្អែមជាងខ្លះទៀតមានអាយុកាលវែង។ ពូជសេះខ្លះរត់លឿនជាងខ្លះទៀតធំជាងហើយផ្ទុកបន្ទុកធ្ងន់។ ទោះយ៉ាងណាវិទ្យាសាស្ត្រនៅក្មេងណាស់ហើយពាក្យនេះលេចចេញតែនៅឆ្នាំ ១៩០៥ ប៉ុណ្ណោះ។ នៅសតវត្សរ៍ទី ១៩ ហ្គ្រេហ្គោមេឌែលជាលទ្ធផលនៃការស្រាវជ្រាវយូរមកហើយបានកាត់ច្បាប់នៃមរតកនៃចរិតលក្ខណៈនៅពេលឆ្លងកាត់បុគ្គល។ ការសិក្សាអំពីរចនាសម្ព័ន្ធកោសិកាមានសារៈសំខាន់ណាស់សម្រាប់វិទ្យាសាស្ត្រជាច្រើនរួមទាំងពន្ធុវិទ្យា។ ដូច្នេះសីហា Weismann បានបង្កើតឡើងថាការផ្ទុកនិងបញ្ជូនតួអក្សរតំណពូជនៅក្នុងកោសិកាត្រូវបានអនុវត្តតាមរយៈស្នូលកោសិកា។

ជីវវិទ្យាគឺជាវិទ្យាសាស្ត្រដែលសិក្សាអំពីជីវិតទម្រង់និងច្បាប់នៃការអភិវឌ្ឍនៃភាវរស់ទាំងអស់។ជីវវិទ្យាគឺជាវិញ្ញាសាវិទ្យាសាស្ត្រដែលស្មុគស្មាញទាំងមូលដែលសិក្សាពីការរស់នៅទាំងមូលឬដាច់ដោយឡែក។ជីវវិទ្យាសិក្សាគ្រប់ផ្នែកទាំងអស់នៃជីវិតជាពិសេសរចនាសម្ព័នមុខងារការលូតលាស់ដើមកំណើតការវិវត្តនិងការចែកចាយនៃភាវៈរស់នៅលើផែនដី។ ចាត់ថ្នាក់និងពិពណ៌នាអំពីភាវៈរស់ដើមកំណើតនៃប្រភេទសត្វរបស់ពួកគេអន្តរកម្មជាមួយគ្នានិងបរិស្ថាន។ ជីវវិទ្យាសិក្សាគ្រប់ផ្នែកទាំងអស់នៃជីវិតជាពិសេសរចនាសម្ព័នមុខងារការលូតលាស់ដើមកំណើតការវិវត្តនិងការចែកចាយនៃភាវៈរស់នៅលើផែនដី។ ចាត់ថ្នាក់និងពិពណ៌នាអំពីភាវៈរស់ដើមកំណើតនៃប្រភេទសត្វរបស់ពួកគេអន្តរកម្មជាមួយគ្នានិងបរិស្ថាន។

ជីវគីមីសិក្សាមូលដ្ឋានគ្រឹះគីមីនៃជីវិត

ជីវវិទ្យាម៉ូលេគុល អន្តរកម្មស្មុគស្មាញរវាងម៉ូលេគុលជីវសាស្រ្តកោសិកាជីវវិទ្យានិងជីវសាស្រ្តដែលជាអគារដ៏សំខាន់នៃសារពាង្គកាយពហុមុខងារកោសិកាប្រវត្តិវិទ្យានិងកាយវិភាគវិទ្យារចនាសម្ព័ន្ធនៃជាលិកានិងរាងកាយពីសរីរាង្គនិងជាលិកានីមួយៗសរីរវិទ្យាមុខងាររាងកាយនិងគីមីនៃសរីរាង្គនិងជាលិកាឥរិយាបទឥរិយាបថនៃភាវៈរស់អេកូឡូស៊ីការអាស្រ័យគ្នានៃសារពាង្គកាយផ្សេងៗគ្នានិង បរិស្ថានរបស់ពួកគេ។ តំបន់ដែលមាននៅក្នុងជីវវិទ្យាត្រូវបានបែងចែកថែមទៀតដោយវិសាលភាពនៃការស្រាវជ្រាវឬដោយវិធីសាស្រ្តដែលបានប្រើ៖ ជីវគីមីសិក្សាពីមូលដ្ឋានគ្រឹះគីមីនៃជីវវិទ្យាជីវវិទ្យាម៉ូលេគុលអន្តរកម្មស្មុគស្មាញរវាងម៉ូលេគុលជីវវិទ្យាកោសិកាជីវវិទ្យានិងកោសិកាមូលដ្ឋានគ្រឹះនៃសារពាង្គកាយពហុកោសិកាកោសិកាប្រវត្តិសាស្រ្តនិងកាយវិភាគសាស្ត្ររចនាសម្ព័ន្ធជាលិកានិងរាងកាយពីបុគ្គល។ សរីរាង្គនិងជាលិកាសរីរវិទ្យាមុខងាររាងកាយនិងគីមីនៃសរីរាង្គនិងជាលិកាសីលធម៌អាកប្បកិរិយារបស់សត្វមានជីវិតអេកូឡូស៊ីភាពអាស្រ័យគ្នាទៅវិញទៅមកនៃសារពាង្គកាយផ្សេងៗនិងបរិស្ថាន។ការរកឃើញថ្មីៗនៅក្នុងជីវវិទ្យាហ្សែន។

ខួរក្បាលមនុស្ស អ្នកវិទ្យាសាស្រ្តមកពីសាកលវិទ្យាល័យកាលីហ្វ័រញ៉ាអាចរកវិធីដើម្បីលុបការចងចាំខ្លះៗ។អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រអាមេរិចបានទទួលជោគជ័យក្នុងការបង្កើតមីក្រូវ៉េវដែលអាចចែកចាយថ្នាំនិងភ្ជាប់សរសៃឈាម។អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានគ្រប់គ្រងដើម្បីព្យាបាលកោសិកាមហារីកអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានគ្រប់គ្រងដើម្បីព្យាបាលកោសិកាមហារីក។

អ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានរកឃើញថា ហ្សែនអាចជួយបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ពីការនៅមានជីវិតបន្ទាប់ពីស្លាប់កែប្រែ

អ្នកវិទ្យាបានរកឃើញថាបន្ទាប់ពីស្លាប់គឺមានហ្សែនជាក់លាក់មួយដែលវាបានជួយជំរុញ និង ជួយជួសជុលសរីរាង្គនៃមនុស្សអោយរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់ឬនៅពេលស្លាប់បាន២៤ម៉ោង។អ្នកវីទ្យាសាស្ត្របានបញ្ជាក់យ៉ាងច្បាស់ថាហ្សែនទាំងនោះបានទទួលនិងដំណើរការព៌័តមានដើម្បីសំយោគក្នុងការផលិតហ្សែន និងផលិតផលហ្សែនទាំងនោះបានផលិតប្រូតេអ៊ីនយ៉ាងច្រើនដើម្បីទៅទ្រទ្រង់សារពាង្គកាយមនុស្សឬសត្វ។

អ្នកវិទ្យាសាស្ត្រចង់មានន័យថា បើយើងមានថាមពលគ្រប់គ្រាន់ក្នុងការផលិតកោសិការដែលអាចធ្វើអោយហ្សែនអាចដំណើរការឡើងវិញ ដោយចង់មានន័យថានៅពេលសត្វមួយបានស្លាប់ហើយតែវាអាចដឹង អាចស្តាប់លឺអ្វីគ្រប់យ៉ាងក្នុងរយៈពេលយូបន្ទាប់ពីស្លាប់។ដោយអ្នកវិទ្យាសាស្ត្របានធ្វើការពិសោធន៍ទៅលើសត្វត្រី Zebrafish និង កូនកណ្តុរដែលការពិសោធន៍នេះវាអាចពិព៌ណនាពីមនុស្សបានដូចគ្នា។


និសិត្សឆ្នាំទី៤នៃសកលវិទ្យាល័យនៅទីក្រុង Washington ឈ្មោះ Peter Noble និង សកលវិទ្យាល័យមួយនៅរដ្ឋ Alabama ដោយពួកគេបានលើកឡើងថា​(នៅពេលសារពាង្គកាយស្លាប់ គឺមិនមានន័យថាហ្សែនទាំងអស់បានស្លាប់ទៅតាមសារពាង្គកាយនោះទេ​ គឺមានហ្សែនមួយចំនួននៅមានសកម្មភាពទ្រទ្រង់សារពាង្គកាយ) ហើយហ្សែនទាំងនោះបានធ្វើការជួសជុលសរីរាង្គណាដែលបានខូចខាតដោយសកម្មភាបមិនតក់ក្រហល់និងមានរបៀបរៀបរយ Noble បាននិយាយ។


អ្នកជំនាញបានរកឃើញថារកឃើញថាហ្សែនបានផ្ទេរខ្លួនពី DNA ចូលទៅក្នុង RNA​ដែលវាអាចកើតឡើងនៅពេលមនុស្សឬសត្វស្លាប់បាន៣ថ្ងៃ។

តែបើយោងតាមអ្នកវីទ្យាសាស្ត្រជំនាន់ថ្មីបានអោយដឹងថាមានហ្សែនរាប់រយប្រភេទដែលមានតួនាទីក្នុងការរៀបចំនិងជួសជុលសរីរាង្គបន្ទាប់ពីស្លាប់, ហើយរួមបញ្ចូលទាំងទារកដែលមានការវិវត្តន៍ហ្សែនបន្ទាប់ពីកើតពីផ្ទៃម្តាយ, និង ហ្សែនដែលប្រឆាំងនិងជំងឺមហារីកគឺមានសកម្មភាពនៅពេលមនុស្សនោះស្លាប់បាន២៤ម៉ោង។

ការផ្លាស់ប្តូរសរីរាង្គកែប្រែ

ការប្តូរសរីរាង្គជាង 500.000 ត្រូវបានធ្វើនៅសហរដ្ឋអាមេរិក

យោងទៅតាមបណ្តាញអង្គការសង្គមសម្រាប់ការចែករំលែកសរីរាង្គ (UNOS) រវាងថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 និងថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 សរីរាង្គប្រហែលជា 669 556 នាក់ត្រូវបានប្តូរនៅសហរដ្ឋអាមេរិច។ បើទោះបីជាលេខទាំងនេះគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍គួរឱ្យកត់សម្គាល់ក៏ដោយក៏វាមិនមានសរីរាង្គគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់អ្នកដែលត្រូវការវាដែរ។ បច្ចុប្បន្ននេះមានមនុស្សចំនួន 120.139 នាក់ត្រូវការការប្តូរសរីរាង្គសង្គ្រោះជីវិត។


ខាងក្រោមនេះគឺជាការវះកាត់ប្តូរសរីរាង្គតែមួយដែលត្រូវបានគេហៅថាការកាត់បន្ថយប្រេកង់។ ការប្តូរសរីរាង្គតែមួយត្រូវបានបញ្ជាក់ពីព្រោះអ្នកទទួលសរីរាង្គតែងតែទទួលបានសរីរាង្គច្រើនជាងមួយក្នុងពេលតែមួយ។ ឧទាហរណ៍ចំនួននៃការប្តូរតំរងនោមនិងលំពែង (21,727) ក្នុងអំឡុងពេលដែលបានរៀបរាប់ខាងលើគឺធំជាងចំនួននៃការប្តូរលំពែង (8,235) ។

1 -តម្រងនោម

ចំនួននៃការប្តូរតម្រងនោមរវាងថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 និងថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 គឺ 395.510

តម្រងនោមគឺជាសរីរាង្គដែលត្រូវបានប្តូរជាទូទៅបំផុត។ ក្នុងឆ្នាំ 2011 មានអ្នកជម្ងឺប្តូរតម្រងនោមចំនួន 11,835 នាក់និងអ្នកជម្ងឺប្តូរសរីរាង្គចំនួន 5772 នាក់។

ការប្តូរតម្រងនោម ត្រូវបានប្រើដើម្បីព្យាបាលអ្នកដែលមានជំងឺតម្រងនោមដំណាក់កាលចុងក្រោយឬខ្សោយតំរងនោម។ ជាធម្មតាការខ្សោយតម្រងនោមបែបនេះគឺដោយសារតែ ជំងឺទឹកនោមផ្អែម ឬជំងឺលើសឈាម។ សម្រាប់ផ្នែកភាគច្រើន, ការប្តូរតម្រងនោមគឺទទួលបានជោគជ័យជាងការលាងសម្អាតនិងធ្វើអោយជីវិតរស់នៅប្រសើរឡើងនិងបង្កើនអាយុកាលរបស់មនុស្សដល់កម្រិតខ្ពស់ជាង ការលាងឈាម ។

ក្នុងទសវត្សឆ្នាំ 1960 ថ្នាំតែមួយគត់ដែលយើងត្រូវប្រយុទ្ធប្រឆាំងនឹងការបដិសេធនៃសរីរាង្គគឺ azathioprine និង prednisone ។ ដោយសារតែយើងមានថ្នាំបន្ថយថ្នាំតិចនៅក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំដំបូងនៃការប្តូរសរីរាង្គតម្រងនោមដែលត្រូវបានទិញពីអ្នកបរិច្ចាគការរស់នៅទំនងជានឹងធ្វើលើសពីតម្រងនោមដែលបានមកពីអ្នកផ្ដល់ជំនួយដែលបានបាត់បង់ជីវិត។

សព្វថ្ងៃនេះយើងមានថ្នាំជាច្រើនដើម្បីជួយទប់ស្កាត់ការឆ្លើយតបនៃប្រព័ន្ធភាពស៊ាំចំពោះអ្នកដែលទទួលការប្តូរតម្រងនោម។ ជាពិសេសថ្នាំទាំងនេះបង្ក្រាបភាពស៊ាំនៃប្រតិកម្មប្រព័ន្ធភាពស៊ាំជាច្រើនដែលរួមបញ្ចូលទាំងបាក់តេរីផ្សិតនិងដុំសាច់សាហាវ។

ភ្នាក់ងារដែលប្រើដើម្បីបង្ក្រាបការបដិសេធត្រូវបានគេចាត់ថាជា ភ្នាក់ងារដំបូង ឬ ភ្នាក់ងារថែទាំ ។ ភ្នាក់ងារបញ្ច្រាសកាត់បន្ថយឱកាសនៃការច្រលំស្រួចស្រាវហើយត្រូវបានគេផ្តល់ឱ្យនៅពេលនៃការប្តូរសរីរាង្គ។ ចំពោះមនុស្សដែលទទួលបានតម្រងនោមភ្នាក់ងារប្រូតេអ៊ីនទាំងនេះរួមមានអង់ទីករដែលលុបបំបាត់ការប្រើ steroid ឬ calcineurin inhibitors (cyclosporine និង tacrolimus) និងជាតិពុលដែលពាក់ព័ន្ធរបស់ពួកគេ។

ការព្យាបាលដោយការថែទាំជួយការពារការច្រលំស្រួចស្រាវនិងការបាត់បង់តំរងនោម។ ជាធម្មតាអ្នកជំងឺទទួលបានការព្យាបាលដូចខាងក្រោម: prednisone (steroids), calcinurin inhibitor និង antimetabolite (គិតថា azithioprine ឬជាទូទៅ mycophenolate mofetil) ។ ការព្យាបាលដោយការថែរក្សាត្រូវបានគេលៃតម្រូវតាមពេលវេលា។

អរគុណចំពោះការរីកចម្រើននៃការព្យាបាលដោយថ្នាំបន្ទរការជ្រុះសក់តម្រងនោមដោយសារតែការច្រលំស្រួចស្រាវគឺជារឿងចម្លែក។ គិតត្រឹមខែធ្នូឆ្នាំ 2012 ចំនួនអ្នកជំងឺក្រលៀនរស់នៅបន្ទាប់ពី 5 ឆ្នាំឬអត្រារស់រានមានជីវិត 5 ឆ្នាំមាន 83,4 ភាគរយសម្រាប់តម្រងនោមដែលត្រូវបានទិញពីអ្នកបរិច្ចាគនិង 92 ភាគរយសម្រាប់តម្រងនោមដែលបានមកពីអ្នកបរិច្ចាគ។

ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយមុខងារនៃការស្ទះតម្រងនោមត្រូវបានជ្រៀតជ្រែកដោយដំណើរការរ៉ាំរ៉ៃដែលមិនសូវមានការចាប់អារម្មណ៍ដែលទាក់ទងនឹងការកើតមានជម្ងឺ fibrosis បណ្តោះអាសន្នការរលាកបំពង់កបេះដូងជំងឺសរសៃឈាមនិងជំងឺមហារីកក្រពះ។ ដូច្នេះអាយុកាលមធ្យមសម្រាប់អ្នកដែលទទួលបានតម្រងនោមពីអ្នកផ្តល់ជំនួយគឺ 20 ឆ្នាំហើយសម្រាប់អ្នកដែលទទួលជំនួយពីអ្នកបរិច្ចាគអស់រយៈពេល 14 ឆ្នាំ។

ម្ចាស់ជំនួយស្ម័គ្រចិត្តរស់នៅគួរតែត្រូវបានជម្រះអំពីស្ថានភាពសុខភាពធ្ងន់ធ្ងរណាមួយហើយអ្នកផ្តល់ជំនួយដែលបានស្លាប់មិនគួរមានប្រភេទជំងឺណាមួយដែលអាចរាលដាលដល់អ្នកទទួលដូចជាមេរោគអេដស៍ជំងឺរលាកថ្លើមឬមហារីក។

អ្នកផ្តល់ជំនួយត្រូវបានផ្គូរផ្គងជាមួយអ្នកទទួលដោយប្រើប្រដាប់បន្តពូជឈាម (គិតថាប្រភេទឈាម) និង antigens នៃ HLA complex histocompatibility complex complex ។ អ្នកជំងឺតម្រងនោមដែលត្រូវបានផ្គូផ្គងយ៉ាងជិតស្និទ្ធដោយប្រភេទ HLA មានតម្លៃល្អប្រសើរជាងអ្នកដែលមានប្រភេទ HLA ខុសគ្នា។ ជាទូទៅសាច់ញាតិដំបូងមានសភាពបង្ហាញពីការផ្គូផ្គងវីរុស HLA transplantation antigens ។ និយាយម្យ៉ាងទៀតថាសាច់ញាតិដំបូងគេគឺទំនងជាផ្តល់នូវសរីរាង្គដែលអាចរស់រានបានល្អប្រសើរជាងក្រលៀនពីអ្នកស្លាប់។

ការវះកាត់ប្តូរតម្រងនោមមិនទាក់ទងនឹងអវយវៈដែលត្រូវបានគេដាក់នៅលើហ្វុមហ៊្វុងដោយមិនចាំបាច់បាច់ប្រហោងពោះវៀន។ ប្រសិនបើអ្វីៗទាំងអស់ដំណើរទៅយ៉ាងរលូននោះអ្នកទទួលក្រលៀនអាចរំពឹងថានឹងត្រូវចេញពីមន្ទីរពេទ្យក្នុងស្ថានភាពដ៏ល្អបន្ទាប់ពីប្រាំថ្ងៃ។

តម្រងនោមដែលត្រូវបានផ្តល់ឱ្យពីម្ចាស់ជំនួយដែលបានស្លាប់អាចត្រូវបានរក្សាទុកប្រហែល 48 ម៉ោងមុនការប្តូរសរីរាង្គ។ ពេលវេលានេះផ្តល់ឱ្យបុគ្គលិកថែទាំសុខភាពនូវពេលវេលាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីវាយបញ្ចូលល្បែងឆ្លងកាត់ជ្រើសយកនិងដឹកជញ្ជូនសរីរាង្គទាំងនេះ។

2 -ថ្លើម

ចំនួននៃ ការ ប្តូរ ថ្លើម ចន្លោះថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 ដល់ថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 មានចំនួន 143,856 ។

ដូចទៅនឹងតម្រងនោមនិងតម្រងនោមដែរថ្លើមអាចមកពីម្ចាស់ជំនួយផ្ទាល់។ អ្នកបរិច្ចាគថ្លើមរបស់មរណភាពជាទូទៅមកពីអ្នកបរិច្ចាគខួរក្បាលដែលមានអាយុតិចជាង 60 ឆ្នាំ។ អ្នកបរិច្ចាគដែលបានស្លាប់ត្រូវតែបំពេញតាមលក្ខណៈវិនិច្ឆ័យមួយចំនួនដែលមិនរួមបញ្ចូលការខូចខាតថ្លើមដោយសារតែការប៉ះទង្គិចឬជំងឺដូចជាជំងឺរលាកថ្លើម។

អ្នកឯកទេសបានផ្គូរផ្គងអ្នកផ្តល់ជំនួយជាមួយអ្នកទទួលដោយប្រើភាពឆបគ្នានិងទំហំរបស់មនុស្ស។ គួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ក្នុងករណីសង្គ្រោះបន្ទាន់ថ្លើមអាចបំបែកបាន (បំបែកថ្លើម) និងផ្តល់ដល់អ្នកទទួលកុមារពីរនាក់។ ដូចគ្នានេះផងដែរនៅក្នុងករណីនៃការខ្វះសរីរាង្គដែលត្រូវបានសម្គាល់ឬបន្ទាន់, ថ្លើមដែលមានមិនឆបគ្នាជាមួយ ABO អាចត្រូវបានប្រើ។ មិនដូចទៅនឹងការប្តូរតម្រងនោមទេថ្លើមមិនចាំបាច់ពិនិត្យសម្រាប់ភាពឆបគ្នារបស់ HLA នោះទេ។

ថ្លើមគឺជាអវយវៈផ្ទៃក្នុងតែមួយគត់ដែលមានសក្ដានុភាពស្តារឡើងវិញ។ និយាយម្យ៉ាងទៀតថ្លើមលូតលាស់ឡើងវិញ។ សក្តានុពលស្តារឡើងវិញនេះគឺជាហេតុផលដែលការប្តូរថ្លើមផ្នែកខ្លះអាចធ្វើទៅបាន។ នៅពេលដែលផ្នែកមួយឬ lobe នៃថ្លើមត្រូវបាន transplanted វានឹងបង្កើតឡើងវិញ។

ជាមួយនឹងការប្តូរថ្លើមលិង្គខាងស្តាំកាន់តែច្រើនត្រូវបានគេចូលចិត្តទៅខាងឆ្វេង។ លើសពីនេះទៅទៀតទោះបីជាការប្តូរថ្លើមផ្នែកខ្លះដែលត្រូវបានទិញពីអ្នកផ្តល់ជំនួយក៏ត្រូវបានអនុវត្តជាធម្មតាត្រូវបានគេទិញពីសាច់ដុំ។ ក្នុងឆ្នាំ 2012 មានតែ 4% ប៉ុណ្ណោះនៃការប្តូរសរីរាង្គថ្លើម (246 នីតិវិធី) ត្រូវបានទិញពីម្ចាស់ជំនួយដែលរស់នៅ។

ការប្តូរថ្លើមត្រូវបានផ្តល់ជូនជាមធ្យោបាយនៃការព្យាបាលនៅពេលជម្រើសផ្សេងទៀតទាំងអស់ត្រូវអស់កម្លាំង។ វាត្រូវបានផ្តល់ជូនដល់អ្នកដែលមានជំងឺថ្លើមធ្ងន់ធ្ងរនិងមិនអាចព្យាបាលបានដែលគ្មានជម្រើសនៃការព្យាបាលឬវះកាត់បន្ថែមទៀត។ ជាឧទាហរណ៍មនុស្សដែលមាន ជម្ងឺក្រិនថ្លើម ដំណាក់កាលដំបូងដែលបណ្តាលមកពីជំងឺរលាកថ្លើមប្រភេទ C ឬការញៀនស្រាអាចជាបេក្ខជនសម្រាប់ការប្តូរថ្លើម។

ជាមួយនឹងការវះកាត់ថ្លើមការកំណត់ពេលវេលាគឺមានសារៈសំខាន់ណាស់។ អ្នកដែលទទួលការប្តូរខួរឆ្អឹងត្រូវតែមានជំងឺគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីត្រូវការការប្តូរសរីរាង្គប៉ុន្តែវាគ្រប់គ្រាន់ដើម្បីទទួលបានការវះកាត់។

ការប្តូរថ្លើមទាំងមូលឬ ប្តូរសរីរៈ គឺជាការវះកាត់ដ៏ធំនិងជាបញ្ហាប្រឈមផ្នែកបច្ចេកទេសជាពិសេសចំពោះអ្នកដែលមានជំងឺលើសឈាមដែលវិវត្តទៅជាជម្ងឺក្រិនថ្លើមគឺជាមូលហេតុទូទៅ។ ការរួមផ្សំនៃការឡើងសម្ពាធឈាមវិកលនិងការកកឈាមក្នុងឈាមឬការថយចុះការកកឈាមដែលបណ្តាលមកពីជំងឺខ្សោយបេះដូងអាចនាំអោយមានការបាត់បង់ឈាមច្រើនក្នុងកំឡុងពេលវះកាត់និងតម្រូវការឈាមច្រើន។ លើសពីនេះទៅទៀតដើម្បីដកថ្លើមទាំងមូលហើយបន្ទាប់មកជំនួសវាដំបូងតម្រូវឱ្យវះកាត់ (កាត់) ហើយបន្ទាប់មកធ្វើអោយមានសរសៃឈាមនិងសរសៃឈាមសំខាន់ៗមួយចំនួនដូចជាសរសៃវ៉ែនឆ្អឹងខ្នងសរសៃឈាមវ៉ែនទ្វារសរសៃឈាមនិងបំពង់ទឹកប្រមាត់។

3 -បេះដូង

ចំនួននៃការប្តូរបេះដូងរវាងថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 និងថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 គឺ 64.085 ។

ដើម្បីជំនួសចិត្តមួយគឺនៅពេលដែលមានសុបិនឡើងដោយអ្នកនិពន្ធប្រឌិតវិទ្យាសាស្រ្តប៉ុន្តែយើងបានធ្វើវា។ វាត្រូវចំណាយពេលជាង 200 ឆ្នាំសម្រាប់ភាពជឿនលឿនទាំងការយល់ដឹងរបស់យើងអំពីប្រព័ន្ធភាពស៊ាំនិងការរីកចម្រើននៃការវះកាត់ក៏ដូចជាបច្ចេកទេសសូដ្យានិងបច្ចេកវិទ្យាដើម្បីបើកទ្វារសម្រាប់ការប្តូរបេះដូង។ នៅឆ្នាំ 1967 ការប្តូរបេះដូងជាលើកដំបូងត្រូវបានធ្វើឡើងនៅខេបថោនប្រទេសអាហ្វ្រិកខាងត្បូងដោយគ្រូពេទ្យវះកាត់ម្នាក់ដែលមានឈ្មោះថាបណ្ឌិត Christiaan Barnard ។

ថ្វីបើមានបច្ចេកទេសគួរឱ្យចាប់អារម្មណ៍ក៏ដោយការប្តូរបេះដូងមិនអាចពន្យារភាពរស់រានមានជីវិតបានទេ។ ការពិត, អ្នកជំងឺរបស់លោក Barnard រស់នៅតែ 18 ថ្ងៃបន្ទាប់ពីទទួលបាននូវបេះដូងថ្មី។ វានឹងត្រូវបានធ្វើឱ្យប្រសើរឡើងនូវថ្នាំងាប់និងការវាយលុយជាលិកាដើម្បីធ្វើអោយប្រសើរឡើងនូវការរស់រានមានជីវិតបន្ទាប់ពីការវះកាត់បេះដូង។

យោងតាមក្រសួងសុខាភិបាលនិងសេវាមនុស្សនៅសហរដ្ឋអាមេរិកក្នុងឆ្នាំ 2012 អត្រាកំណើន 5 ឆ្នាំឬចំនួនមនុស្សដែលនៅរស់ 5 ឆ្នាំក្រោយការវះកាត់បេះដូងគឺ 76,8% ។

4 -សួត


ចំនួននៃការប្តូរសួតចន្លោះថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 ដល់ថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 គឺ 32.224 ។

ចាប់តាំងពីឆ្នាំ 1985 មកការប្តូរសួតជាង 40.000 ត្រូវបានអនុវត្តទូទាំងពិភពលោក។ ការប្តូរសួតត្រូវបានធ្វើឡើងចំពោះអ្នកដែលមានជំងឺសួតដំណាក់កាលចុងក្រោយដែលមិនមែនជាមហារីក (nonmalignant) ។ ខាងក្រោមនេះជាសូចនាករបួនសំខាន់ៗសំរាប់ការប្តូរសួត:

ជំងឺស្ទះសួតរ៉ាំរ៉ៃ (COPD) ជំងឺ fibrosis សួត pulmonary Idiopathic ជាធម្មតាសួតត្រូវបានទិញពីម្ចាស់ជំនួយដែលបាត់បង់ជីវិតដោយការខូចខាតខួរក្បាលសរុប (ការស្លាប់ខួរក្បាល) ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយមានអ្នកផ្តល់ជំនួយចំនួន 15 ទៅ 20 ភាគរយមានសួតដែលសមស្របសម្រាប់ការប្តូរសរីរាង្គ។

ចំពោះប្រភេទភាគច្រើននៃជំងឺដែលតម្រូវឱ្យប្តូរសួតសួតសួតមួយឬពីរអាចត្រូវបានប្តូរ។ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយដោយសារជំងឺរលាកសួតនិងទម្រង់ផ្សេងៗទៀតនៃរោគសញ្ញាជំងឺមហារីក bronchiectasis ទាំងសងខាងក៏ត្រូវប្តូរសួតផងដែរ។ ការប្តូរសួតទាំងពីរត្រូវបានធ្វើឡើងដើម្បីបញ្ឈប់ការឆ្លងពីការរីករាលដាលពីជាលិកាសួតដើមទៅជាលិកាសួតដែលត្រូវបានប្តូរ។ ថ្វីបើសួតមួយឬពីរអាចត្រូវបានយកទៅព្យាបាលជំងឺភាគច្រើនក៏ដោយ, ការប្តូរសួតពីរគឺជារឿងធម្មតា។

សួតខាងស្តាំត្រូវបែងចែកជា 3 រន្ធហើយសួតខាងឆ្វេងត្រូវបែងចែកជាពីរ។ ការប្តូរសរីរៈមួយដែលត្រូវបានទិញពីអ្នកបរិច្ចាគរស់នៅត្រូវបានអនុវត្តក្នុងអតីតកាលប៉ុន្តែឥឡូវនេះវាជារឿងចម្លែក។ ជាទូទៅការប្តូរសួតនេះត្រូវបានអនុវត្តចំពោះមនុស្សវ័យជំទង់និងមនុស្សពេញវ័យដែលមានជំងឺសរសៃឈាមបេះដូងដែលទំនងជាស្លាប់នៅពេលដែលរង់ចាំការប្តូរសួតទ្វេដង (ពីរឬពីរ) ដែលបានមកពីអ្នកបរិច្ចាគដែលបានស្លាប់ឬក៏ឆ្មា។

ជាទូទៅគុណភាពនៃជីវិតមានភាពប្រសើរឡើងចំពោះអ្នកដែលទទួលការប្តូរសួត។ ពេលវេលាជាក់ស្តែងដែលមនុស្សម្នាក់រស់នៅជាមួយការប្តូរសរីរាង្គប្រែប្រួលទៅតាមអាយុដែលអ្នកជំងឺប្តូរខួរឆ្អឹងក៏ដូចជាអាយុរបស់អ្នកទទួលការព្យាបាលផងដែរ។ ជាទូទៅមនុស្សជាច្រើនដែលទទួលការប្តូរសួតរស់នៅប្រហែល 10 ឆ្នាំមុននឹងបដិសេធការឈឺចាប់រ៉ាំរ៉ៃ។

5 -លំពែង


ចំនួននៃការប្តូរ លំពែង រវាងថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 និងថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 គឺ 8.235 ។

ការប្តូរលំពែងដំបូងត្រូវបានធ្វើឡើងដោយលោក William Kelly និង Richard Lillehei នៅឯសាកលវិទ្យាល័យ Minnesota ក្នុងឆ្នាំ 1966 ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមកការប្តូរលំពែងជាង 25.000 ត្រូវបានធ្វើនៅសហរដ្ឋអាមេរិកនិងជាង 35.000 នៅទូទាំងពិភពលោក។ ជាធម្មតា, លំពែងត្រូវបានទិញពីម្ចាស់ជំនួយដែលបានស្លាប់។ ទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយទោះបីជាយ៉ាងណាក៏ដោយទោះជាយ៉ាងនេះក្តីអ្នកផ្តល់ជំនួយរស់នៅក៏អាចប្រើប្រាស់ផងដែរ។

ការប្តូរលំពែងគឺជាការព្យាបាលយូរអង្វែងសម្រាប់មនុស្សដែលមានជំងឺទឹកនោមផ្អែមដែលមានជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី 1 (ជំងឺទឹកនោមផ្អែមប្រភេទទី 1) ។ ការប្តូរបែបនេះអាចស្តារលំនឹងជាតិស្ករធម្មតានិងការរំលាយអាហារក៏ដូចជាបន្ថយហានិភ័យនៃផលវិបាករយៈពេលយូរបន្ទាប់ពីជំងឺទឹកនោមផ្អែម។

ជាការកត់សម្គាល់, ការប្តូរលំពែងត្រូវបានប្រៀបធៀបជាទូទៅជាមួយការ ផ្លាស់ប្តូរកូនកណ្តុរ ដែលមិនសូវមានការរាតត្បាត។ កោសិកា Islet គឺជាកោសិកានៃសរីរាង្គនៅក្នុងលំពែងដែលបង្កើតអរម៉ូនដូចជាអាំងស៊ុយលីននិងគ្លូហ្គោន។ ថ្វីបើការផ្លាស់ប្តូរកូនកណ្តុរមានការរីកចម្រើនគួរឱ្យកត់សម្គាល់ក្នុងប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះក៏ដោយក៏ការប្តូរលំពែងដំណើរការបានល្អប្រសើរជាងការផ្លាស់ប្តូរកូនកណ្តុរ។ ជំនួសឱ្យនីតិវិធីប្រកួតប្រជែងវាជាការល្អបំផុតដើម្បីមើលលំពែងនិងការផ្លាស់ប្តូរកូនសិស្សជានីតិវិធីបំពេញដែលអាចជួយអ្នកទទួលដែលត្រូវការ។

6 -ពោះវៀន

ចំនួននៃការប្តូរពោះវៀនចន្លោះថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 1988 ដល់ថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 គឺ 2,733 ។

ការប្តូរពោះវៀនគឺជានីតិវិធីស្មុគស្មាញមួយ។ ក្នុងរយៈពេលប៉ុន្មានឆ្នាំថ្មីៗនេះវិធីនេះទទួលបានប្រជាប្រិយភាពក្នុងការព្យាបាលជម្ងឺរលាកពោះវៀនធំរយៈពេលខ្លីដែលមនុស្សមិនអាចស្រូបយកទឹកបានគ្រប់គ្រាន់កាឡូរីប្រូតេអ៊ីនខ្លាញ់វីតាមីនជាតិរ៉ែនិងវត្ថុផ្សេងទៀត។ ជាទូទៅអ្នកដែលទទួលការវះកាត់ពោះវៀនមានភាពខ្សោយខាងពោះវៀនហើយត្រូវការអាហាររូបត្ថម្ភមេតារ៉ាល់សរុប (TPN) ឬអាហាររូបត្ថម្ភតាមសរសៃឈាម។

ជិត 80% នៃមនុស្សដែលទទួលការវះកាត់ពោះវៀនទទួលបានមុខងារពេញលេញនៅក្នុងពោះវៀន។ ផលវិបាកដែលទាក់ទងទៅនឹងនីតិវិធីនេះរួមមាន ការឆ្លងមេរោគ CMV , ការបដិសេធស្រួចស្រាវនិងរ៉ាំរ៉ៃនិងជំងឺមហារីក lymphoproliferative ក្រោយសម្រាល។

ប្រភព:

Azzi J, Milford EL, Sayegh MH, Chandraker A. ការផ្លាស់ប្តូរក្នុងការព្យាបាលនៃការបរាជ័យនៃការងងុយគេង។ នៅក្នុង: Kasper D, Fauci A, Hauser S, Longo D, Jameson J, Loscalzo J. eds ។ គោលការណ៍របស់ Harrison នៃឱសថផ្ទៃក្នុង 19 ។ ញូវយ៉ក, ញូយ៉ក: McGraw-Hill; ឆ្នាំ 2015 ។

Gruessner AC, Jie T, Papas K, Porubsky M, Rana A, Smith M, Yost SE, L. Dunn D, Gruessner RG ។ ការផ្លាស់ប្តូរ។ នៅ: Brunicardi F, Andersen DK, Billiar TR, Dunn DL, Hunter JG, Matthews JB, Pollock RE ។ eds ។ គោលការណ៍របស់ Schwartz នៃការវះកាត់, 10e ។ ញូវយ៉ក, ញូយ៉ក: McGraw-Hill; 2014 ។

Tavakkoli A, Ashley SW, Zinner MJ ។ ពោះវៀនតូច។ នៅ: Brunicardi F, Andersen DK, Billiar TR, Dunn DL, Hunter JG, Matthews JB, Pollock RE ។ eds ។ គោលការណ៍របស់ Schwartz នៃការវះកាត់, 10e ។ ញូវយ៉ក, ញូយ៉ក: McGraw-Hill; 2014 ។

ការផ្លាស់ប្តូរសរីរាង្គតាមប្រភេទសរីរាង្គថ្ងៃទី 1 ខែមករាឆ្នាំ 2016 ដល់ថ្ងៃទី 30 ខែមិថុនាឆ្នាំ 2016 ។ បណ្តាញអង្គការសហប្រជាជាតិសម្រាប់ការចែករំលែកសរីរាង្គ https://www.unos.org/data/

Trulock EP ។ ការប្តូរសួត។ នៅក្នុង: Kasper D, Fauci A, Hauser S, Longo D, Jameson J, Loscalzo J. eds ។ គោលការណ៍របស់ Harrison នៃឱសថផ្ទៃក្នុង 19 ។ ញូវយ៉ក, ញូយ៉ក: McGraw-Hill; ឆ្នាំ 2015 ។

សុខភាពមនុស្ស់់់់់់​​​កែប្រែ

អ្វី​ជា​ដុំ​សាច់​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល ?កែប្រែ

ជំងឺ​ដុំ​សាច់​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល​ Tumeur Célébral ជា​ដុំ​សាច់​ដែល​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ប្រព័ន្ធ​សរសៃ​ប្រសាទ Tumeur Primitif ឬ​ជា​ដុំ​សាច់​ សាយភាយ Métastase (ឧទាហរណ៍​៖ មាន​ជំងឺ​មហារីក​នៅ​ស្បូន វា​អាច​រីក​សាយ​ភាយ​ រហូត​បង្ក​ឲ្យ​មាន​កើត​ដុំ​សាច់​នៅ​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល)។ គេ​សម្គាល់​ឃើញ​ថា ដុំ​សាច់​ខ្លះ​រីក​ធំ​យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ខ្លី​ ឬ​អាច​និយាយ​ជា​ពាក្យ​សាមញ្ញ​ថា ដុំ​សាច់​កាច និង​ដុំ​ខ្លះ​ទៀតស្លូត​​ធ្វើ​ការ​វិវឌ្ឍន៍​ធំ​ធាត់​ ដោយ​ប្រើ​រយៈ​ពេល​យូរ។​ ប៉ុន្តែ​ទោះ​ជា​ក្នុង​ករណី​ណា​ក៏​ដោយ ក៏​គេ​មិន​អាច​និយាយ​បាន​ជំងឺ​នេះ​ ​វិវឌ្ឍន៍​ទៅ​ជា​ជំងឺ​មហារីក​ទាំង​អស់​បាន​ឡើយ។

ចំណែក​សណ្ឋាន​នៃ​ដុំ​សាច់​វិញ ក៏​មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ដែរ។ ខ្លះ​ជា​ដុំ​សាច់ ខ្លះ​ទៀត​ជា​សរសៃ ដែល​ហៅ​ជា​ភាសា​បារាំង​ថា​ Tumeur Vasculaire។

បច្ចុប្បន្ន​នេះ មន្ទីរ​ពេទ្យ​កាល់ម៉ែត្រ និង​មិត្តភាព​ខ្មែរ​រុស្ស៊ី អាច​មាន​លទ្ធភាព​ធ្វើ​ការ​វិភាគ ​និង​ព្យាបាល​អាការៈ​ដុំ​សាច់​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល​បាន មិន​ដូច​កាល​មុន​ទេ។ ក្រៅពី​ការ​ធ្វើ​ថត​ឆ្លុះ គេ​អាច​ចាប់​អារម្មណ៍​គិត​ដល់​ជំងឺ​ដុំ​សាច់​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល ប្រសិន​បើ​អ្នក​ជំងឺ​មាន​អាការៈ​ឈឺ​ក្បាល កន្ត្រាក់​ដៃ​កន្ទ្រាក់​ជើង មាន​អាការៈ​បាត់​ស្មារតី​ជា​ញឹក​ញាប់ ទន់​មួយ​ចំហៀង​ខ្លួន ​ព្រោះ​ដុំ​សាច់​ទៅ​សង្កត់​លើ​សរសៃ​​នៅ​ផ្នែក​នោះ។ ប៉ុន្តែ​ទាំង​នេះ​គ្រាន់​តែ​រោគ​សញ្ញា​ខ្លះៗ សម្រាប់​ជំនួយ​ការ​វិភាគ​របស់​គ្រូ​ពេទ្យ​ឯកទេស​តែប៉ុណ្ណោះ ហើយ​តាម​រយៈ​រោគ​សញ្ញា​ដូច​រៀប​រាប់​ខាង​លើ​ គេ​ត្រូវ​ធ្វើ​ការ​ថត​ឆ្លុះ​Scanner ឬIRM នោះ​គេ​នឹង​ទទួល​បាន​លទ្ធផល​ច្បាស់​លាស់។

ដុំ​សាច់​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល អាច​កើត​មាន​ចំពោះ​មនុស្ស​គ្រប់​វ័យ​ទាំង​អស់ មិន​ថា​ទារក កុមារ មនុស្ស​ពេញ​វ័យ ឬ​មនុស្ស​ចាស់​ទេ។ អ្នក​ខ្លះ​ដុំ​សាច់​នេះ​មាន​ដុះ​តាំង​ពី​កំណើត​មក​តែ​ម្តង។ ប៉ុន្តែ​ទោះ​ជា​យ៉ាង​ណា​ក្តី​ ក៏​គេ​មាន​មធ្យោបាយ​ព្យាបាល​ទៅ​តាម​ករណី​របស់​អ្នក​ជំងឺ​ម្នាក់ៗ មាន​ជា​អាទិ៍​ការ​វះ​កាត់ ការព្យាបាល​ដោយ​ថ្នាំ​គីមី ឬ​ដោយ​វិទ្យុ​សកម្ម Radiothérapie៕

ជំងឺ​រលាក​ផ្លោក​នោមកែប្រែ

រូបភាពតូច|ផ្លោកនោម មាន​អារម្មណ៍​ចង់តែ​ទៅ​បត់​ជើង​តូច អារម្មណ៍​ក្រហល់​ក្រហាយ​ពោះ​ផ្នែក​ខាង​​ក្រោម ។ល។ និង​។ល។ ស្រ្តី​ជាច្រើន​ជួប​នឹង​បញ្ហា​​រលាក​ប្រព័ន្ធ​ទឹកមូត្រ ឬ រលាក​ផ្លោក​នោម ជាពិសេស​នៅ​ពេល​មានអាកាស​ធាតុ​ក្តៅ។ តើ​អ្វី​ទៅ​ជា​ជំងឺ​រលាក​ប្រព័ន្ធ​ទឹកមូត្រ ? តើ​គេ​អាច​ការពារ​បាន​ដែរ​ឬទេ ? តើ​ត្រូវ​ព្យាបាល​យ៉ាង​ដូច​ម្តេច និង​ត្រូវ​ធ្វើ​ដូច​ម្តេច​កុំ​ឲ្យ​ជំងឺ​នេះ​លាប់​មក​វិញ​ពេល​មាន​អាកាស​ធាតុ ​ក្តៅ ? នោះគឺរលាកផ្លោកនោម។

គ្រួសក្នុងតំរងនោមកែប្រែ

គ្រួស​ក្នុង​តំរង​នោម មាន​ច្រើន​ប្រភេទ​ណាស់ វា​មាន​សភាព​រឹង​ដូច​ជា​គ្រួស​ធម្មតា​នៅ​ខាង​ក្រៅ​ដូច្នោះ​ឯង។ គ្មាន​គ្រួស​ណា​មួយ​ដែល​បង្ក​ឡើង​ដោយ​សារធាតុ​តែ​មួយ​មុខ​ទេ។ គ្រួស​ដែល​គេ​ជួប​ប្រទះ​ញឹកញាប់​ជា​គេ​ជា​គ្រួស​បង្ក​ឡើង​ដោយ​សារ​ធាតុ​ កាល់ស្យូម។ កាល់ស្យូម​បូក​ជាមួយ​នឹង​សារធាតុ​អុកសាលាដ កាល់ស្យូម​ជាមួយ​នឹង​ផូហ្វ័រ ឬ​ផូស្វ័រ​ជាមួយ​នឹង​អាម៉ូញាក់ និង​ការ​បូក​ផ្សំ​ជាច្រើន​ផ្សេងៗ​ទៀត ... មូល​ហេតុ

        - កត្តា​ទី​មួយ ៖ ការប្រតិបត្តិ។ គ្រួស​វា​បង្ក​ឡើង​ដោយ​សារ​ទឹក​នោម​របស់​យើង​មាន​ផ្ទុក​ទៅ​ដោយ​សារធាតុ​មួយ​ ចំនួន​ដែល​មិន​រលាយ។ បើ​សិន​​យើង​មាន​កំរិត​ទឹក​នោម​តិច- ទៅ​បត់​ជើង​តូច​តិចតួច​ពេក ព្រោះ​តែ​បរិភោគ​ទឹក​តិច​ពេក នោះ​សារធាតុ​ដែល​បង្ក​ជា​កំហាប់​ក្នុង​ទឹក​នោម​ មាន​ជា​អាទិ៍​ កាល់ស្យូម អុកសាលាដ អាស៊ីត​អុយរិក ព្រម​ទាំង​សារធាតុ​មួយ​ចំនួន​ផ្សេងៗ​ទៀត ក៏​មាន​ខ្ពស់​ ដូច្នេះ​គ្រោះ​នៃ​ការ​បង្ក​បង្កើត​ជា​គ្រួស​ក៏​មាន​ច្រើន​ទៅ​តាម​នោះ ដែរ។ និយាយ​ឲ្យ​ខ្លី​ស្រួល​ស្តាប់ បើ​ទឹក​នោម​មាន​កំហាប់​ខ្ពស់ គ្រោះ​មាន​គ្រួស​ក្នុង​តំរង​នោម​ក៏​ខ្ពស់​ដែរ។ សរុប​សេចក្តី​មក​ គឺ​ការ​បរិភោគ​ទឹក​មិន​គ្រប់​គ្រាន់​ជា​កត្តា​មួយ​ដែល​បង្ក​ឲ្យ​មាន​គ្រួស​ ក្នុង​តំរង​នោម។
        - កត្តា​ទី​ពីរ​ ៖ បញ្ហា​បុគ្គល។ មាន​ជំងឺ​រលាក​ ឬ​ជំងឺ​ផ្សេង​ទៀត​នៅ​តំរង​នោម ​នៅ​ផ្លោក​នោម​ញឹក​ញាប់ ក៏​​អាច​ប្រទាញ​ឲ្យ​ងាយ​ជួប​នឹង​គ្រោះ​កើត​ជំងឺ​គ្រួស​ក្នុង​តំរង​នោម​ដែរ។ បុគ្គល​ខ្លះ​ទៀត​ គាត់​មាន​សំណាង​មិន​ល្អ ធម្មជាតិ​បាន​បង្កើត​គាត់​មក​ជាមួយ​នឹង​ទំរង់​មិន​ធម្មតា​ធ្វើ​ឲ្យ​គាត់​ងាយ ​នឹង​កើត​គ្រួស​នេះ។

រោគ​សញ្ញា

គ្រួស​ក្នុង​ តំរង​នោម​បាន​បង្ក​ឲ្យ​មាន​ការ​ឈឺ​ចុក​ចាប់​ យ៉ាង​ខ្លាំង មិន​អាច​ទ្រាំ​បាន នៅ​ម្តុំ​ចង្កេះ តែ​ម្ខាង​ទេ និង​ឈឺ​ពោះ​សំយ៉ុង​ចុះ​មក​ប្រដាប់​ភេទ។ ការ​ឈឺ​ចុក​ចាប់​នេះ​បណ្តាល​មក​ពី​គ្រួស​នៅ​ក្នុង​តំរង​នោម វា​ធ្លាក់​ ឬ​ចេញ​មក​ស្ទះ​នៅ​តាម​បង្ហួរ​នោម ដោយ​ប្រការ​ណាមួយ​ ជួន​កាល​ដោយ​សារ​ការ​ធ្វើ​ដំណើរ​ឆ្ងាយ មិន​បរិភោគ​ទឹក​គ្រប់​គ្រាន់ អុក​ រលាក់។ នៅ​ពេល​បត់​ជើង​ អ្នក​ជំងឺ​អាច​មាន​ទឹក​នោម​លាយ​ឈាម​ក៏​មាន។ ប៉ុន្តែ​ពេល​ខ្លះ​គ្រួស​ក្នុង​តំរង​នោម​ មិន​បាន​ផ្តល់​ជា​រោគ​សញ្ញា​អ្វី​ឡើយ ជាពិសេស​បើ​គ្រួស​ស្ថិន​នៅ​ក្នុង​តំរង​នោម​តែ​ម្តង។ គេ​អាច​ដឹង​បាន​ ថា​មាន​គ្រួស​ តាម​រយៈ​ការ​ថត​ឆ្លុះ ឬ ថត​អេកូ។ ក្នុងករណី​ គ្រួស​ក្នុង​តំរង​នោម ដែល​គ្មាន​ផ្តល់​រោគ​សញ្ញា​នេះ គ្រោះ​ថា្នក់​អាច​មាន​លក្ខណៈធ្ងន់​ធ្ងរ​ខ្លាំង ព្រោះ​គ្រួស​វា​ចេះ​តែ​រីក​ដុះ​ធំៗ​ឡើងៗ នោះ​នឹង​ធ្វើ​ឲ្យ​អ្នក​ជំងឺ​មាន​តំរង​នោម​ខ្សោយ​។ គ្រួស​ធំ​ពេក​មិន​អាច​ចេញ​តាម​​​បង្ហួរ​នោម​កើត មធ្យោបាយ​​មាន​តែ​មួយ​គឺ​ត្រូវ​​ធ្វើ​ការ​វះ​កាត់​ ហើយ​ពេល​ខ្លះ​ត្រូវ​កាត់​យក​តំរង​នោម​នោះ​ចេញ​តែ​ម្តង​ក៏​មាន។

ទឹក​ស្អាត

ទឹក ​​មាន​ចំណែក​ខ្លាំង​ណាស់​ក្នុង​ការ​ជួយ​បង្កា​រ​កុំ​ឲ្យ​មាន​បញ្ហា​គ្រួស​ ក្នុង​តំរងនោម។ ដូច្នេះ​ទឹក​សំរាប់​បរិភោគ គឺ​ជា​ “ទឹកស្អាត”។ ព្រោះ​ ទឹក​សុទ្ធ​​​ដែល​ដាក់លក់​នៅ​លើ​ទី​ផ្សារ​ ទឹក​ខ្លះ​ មាន​សារធាតុ​អ៊ីយ៉ុង​ច្រើន​ ដូច​ជា កាល់ស្យូម ច្រើន ទឹក​ប្រភេទ​នេះ ត្រូវ​ប្រើ​តែ​ចំពោះ​បុគ្គល​ណា​ដែល​ខ្វះ​ជាតិ​កាល់ស្យូម​ប៉ុណ្ណោះ។ ឯ​ចំណែក​ទឹក​អណ្តូង ដែល​ប្រជាជន​ខ្មែរ​ភាគ​ច្រើន​ប្រើ​ប្រាស់​វិញ​ ជាទឹក​ដែល​សំបូរ​ទៅ​ដោយ​សារធាតុ​រឹង​ច្រើន ដូច​ជា​កាល់ស្យូម កាល់កែរ។ បើ​ទឹក​នោះ​សំបូរ​ទៅ​ដោយ​ជាតិ​កាល់ស្យូម​ នោះ​នឹង​ធ្វើ​​ងាយ​រង​គ្រោះ​កើត​គ្រួស​ក្នុង​តំរង​នោម​ដែរ។

ផល​វិបាក​ដែល​បង្ក​ឡើង​ដោយ​គ្រួស​

-​ មាន​ការ​ឈឺ​ចុកចាប់​យ៉ាង​ខ្លាំង​មិន​អាច​ទ្រាំ​បាន ព្រោះ​តែ​​​គ្រួស​​ចេញ​​មក​​ក្រៅ​ គាំង​នៅ​​​តាម​បង្ហួរ​នោម។ - ​ ខូច​តំរង​នោម។ គ្រួស​ខ្លះ នឹង​ធ្វើ​ឲ្យ​ស្ទះ​បង្ហួរ​នោម នោម​លែង​ចេញ ឬ​ចេញ​បាន​តែ​បន្តិច​បន្តួច​ ធ្វើ​ឲ្យ​ទឹក​នោម​ឡើង​ចាល់​ពេញ​តំរង​នោម ពេល​នោះ​តំរង​នោម​នឹង​ឡើង​ប៉ោង​។ យូរៗ​ទៅ តំរងនោម​នោះ​នឹង​ចុះ​ខ្សោយ ហើ​យ​បើ​គ្មាន​ការ​ព្យាបាល​ទាន់​ពេល​វេលាទេ​ អ្នក​ជំងឺ​នឹង​អាច​ជួប​គ្រោះ​ថ្នាក់​ខូច​​តំរង​នោម​ម្ខាង។ ការ​ខូច​តំរង​នោម​ដែល​ពេល​ខ្លះ​គ្រូពេទ្យ​ត្រូវ​តែ​ធ្វើ​វះ​កាត់​ចោល​តែ​ ម្តង។

ដោយ​វេជ្ជបណ្ឌិត លឹម សុជន់

កញ្ឆា និង​សុខភាពកែប្រែ

កញ្ឆា​ជា​ប្រភេទ​គ្រឿង​ញៀន​ម្យ៉ាង​ដែល​ច្បាប់​អន្តរជាតិ​ចាត់​ទុក​ថា​ជា​គ្រឿង​ញៀន​ខ្សោយ ជា​ហេតុ​ធ្វើ​ឱ្យ​គេ​មិន​សូវ​ចាប់​អារម្មណ៍ខ្លាំង​ពី​គ្រោះថ្នាក់​នៃ​ការ​ជក់​វា​ទេ។ កាលពី​សប្តាហ៍​មុន​ រដ្ឋមន្ត្រី​បារាំង​ម្នាក់ បាន​ព្រលយ​គំនិត​ចង់​ដាក់​កញ្ឆា​ឱ្យ​លក់​ស្រប​ច្បាប់ ដើម្បី​ងាយ​គ្រប់​គ្រង និង​បាន​បំផុស​ឱ្យ​មាន​ប្រតិកម្ម​ប្រឆាំង​ផង​និង​គាំទ្រ​ផង។ ​តាម​ការ​ពិត ឈ្មោះ​ថា​គ្រឿង​ញៀន​មិន​ដែរ​ល្អ​ទេ កញ្ឆា ឬ ជា​ភាសា​បារាំង Marijuana, joint, Haschich, Hach, ឬ Shit អាច​បង្ក​ផល​វិបាក​យ៉ាង​ច្រើន​ដល់​សុខភាព ជាពិសេស បើ​គេ​សាកល្បង​ជក់​វា តាំងពី​នៅ​វ័យ​ក្មេង​នៅ​ឡើយ។


នៅ​ប្រទេស​បារាំង ជក់​កញ្ឆា​កំពុង​តែ​ពេញ​និយម​ឡើងៗ ជាពិសេស​ចំពោះ​ក្មេង​ជំទង់ និង​យុវវ័យ ហើយ​គេ​អាច​រក​ទិញ​បាន​ដោយ​ងាយ និង​ដោយ​ធម្មតា។ ក៏​ប៉ុន្តែ​អ្វី​ជា​ឥទ្ធិពល និង​ជា​គ្រោះថ្នាក់​ពិត​ប្រាកដ​ចំពោះ​សុខភាព គេ​ពុំ​បាន​ជ្រាប​ច្បាស់​ប៉ុន្មាន​ទេ។

តើកញ្ឆាជាអ្វី ?

តាម​ពិត​កញ្ឆា​ជា​រុក្ខជាតិ​ម្យ៉ាង ងាយ​ដាំ ងាយ​ដុះ និង​មាន​ផ្ទុក​សារធាតុ​ពុល ឬ ម៉ូលេគុល សំខាន់​មួយ ដែល​ជា​ភ្នាក់ងារ​ទទួល​ខុស​ត្រូវ​បង្ក​ឥទ្ធិពល​លើ​ប្រព័ន្ធ​សសៃ​រប្រសាទ មាន​ឈ្មោះ​ថា Tetrahydrocannabinol ហៅ​កាត់ THC។ ហើយ​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​បញ្ចូល ទៅ​ក្នុង​បញ្ជី​គ្រឿង​ញៀន។ កំហាប់​របស់​កញ្ឆា ប្រែប្រួល​ទៅ​តាម​របៀប​ផ្សំ​ធ្វើ និង​ទៅ​តាម តំបន់​នៃ​ការ​ដាំដុះ។

តើគេ​យក​កញ្ឆា​មក​ជក់​ក្នុង​ទំរង់​បែប​ណា​ខ្លះ ?


ក្រោយ​ពី​បាន​កែច្នៃ សម្ងួត ឬ បំផ្លែង​ឱ្យ​ចេញ​ជា​សណ្ឋាន​ផ្សេង​គ្នា​មក រុក្ខជាតិ​កញ្ឆា ត្រូវ បាន​អ្នក​ប្រើប្រាស់​ដាក់​ឈ្មោះ​ប្លែកៗ​គ្នា ទៅ​តាម​ទម្រង់។ បើ​ជា​ស្លឹក និង​ធាង សម្ងួត គេ​ច្រើន​និយម ហៅ​ថា ស្មៅ Herbe ចំណែក​ឯ​ជ័រ​របស់​វា​វិញ ដែល​ខ្ចប់​ជា​បន្ទះ ឬ​ទ្រវែង មាន​ពណ៌ បៃតង ត្នោត ឬ​លឿង មាន​ឈ្មោះ​ថា Haschich ou hachis hash។ កញ្ឆា​ទាំងពីរ​ប្រភេទ​នេះ ត្រូវ​បាន គេ​យក​មក​លាយ​ជក់​ជាមួយ​នឹង​បារី។ ជា​ចុង​ក្រោយ​គឺ​ប្រេង​កញ្ឆា។ គេ​ច្រើន​ជក់​វា​ក្នុង​ខ្សៀ ប៉ុន្តែ​ពុំ​សូវ​មាន​ធ្វើ​ចរាចរ​ច្រើន​ទេ។


ឥទ្ធិពល និង គ្រោះថ្នាក់​នៃ​ការ​ជក់​កញ្ឆា

តាំងពី​មាន​ការ​បែង​ចែក ច្បាប់​ទាក់ទង​នឹង​បញ្ហា​គ្រឿង​ញៀន​នៅ សតវត្ស​ទី ២០ មក កញ្ឆា​ត្រូវ​បាន​គេ​ចាត់​ទុក​ជា​គ្រឿង​ញៀន​ខ្សោយ ឬ អាច​និយាយ​ផ្ទុយ​មក​វិញ​បាន​ថា បើ​គេ​ប្រើ​ពាក្យ គ្រឿង​ញៀន​ខ្សោយ​នោះ​គឺ​គេ​និយាយ​សំដៅ​លើ​កញ្ឆា​ហើយ។

ប៉ុន្តែ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គ្រូពេទ្យ​ជាច្រើន​យល់​ថា កញ្ឆា​មិនមែន​ជា​គ្រឿង​ញៀន​ខ្សោយ ដូច​ដែល​គេ​បាន​គិត​ពី​មុន នោះ​ទេ ការ​ពិត​កញ្ឆា​ជា​គ្រឿង​ញៀន ដែល​មាន​ប្រតិកម្ម​យឺត ប៉ុណ្ណោះ តែ​ពេល​បាន​ចូល​ជ្រាប​ដល់​ក្នុង​សារពាង្គកាយ​មនុស្ស​ណា​ហើយ មនុស្ស​នោះ​ត្រូវ​ការ ពេល​វេលា​យូរ​ណាស់​សម្រាប់ បំផ្លាញ​សារធាតុ THC​របស់​កញ្ឆា​នេះ​វិញ។

ប្រសាសន៍​របស់ លោក សាស្ត្រាចារ្យ​វេជ្ជបណ្ឌិត Pr. Costentin, បណ្ឌិត​ឱសថសាស្ត្រ នៅ Rouen ប្រទេស​បារាំង៖

"នៅ​ពេល​ដែល​សារធាតុ​សកម្ម​របស់​កញ្ឆា បាន​ចូល​ទៅ​ដល់​ខួរក្បាល វា​នឹង​ធ្វើ​ការ​វិវត្តន៍ ឥទ្ធិពល​ពិសេស​របស់​វា បាន​ន័យ​ថា សារធាតុ​នេះ​មិន​រលាយ ឬ មិន​ត្រូវ​បាន​បំផ្លាញ ចោល​ទៅ​វិញ​ទេ តែ​វា​ទៅ​រលាយ​ចូល​ក្នុង​ខួរ ហើយ​សំងំ​លាក់​ខ្លួន​នៅ​ទីនោះ រាប់​ថ្ងៃ រាប់ អាទិត្យ​ក៏​មាន។ កញ្ឆា​មិនមែន​ជា​គ្រឿង​ញៀន​ខ្សោយ​ធម្មតា​ទេ តែ​វា​ជា​គ្រឿង​ញៀន​យឺត។ វា​មាន​សកម្មភាព​យឺតៗ មក​កក​ប្រមូល​ផ្តុំ​គ្នា​នៅ​ក្នុង​ខួរ​ក្បាល ដែល​ជា​ហេតុ​ធ្វើ​ឱ្យ​អ្នក​ជក់ វ័យ​ក្មេង​កាន់​តែ​ញៀន​ឡើងៗ។​

ដំបូង​ឡើង​ជក់​កញ្ឆា ជា​ការ​កំសាន្ត​មួយ ! មួយ​ខ្សឺត ​ពី​ខ្សឺត​ដំបូង ហាក់​នាំ​អារម្មណ៍​យើង ឱ្យ​បាន​ជួប​នឹង​សេចក្តី​សុខ សប្បាយ ប៉ុន្តែ​នៅ​ពេល​ដែល​អារម្មណ៍​សប្បាយ​រីករាយ រសាត់ បាត់​ទៅ នោះ​ការ​ជក់​កញ្ឆា​ជា​តម្រូវ​ការ​ដ៏​សំខាន់​មួយ និង​ក្រោយ​មក​ក្លាយ​ជា​តម្រូវ​ការ ដែល​មិន​អាច​ខាន​បាន មិន​អាច​ទប់​ជាប់។"

ឥទ្ធិពល​ទទួល​បាន​ភ្លាមៗ

អ្នក​ដែល​ជក់​កញ្ឆា​គ្រប់​រូប តែង​សាកល្បង​ស្វែង​សុភមង្គល​ក្នុង​ផ្លូវ​អារម្មណ៍ បន្ធូរ​ភាព​តាន តឹង និង​សាកល្បង​ស្វែង​រក​អារម្មណ៍​ថ្មី​ប្លែកៗ ឱ្យ​កាន់​តែ​អណ្តែត​អណ្តូង។ ក៏​ប៉ុន្តែ តាម​ការ​ពិត អ្នក​ជក់​ទាំងអស់​នោះ​មិន​អាច​ទទួល​បាន​អារម្មណ៍​ទាំងអស់​នេះ​បាន​ដូច​បំណង​គ្រប់​ពេល​វេលា​នោះ​ទេ។

ក្រោយពី​បាន​ចូល​ជា្រប​ក្នុង​រាង​កាយ​មនុស្ស​ហើយ កញ្ឆា​នឹង​បញ្ចេញ​ឥទ្ធិពល​របស់​ខ្លួន ទៅ​លើ​ខួរ​ក្បាល​ប្លែកៗ​គ្នា ទៅ​តាម​បុគ្គលិក​លក្ខណៈ​របស់​មនុស្ស​ម្នាក់ៗ មាន​ជា​អាទិ៍ អារម្មណ៍​រីករាយ​សប្បាយ ធូរ​ស្បើយ និង​ទន់​ងងុយ។ ប៉ុន្តែ​កញ្ឆា​នេះ​ក៏​អាច​នាំ​ឱ្យ​យើង​មាន​អារម្មណ៍​រសាប់​រសល់ ចង់​ក្អួត ចង្អោរ ពុល​ល្ងីល្ងើ ញ័រ​សាច់ ថប់​ដង្ហើម មាន​អារម្មណ៍ ច្របូល​ច្របល់ ក្នុង​ខួរ​ក្បាល ខ្វល់​តប់​ប្រមល់ យ៉ាង​ខ្លាំង។

កញ្ឆា​នឹង​ធ្វើ​ឱ្យ​សមត្ថភាព​ចងចាំ និង ការ​គិតគូរ ប្រមូល​អារម្មណ៍​របស់​ខួរ​ក្បាល​ធ្លាក់​ចុះ យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស។ ភ្នែក​ក៏​ស្រវាំង បាត់បង់​ភាព​ប្រុង​ប្រយ័ត្ន និង ស្ពឹក​ស្រពន់​ក្នុង​ការ បញ្ចេញ​ប្រតិកម្ម​តប​ត​នឹង​បញ្ហា​អ្វី​មួយ។ អារម្មណ៍​បែប​នេះ​ផ្តល់​គ្រោះថ្នាក់​ខ្លាំង​ណាស់​នៅ​ពេល​បើក​បរ។

មាន​ឥទ្ធិពល​ជាក់ស្តែង​ផ្សេង​ទៀត ដែល​គេ​អាច​នឹង​ជួប​ប្រទះ​នោះ​គឺ ៖

- សសៃរ​​ឈាម​តូចៗ​ហើម ដែល​គេ​អាច​សំគាល់​បាន​តាម​រយៈ​ភ្នែក​ឡើង​ក្រហម​ថ្លែ

- ទទួល​ទាន​អាហារ​បាន

- ជីពចរ​លោត​ញាប់​ហួស​ចង្វាក់​ធម្មតា

- ស្ងួត​បំពង់​ក ប្រេះ​បបូរ​មាត់

- និង​ជួន​កាល​មាន​អារម្មណ៍​ចង់​ក្អួត

គ្រោះថ្នាក់​ចំពោះ​ផ្លូវ​ដង្ហើម​ជា​យថាហេតុ

មិន​ខុស​ពី​បារី​ទេ ផ្សែង​កញ្ឆា​ក៏​មាន​បង្កប់​ទៅ​ដោយ​សារធាតុ​ពុល​ពី​ធម្មជាតិ​ បង្ក​ជំងឺ​មហារីក។ ដូច្នេះ​ផ្សែង​នេះ​នឹង​ទៅ​បំពុល​ប្រព័ន្ធ​ផ្លូវ​ដង្ហើម​របស់​យើង។ បើ​ជក់​បារី ហើយ​ជក់​កញ្ឆា​ទៀត​នោះ នោះ​សួត​របស់​អ្នក​នឹង​ងាយ​ឆាប់​កើត​ជម្ងឺ​មហារីក​ជាង​អ្នក​ជក់​តែ​បារី​តែ​មួយ​មុខ​ខ្លាំង​ណាស់។

ផលវិបាក​នៃ​ការ​ជក់​កញ្ឆា​ជាប់​ជា​ប្រចាំ

ឥទ្ធិពល​ដែល​បង្ក​ឡើង​ដោយ​កញ្ឆា​មិនមែន​ជា​គ្រោះថ្នាក់​ស្រាល​សាមញ្ញ​ធម្មតា ដូចការ ដែល​គ្រប់គ្នា​បាន​គិត​នោះ​ទេ។ ពេល​ខ្លះ កញ្ឆា​ផ្តល់​គ្រោះ​មហន្តរាយ​យ៉ាង​ខ្លាំង​ចំពោះ សុខភាព និង​សង្គម ៖

- ជួប​ការ​លំបាក​ក្នុង​ការ​ផ្ចង់​អារម្មណ៍​រៀន​សូត្រ

- ខ្វល់​គិត​តែ​ពី​ស្វែង​រក​ជក់ ផ្តាច់​ខ្លួន​ពី​គ្រួសារ និង​សង្គម

- យុវជន​ខ្លះ​ងាយ​រង​គ្រោះ អាច​នឹង​ធ្លាក់​ខ្លួន​ឈឺ មាន​វិបត្តិ​ផ្លូវ​ចិត្ត ចេះ​តែ​ភ័យ​ព្រួយ ស្លន់ និង ងាយ​កើត​ជម្ងឺ​ធ្លាក់​ទឹក​ចិត្ត la dépression។ ចំពោះ​អ្នក​ខ្លះ កញ្ឆា​អាច​នឹង​បង្ក​ឱ្យ​មាន​ជម្ងឺ ចិត្ត​រោគ ជក់​កញ្ឆា​តែ​មួយ​ប៉ុយ​ប៉ុណ្ណោះ គឺ​វា​ល្មម​គ្រប់គ្រាន់​នឹង​បញ្ចូន​ចូល​មន្ទីរ​ពេទ្យ ឯកទេស​ទៅ​ហើយ។ សំរាប់​អ្នក​ខ្លះ​ទៀត នឹង​មាន​ជម្ងឺ​សសៃរ​​ប្រសាទ ធ្ងន់​ធ្ងរ តួ​យ៉ាង ចេះ​តែ រវើរវាយ បែក​ឆ្ងាយ​ពី​អ្វី​ដែល​ជា​ជីវិត​ពិត​ក្នុង​លោក ភាសា​បារាំង​ហៅថា la schizophrénie។

មហារីក​ពង​សង្វាស ជា​ជម្ងឺ​កម្រ​មួយ​ ប៉ុន្តែ​ក្នុង​រយៈពេល ប៉ុន្មាន​ទសវត្ស​ចុង​ក្រោយ​នេះ​ ជម្ងឺ​នេះ​បាន​កើន​ឡើង​គួរ​ឲ្យព្រួយ​បារម្ភ ជាពិសេស​ចំពោះ​យុវជន​ពី​អាយុ ១៥ ទៅ​៣៥ ឆ្នាំ។ ​មូល​ហេតុ​ដែល​អាច​ពន្យល់​បាតុភូត​នេះ​គឺ​បណ្តាល​មក​ពី​ការ​កើន​ឡើង​នៃ​ការ​ជក់​កញ្ឆា។ ការ​សិក្សា​មួយ​បង្ហាញ​ថា​ អ្នកជក់​កញ្ឆា​មាន​គ្រោះ​កើត​ជម្ងឺ​មហារីក​ ដល់​ទៅ​៧០ ភាគ​រយ​លើស​អ្នក​ដែល​ពុំជក់​កញ្ឆា​ទាល់​តែសោះ។ គួរ​ឲ្យ​សោកស្តាយ​ ផ្ទុយ​ស្រលះ​ពី​ការ​គិត​របស់​អ្នក​ជក់​ដែល​ស្វែង​រក​ភាព​ស្រើបស្រាល កញ្ឆា​នឹង​​​ធ្វើ​ឲ្យ​បុរស​​បាត់​បង់​សមត្ថភាព​ក្នុង​ការ​បន្ត​ពូជ​ និង​​​ក្នុង​ការ​រួម​ភេទ៕

ជំងឺ​សន្លាក់កែប្រែ

ជំងឺសន្លាក់​ជា​ជំងឺ​ដែល​មាន​ការ​រីក​រាលដាល និង វិវឌ្ឍ​ទៅ​តាម​វ័យ​របស់​អ្នកជំងឺ ហើយ​បង្ក​ឱ្យ​មាន​ការ​ឈឺ​ចុកចាប់ នៅ​តាម​សន្លាក់​កាន់​តែ​ខ្លាំង​ឡើងៗ ដោយសារ ភាព​ទ្រុឌទ្រោម រេចរឹល​នៃ​ស្រទាប់​ឆ្អឹងខ្ចី ដែល​នៅ​ព័ទ្ធ​ជុំវិញ​ឆ្អឹង​ម្តុំ​សន្លាក់ តែ​មិនមែន​ជា ជំងឺ រលាក​ឆ្អឹង ឬ ឆ្អឹងខ្ចី នៅ​ម្តុំ​សន្លាក់​ទេ។ ជំងឺ​សន្លាក់​ដែល​លើក​យក​មក​បរិយាយ​នៅ​ពេល​នេះ គឺ​ជា​ជំងឺ​សន្លាក់ ជាទូទៅ ដែល​ហៅជា ភាសា បារាំង ARTHROSE។

ជំងឺសន្លាក់ ARTHROSE គឺ​ជា​ភាព​ចាស់​រេចរឹល​បន្តិច​ម្តងៗ​នៃ​ស្រទាប់​ឆ្អឹងខ្ចី។ ឆ្អឹងខ្ចី នេះ​រុំ​ព័ទ្ធ​ឆ្អឹង ដើម្បី​សន្លាក់​អាច​ងាក និង​ធ្វើ​ចលនា​ដោយ​រអិល​បាន។ នៅពេល ដែល​ឆ្អឹងខ្ចី​នេះ ចាស់​សឹក​រេចរឹល ខូច​ប្រើ​ការ​លែង​កើត នោះ​វា​នឹង​បង្ក​ផលវិបាក​ជាច្រើន​ដល់​ឆ្អឹង ដែល​នៅ​ជុំ​ជិត និង ទៅ​លើ​សន្លាក់ បង្ក​ឲ្យ​មាន​ ការ​ឈឺ​ចាប់​នៅ​តាម​សន្លាក់ ឬ មាន​ដៃជើង ខ្លួនប្រាណ​រឹង មិន​ទន់ភ្លន់ ពិបាក​ពត់ពេន បត់ខ្លួន នៅ ត្រង់​សន្លាក់ ឬ​គាំងសន្លាក់​ក៏មាន។ ប៉ុន្តែ ជំងឺ​សន្លាក់​មិន​ប្រាកដ​ថា​ពិត​ជា​ឱ្យ​រោគ​សញ្ញា​ឈឺចាប់​ទេ ពេល​ខ្លះ​ទាល់ តែ​ទៅ​ធ្វើការ​ពិនិត្យ​ថត​ឆ្លុះ ទើប​ដឹង​ថា​ឆ្អឹង​ខ្ចី​ខូច។ ផ្ទុយទៅវិញ អ្នកជំងឺខ្លះ​មាន​ឆ្អឹងខ្ចី សឹករេចរឹល​តែ​បន្តិច តែ​ត្រូវ​រង​ការ​ឈឺ​ចាប់​ជា​អតិបរមា​ភ្លាម។

កត្តា​ផ្សេងៗ​នៃ​ការ​សឹក​រេច​រឹល​របស់​ឆ្អឹង​ខ្ចី

រហូត​មក​ទល់​ពាក់​កណ្តាល​ទសវត្ស​ឆ្នាំ ៧០ គេ​គិត​ថា ជំងឺ​សន្លាក់​ឆ្អឹង​ជា​ជំងឺ​មនុស្ស​ចាស់។ មនុស្សចាស់ ដែល​ឆ្អឹងខ្ចី​ត្រូវ​សឹក​រេចរឹល ព្រោះតែ​ការ​ធ្វើ​ចលនា ជា​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ យូរៗ​ទៅ។ ប៉ុន្តែ​ក្នុង​ពេល​ថ្មីៗ​នេះ គេ​សង្កេត​ឃើញ​ថា​ឆ្អឹងខ្ចី មិន​ប្រាកដ​ថា​នឹង​ត្រូវ​សឹក​ខូច ដូច​គ្រឿង​យន្ត​ដែល​ប្រើ​យូរ​ទេ។ ឆ្អឹងខ្ចី​មាន ការដុះដាល​លូតលាស់​ខ្លាំង​ណាស់។ ឆ្អឹង​សឹក​រេចរឹល​ហើយ​មិន​អាច​ដុះ​វិញ​បាន​បណ្តាល​មកពី​ភ្នាក់ងារ​ប៊ីយូគីមី ​ឬ គីមីសរីរាង្គ។ ភ្នាក់ងារ​​គីមីសរីរាង្គ ដែល​ជា​សារធាតុគីមី​មាន​ស្រាប់​ក្នុង​ខ្លួន​មនុស្ស​យើង ហើយ​ដែល​យើង​បញ្ចេញ​ចោល។ គឺ​នៅ​ពេល​នោះ​ហើយ ដែល​អ្នក​វេជ្ជសាស្ត្រ​ចាប់​អារម្មណ៍​ថា គេ​នឹង​អាច​រក​ឃើញ ការ​ព្យាបាល​មួយ ដើម្បី​ទប់ស្កាត់​ការ​សឹក​រេចរឹល​របស់​ឆ្អឹង​ខ្ចី​បាន។


ប្រភេទ​នៃ​ជំងឺ​សន្លាក់

ជំងឺ​សន្លាក់​ដែល​គេ​ជួប​ប្រទះ​ញឹកញាប់​ជាង​គេ គឺ​សន្លាក់ដៃ សន្លាក់ជើង។ បើ មាន ជីដូនជីតា ម្តាយ ឬ​បងប្អូន​ក្នុង​គ្រួសារ​ណា​ម្នាក់​កើត​ជំងឺ​នេះ​ហើយ​នោះ កូន​ចៅ ជំនាន់​ក្រោយ​ងាយ​នឹង​ឈឺ​សន្លាក់​ដៃ ជើង ជង្គង់ សន្លាក់​ឆ្អឹងក ចង្កេះ និង ម្រាម​ជើង ណាស់។ ក្រៅ​ពី​កត្តាត​ពូជ​របៀប​របប​រស់នៅ ក៏​ជា​ផ្នែក​មួយ​ដ៏​សំខាន់ បង្ក​ឱ្យ​ឆាប់​មាន​បញ្ហា​សន្លាក់​ដែរ។ អ្នក​បញ្ចេញ​កម្លាំង​កាយ​ខ្លាំង ធ្វើការ​ធ្ងន់​តាំង​ពី​វ័យ​ក្មេងៗ នឹង​ឆាប់​មាន​បញ្ហា​សន្លាក់​ជាង​អ្នក​ស្រណុក​ស្រួល មិន​ថា​ស្ត្រី ឬ បុរស ឬ ជាតិសាសន៍ ណា​ទេ។ ជាងនេះ​ទៅ​ទៀត បើ​អ្នក​មាន​ជំងឺ​សន្លាក់​នៅ​ដៃ ហើយ​ប្រឹង​ធ្វើការ ប្រើ​ដៃ​នោះ​ច្រើន នោះ​នឹង​ធ្វើ​ឱ្យ​ជំងឺ​នេះ​កាន់​តែ​ធ្ងន់ធ្ងរ ហើយ​ត្រូវ​គិត​ថា​សន្លាក់​នៅ​ត្រង់​កន្លែង​ផ្សេងៗ​ទៀត ក៏​មាន​បញ្ហា​ដែរ។

ការ​ព្យាបាល

គ្មាន​​ការព្យាបាល​ណា​មួយ​ដែល​ប្រសើរ​ជាង​គេ​បំផុត តែ​មួយ អាច​ជួយ​បំបាត់ ការឈឺចាប់ ទប់​ស្កាត់​ការ​សឹក​ខូចខាត​របស់​ឆ្អឹង និង ធ្វើ​ឱ្យ​សន្លាក់​មាន​ចលនា​ប្រសើរ ជាងមុន បាន​ទេ។ ម្យ៉ាង​មក​ពី​ជំងឺសន្លាក់​មាន​ច្រើន​កន្លែង ត្រូវ​ការព្យាបាល តម្រូវ​តាម​ករណី​នៃ​សន្លាក់​នីមួយៗ និង ម្យ៉ាង​វិញ​ទៀត ពុំ​មាន​ការព្យាបាល​ណា ដែល​ប្រសើរ​ជាង​គេ ឥត​ខ្ចោះ​នោះ​ឡើយ។ ការព្យាបាល​ត្រូវតែ​ធ្វើ​ឡើង​ទៅ​តាម​ករណី ជាក់ស្តែង។ មាន​ការព្យាបាល​ដោយ​ថ្នាំ គ្រាន់​បំបាត់ ការឈឺចាប់ និង ការព្យាបាល ​ឲ្យ​បាន​ស៊ីជំរៅ ។ ជំងឺ​សន្លាក់​ប្រៀប​ដូច​ភ្នំភ្លើង។ ភ្នំភ្លើង​ដែល ជួន​ស្ងប់ស្ងាត់ ជួន​ក៏​ផ្ទុះ​ឡើង បង្ក​ជា​ការ​ឈឺចាប់។

នៅពេលមានអាការៈឈឺចាប់ស្តែងឡើង គេអាចព្យាបាលដោយប្រើថ្នាំបំបាត់ ការឈឺចាប់ បាន​មួយ​រយៈ។ យើងគួរ ធ្វើសរសៃ ចាក់ម្ជុលវិទ្យាសាស្ត្រ ដើម្បីសម្រួល​និង កាត់​បន្ថយ​ការឈឺចាប់។ ការធ្វើ​សរសៃ​នេះ ជា​ប្រយោជន៍​សំរាប់​អ្នក​ដែល​មាន​បញ្ហា​សន្លាក់​នៅ​ជើង និង ឆ្អឹងខ្នង។ ការ​លេង​កីឡា ជា​ការ​ចាំបាច់​សំរាប់​អ្នក​ជំងឺ ប៉ុន្តែ​ ត្រូវ​ធ្វើ​កីឡា​ឱ្យ​ស្រប​នឹង កម្លាំង​កាយ ស្រប​នឹង​កម្លាំង​សន្លាក់ មិនមែន​សម្រប កម្លាំង​សន្លាក់ ឬ ប្រឹង​ដើម្បី​ធ្វើ​កីឡា​ទេ។ ការ​ឡើង​ទម្ងន់ ជា​សត្រូវ​ចំបង បង្អស់​របស់​ជំងឺ​សន្លាក់។ ចាប់ពីអាយុ ៤០ឆ្នាំទៅ គួរ​រួសរាន់​មក​ជួប​គ្រូពេទ្យ​នៅ​ពេល​មាន​រោគ​សញ្ញា​ការ​ឈឺ​ចាប់​នៅ​តាម​សន្លាក់។ សូម​បរិភោគ​បាយ​បន្លែ​ត្រី​សាច់ និង ជីវជាតិ​គ្រប់មុខ ឱ្យ​បាន​ស្មើៗ​គ្នា​ស្រប​តាម តម្រូវការ​របស់​រាងកាយ ដើម្បី​រក្សា​សុខភាព​ឱ្យ​បាន​ល្អ៕

តើកងដាក់ក្នុង​ស្បូន មាននិងគ្មាន​​​អ័រមូន ខុសគ្នា​យ៉ាងណា ?កែប្រែ

រូបភាពតូច|កងស្បូន កង​ក្នុង​ស្បូន ​មាន​ពីរ​បែប​ គឺ​កងមាន​ជាតិ​ទង់ដែង និង​កង​មានអ័រមូន។ តើ​កង​ក្នុង​ស្បូន​ទាំងពី​រនេះ​មាន​គុណសម្បត្តិ​និង​គុណវិបត្តិ​យ៉ាងណា​ខ្លះ​ ?


ការដាក់កងក្នុង​ស្បូន ជា​វិធី​ពន្យារ​កំណើត​ដែល​ស្ត្រី​ប្រើ​ច្រើន​ជាង​គេ​លំដាប់​ទី​ពីរ បន្ទាប់​ពី​ថ្នាំ​លេប។

កងដាក់​​ក្នុង​ស្បូន ជា​ឧបករណ៍ប្លាស្ទិក ​តូច​ ទន់ ដែលគ្រូពេទ្យ​​យក​ស៊ក​បញ្ចូល​ក្នុង​ស្បូន តាម​ទ្វារមាស។ កង​ដាក់ក្នុង​ស្បូន​មាន​ច្រើន​ទម្រង់​ និង​ច្រើន​យ៉ាង តែកង​ដែល​គេនិយម​ប្រើប្រាស់​ជាង​គេ គឺកង​មាន​ទម្រង់​ជា​អក្សរ T និង​​គេ​អាច​ចេញ​ជា​​ពីរ​ប្រភេទធំៗ មួយ​ជា​កង​មាន​អ័រមូន និង​មួយ​ទៀត​ជា​កង​គ្មាន​អ័រមូន ឬ​ហៅ​ថា​កង​ទង់ដែង ព្រោះ​មាន​បន្ទះ​ ​ឬសរសៃទង់ដែង​ រុំជុំវិញ។ ​កងប្រភេទ​នេះ​មាន​ប្រើ​ច្រើន​និង​ជា​ទូទៅ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​កម្ពុជា​។ កង​ទាំងពីរ​ប្រភេទ​នេះ បញ្ចេញ​សកម្មភាព​ដូច​គ្នា គឺនឹង​ទៅ​រំខាន​ដំណើរ​របស់​ស្ពែម៉ាតូហ្សូអ៊ីត (មេជីវិត​បុរស) និង​រំខាន​​មិន​ឱ្យ​មាន​ការ​​បង្ក​កំណើត ដោយ​សារ​ឥទ្ធិពលរបស់​ទង់ដែង ឬ​អ័រមូន លេបូន័រហ្សេស្ត្រែល lévonorgestrel របស់​កងសាយភាព​ក្នុង​ស្បូន​។

ជម្រើស​ថា​គួរ​ប្រើកង​​​អ័រមូន ឬកងទង់ដែង គឺ​អាស្រ័យ​ទៅ​លើ​ការ​ធ្លាក់​រដូវ​របស់​ស្ត្រី​។ តើ​ស្រ្តី​មាន​រដូវ​ច្រើន ឬ​តិច មាន​អម​ដោយ​​​ការ​ឈឺ​ចុកចាប់ដែរ​ឬ​អត់ និង​សេចក្តី​សម្រេច​របស់​ស្ត្រី​ផ្ទាល់​នៅ​ពេល​បាន​ជួប​ពិគ្រោះ​ជាមួយ​គ្រូពេទ្យ​រួច​ត្រឹមត្រូវ។

បច្ចុប្បន្ន​នេះ នៅ​ប្រទេស​បារាំង មាន​ស្ត្រី​ប្រមាណ​៨សែន​នាក់​ជ្រើសរើស​វិធីពន្យារកំណើត​ដោយ​ការ​ដាក់កង​ក្នុង​ស្បូន ហើយ​ក្នុង​នោះ ជាង​៥០% ជា​កង​មានអ័រមូន និង​ជិត​ពាក់​កណ្តាល​ជាកង​ទង់ដែង។ ជម្រើស​បើកង​ក្នុង​ស្បូន កើន​ឡើង​ជា​លំដាប់​ ព្រោះ​កង​ជា​មធ្យោបាយ​ពន្យារកំណើត​ដែល​មាន​សុវត្ថិភាព​និង​ប្រសិទ្ធភាព​ខ្លាំង​។ គ្រោះ​ហានិភ័យធ្លាក់​ខ្លួន​មាន​ផ្ទៃពោះ ទាប​ជាង​មួយ​១​​%​ទៅ​ទៀត ពោល​គឺ​កង​ក្នុងស្បូន​ ទង់ដែង អាច​ការពារ​មិន​ឱ្យ​មាន​គ៌ភ បានដល់​ទៅ​៩៩,៤% ហើយ​កង​ប្រើអ័រមូន ការ​ពារ​បាន​កាន់​តែ​ខ្ពស់​ជាង​កង​ទង់ដែង​ទៀត។ បើស្ត្រី​មានអាយុ​លើស​ពី​៤០​ឆ្នាំ​ទៀតហានិភ័យ​មាន​ផ្ទៃពោះ​ធ្លាក់​ស្ទើរដល់​សូន្យតែម្តង។


កងដាក់ក្នុង​ស្បូន ជា​វិធីពន្យារ​កំណើត​ដែលមានការ​រំខាន​តិច​តួច​បំផុត និង​មិន​ទៅខ្ទប់​យន្តការ​អ័រមូន​របស់សរីរទេ ហើយ​មិន​រំខាន​ដល់​ទំនាក់ទំនង​ផ្លូវភេទ និយាយ​ឱ្យ​ចំ មិន​រំខាន​ការរួម​រក្ស​ឡើយ។ កង​ក្នុង​ស្បូន​ដែល​ល្អ ដែល​ត្រូវ​នឹង​អ្នក​ គឺ​កង​ដែល​អ្នក​ពាក់ភ្លេច​​មិន​ដឹង​ថា​មានកង​ក្នុង​ខ្លួន​។ នេះ​ជា​ការ​បញ្ជាក់​បន្ថែម​របស់វេជ្ជបណ្ឌិតជំនាញរោគស្ត្រី។ ដាក់កង​ក្នុង​ស្បូន ជា​ការ​ផ្តល់​សេរីភាព​ឱ្យ​ដល់​ស្ត្រី ក្នុង​ជីវិត​រស់​នៅ​ប្រចាំ​ថ្ងៃ​និង​ក្នុង​ជីវិត​ផ្លូវ​ភេទ ដោយលែង​ភ័យ លែងគិត​​រក​ថ្នាំ​លេប​ជា​រៀង​រាល់​ថ្ងៃ។

ប៉ុន្តែ​កង​ទង់ដែង ដែល​ជាជម្រើសដ៏ប្រសើរ​សម្រាប់​ស្ត្រី​បំបៅ​ដោះកូន អាច​បង្ក​ផលរំខាន​បន្តិច ព្រោះ​វា​អាច​នឹង​ធ្វើឱ្យ​ស្ត្រី​មាន​រដូវ​ធ្លាក់​ច្រើន​ៗ និង​មាន​ជ្រាប​​បន្តស្នាម​ធ្លាក់​ឈាម​ដែល​ត្រូវ​ទ្រាប់​ការពារ​កុំ​ឱ្យ​ប្រលាក់​ យូរ​ថ្ងៃ។ ដូច្នេះ​ប្រសិន​បើ​អ្នក​ជា​ស្ត្រី​ដែល​មាន​និស្ស័យ​ធ្លាក់​រដូវ​ច្រើន សូ​ម​កុំ​ជ្រើសរើស​ប្រើកង​ដាក់ក្នុង​ស្បូន​ទង់ដែង​អី។

ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ កង​ដាក់ក្នុង​ស្បូនមានអ័រមូន នឹង​ធ្វើ​ឱ្យ​អ្នក​មាន​រដូវ​ធ្លាក់​យ៉ាង​តិច​តួច​បំផុត និង​លែង​មាន​ធ្លាក់​រដូវ​សោះ​តែម្តង​ផង​។ ៨៥-៩០%​នៃ​ស្ត្រី​​ពាក់កង​អ័រមូន​ លែង​មាន​រដូវ​សោះក្រោយ​ពី​ដាក់កង​នោះ​បាន​ពីរ​បី​ខែ​។ សមត្ថភាព​របស់​កង​អ័រមូ​ននេះ បាន​ជួយ​សម្រួល​ជីវិត​ស្ត្រី​ ជាពិសេសស្ត្រី​​ដែល​ធ្លាប់​​មាន​រដូវ​ច្រើន និង​ធ្លាប់​ឈឺចុកចាប់​ខ្លាំង​ពេល​ធ្លាក់​រដូវ។

គ្រប់​ស្ត្រី​ដែល​​មាន​ទំនាក់ទំនង​ផ្លូវ​ភេទ​ហើយ​សុទ្ធ​តែអាចប្រើកង​ដាក់ក្នុង​ស្បូន​​បាន​ទាំង​អស់។ តែ​ប្រសិន​បើ​ជា​ស្ត្រី​ប្រឈម​នឹង​ហានិភ័យ​កើត​ជំងឺ​កាមរោគ (ជំងឺចម្លង​តាម​ការ​រួម​រក្ស ដោយ មានដៃគូ​ច្រើន ឬ​ដៃគូ​មិនប្រាកដប្រជា...) គ្រូពេទ្យ​សូមណែនាំ​មិន​ឱ្យ​ជ្រើសរើស​យក​ការ​ប្រើកង​ដាក់​ក្នុង​ស្បូនជាមធ្យោបាយ​ពន្យារ​កំណើត​ទេ។ ស្ត្រី​ដែល​មាន​ស្បូន​មិនប្រក្រតី មាន​ដុំ​សាច់​ក្នុង​ស្បូន​ និងស្ត្រី​ដែលកំពុង​មាន​ជំងឺ​រលាក​ឬ​ជំងឺបង្ក​រោគ​នៅ​ប្រដាប់​ភេទ មិន​ត្រូវ​អនុញ្ញាត​ឱ្យ​ប្រើកង​ក្នុង​ស្បូន​ទេ។​

ការដាក់កង​ក្នុង​ស្បូន​ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ តែ​ប៉ុន្មាន​មួយ​នាទី​ប៉ុណ្ណោះ។ ស្ត្រី​អាច​សម្រេចចិត្ត​ដាក់កង​បាន​គ្រប់​ពេលឱ្យ​តែ​ប្រាកដ​ថា​អ្នក​គ្មាន​ផ្ទៃពោះ។ ជា​ទូទៅ គ្រូពេទ្យ​ណែនាំ​ឱ្យ​ដាក់​កង​នៅ​រវាង​ពី​ថ្ងៃទី ១ ដល់​ថ្ងៃទី ១២នៃ​វដ្ត​រដូវ ឬបួន​ទៅ​៦​សប្តាហ៍​ក្រោយ​ការ​សម្រាលកូន​រួច៕

អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​​បាន​សម្រេច​ធ្វើ​ឲ្យ​សត្វ​កណ្តុរ​ឡើង​ក្មេងកែប្រែ

ព័ត៌មាន​ដែល​ថ្មី​ជាង​គេ​ ដែល​ទើប​ផ្សព្វផ្សាយ​តាម​ប្រព័ន្ធ​អ៊ីនធឺណែត ក្នុង​សប្តាហ៍​នេះ ដោយ​សាកល​វិទ្យាល័យអាមេរិក Harvard ​ដ៏​ល្បី​ ថា​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​សរីរាង្គ​សត្វ​កណ្តុរ​ចាស់​ វិល​មក​រក​ភាព​ក្មេង​បានដោយ​​ជោគ​ជ័យ​។

ពេលនេះ​ អ្នកស្រាវជ្រាវអាមេរិក បាន​សម្រេច​ធ្វើ​ឲ្យ​សត្វ​កណ្តុរ ចុះ​ក្មេង​វិញ​បាន មិន​ចាស់​តាម​អាយុ គឺ​មាន​ន័យ​ថា គេ​អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​សរីរាង្គ​ដែល​ ចាស់ ទ្រុឌទ្រោម ខូច​ទៅ​ហើយ​នោះ បាន​ឡើង​ក្មេង​ និង​មាន​សុខភាព​ល្អ​វិញ ! ទោះ​​បី​បទ​ពិសោធន៍​នេះ ធ្វើ​ឡើង​ចំពោះ​សត្វ​កណ្តុរ ដែល​មាន​សរីរាង្គ​ចាស់​ទ្រុឌទ្រោម​ដោយ​បង្ខំ ​ ខុស​ពី​បែប​ធម្មជាតិ​ក៏​ដោយ ក៏​នេះ​អាច​ចាត់​ទុក​ថា​ជោគជ័យ​ដ៏​ត្រចះ​ត្រចង់​មួយ​ និង​ជា​ការ​លើក​ទឹក​ចិត្ត​ដ៏​ធំធេង​មួយ​ សម្រាប់​​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​វេជ្ជសាស្ត្រ​ទៅ​ថ្ងៃ​អនាគត។

អ្វី​ដែល​អស្ចារ្យ គឺ​គេ​បាន​រក​ឃើញ​​ មូល​ហេតុ​មួយ ក្នុង​ចំណោម​មូល​ហេតុ​ជា​ច្រើន​ផ្សេង​ទៀត ដែល​នាំ​កោសិកា និង​សរីរាង្គ​ឆាប់​ចាស់ នៅ​លើ​សត្វ​កណ្តុរ​ធ្វើការ​ពិសោធន៍​ទាំង​នោះ ថា ប្រសិនបើ​ តេឡូម៉ែរ (ចំណុច​ចុង​បំផុត​នៃ​អាដេអ៊ិន) ខូច​ចាស់​រិចរិល នោះ​សត្វ​កណ្តុរ​នឹង​ឆាប់​ចាស់​ជរា ​លែង​មាន​សមត្ថភាព​បង្ក​កំណើត ឆាប់​មាន​ជំងឺ​ពុក​ឆ្អឹង មាន​ជំងឺ​ទឹក​នោម​ផ្អែម​ ភ្លេច​ភ្លាំង។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ​ បើ​តេឡូម៉ែរ នោះ​នៅ​វែង មាន​ទម្រង់​ល្អ មិន​ទ្រុឌទ្រោម និង​មិន​​សឹក​បាត់​បង់ សត្វកណ្តុរ​​ទាំង​នោះ​មាន​សុខភាព​ល្អ នៅ​ក្មេង​ជាង​មុន មានពង​ស្វាសឡើង​​ធំ​ដូច​​ធម្មតា អាច​បង្ក​កំណើត​បាន​ឡើង​វិញ បាត់​អស់សញ្ញា​នៃ​ភាព​ចាស់​​ទ្រុឌទ្រោម​នៃ​សរីរាង្គមួយ​ចំនួន​ ដូចជា ថ្លើម តើក ពោះវៀន។ កោសិកា​ខួរ​ក្បាល ​ក៏​មាន​ការ​​លូត​លាស់​ដូច​ក្មេង គួរ​ឲ្យ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​រីក​រាយ។

ប៉ុន្តែ​ នេះ​មិន​ទាន់​មាន​ន័យ​ថា គេ​អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​មនុស្ស​ចាស់​ អាយុ​ហា ឬ​ហុក​សិប​ឆ្នាំ​ វិលមក​​ក្មេង​ ដូច​កាល​នៅ​អាយុ​២០​ឆ្នាំ​ទេ។ គេ​ត្រូវ​ធ្វើ​ការ​សិក្សា​ពិសោធន៍​បន្ត​លើ​សត្វ​កណ្តុរ​ធម្មតា​សិន បន្ទាប់​មក​ទើប​ដល់​មនុស្ស​ជា​ក្រោយ។

ការ​បង្ក​កំណើតដោយ​សិប្បនិម្មិត​នៅ​ប្រទេស​បារាំង

ចំណែក​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​វិញ ជាលើក​ទី​មួយ ​ កាល​ពី​ដើម​ខែ​វិច្ឆិកា ឆ្នាំ ២០១០ នេះ ក្រុម​គ្រួ​ពេទ្យ​សម្ភព​នៅ​មន្ទីរ​ពេទ្យ​ ប៉េក្លែរ ជិត​ក្រុង​ប៉ារីស បាន​ប្រកាស​អំពី​កំណើត​កូន​ភ្លោះ​ពីរ​នាក់ ដែល​កើត​ពី​អូវូល​កក។ តាម​ពិត​បច្ចេកវិទ្យា​បង្ក​កំណើត​ដោយ​ប្រើ​អូវូល (មេជីវិត​ញី) កក ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​អនុវត្ត​តាំង​ពី​ជាង​២០​ឆ្នាំ​មក​ហើយ ប៉ុន្តែ​ ​បច្ចេកទេស​ហាម​ឃាត់​នៅ​ប្រទេស​បារាំង។ កំណើត​របស់​ទារក​ទាំង​ពីរ​ ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ជួន​ចំពេល​ដែល​គេ​កំពុង​សិក្សា​អំពី​ច្បាប់​នេះឡើងវិញ។

ច្បាប់​បារាំង បាន​​ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​​បង្កក​ ឬ រំលាយ​ អូវុល (មេជីវិត​ញី) ដោយ​ល្បឿន​លឿន ដើម្បី​យក​មក​ប្រើ​ក្នុង​ការ​បង្ក​កំណើតទេ ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​ លោកបណ្ឌិត​សាស្ត្រាចារ្យ​ វេជ្ជសាស្ត្រ ផ្នែក​សម្ភព រ៉េនេ ហ្វ្រីដមាន នៅ​មន្ទីរ​ពេទ្យ​ប៉េក្លែរ បាន​លួច​ប្រើ​បច្ចេកវិទ្យា​រក្សា​ទុក​អូវុល ក្នុង​ទូទឹក​កក ដោយ​យឺតៗ ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​ខុស​ច្បាប់។ ហើយ​នៅ​ទី​បំផុត លោក​​ក៏​បាន​សម្រេច​លទ្ធផល​បាន​ដូច​បំណង​នៅ​ថ្ងៃ​ទី​៤​វិច្ឆិកា ២០១០​ដោយ​បាន​ផ្តល់​កំណើត​ឲ្យ​ទារកភ្លោះ​​ពីរ​នាក់។

តាម​ពិត​បច្ចេកវិទ្យា​បែប​នេះ​ ដែល​បាន​បង្កើត​ទារក​បាន​រាប់​ពាន់​នាក់ ត្រូវ​បាន​គេ​យក​មក​ប្រើ​ជា​​ច្រើន​ឆ្នាំ​មក​ហើយ នៅ​ប្រទេស​ជប៉ុន កាណាដា អាល្លឺម៉ង់ អេស្ប៉ាញ អ៊ីតាលី និង​បែលហ្សិក។ ក្រុម​គ្រូពេទ្យ ​អះអាង​ថា​វិទ្យាសាស្ត្រ​ទំនើប​ក្នុង​ការ​បង្ក​កំណើត​កូន​បែប​នេះ អាច​ជួយ​ស្ត្រី​ដែល​គ្មាន​កូន​ព្រោះ​បញ្ហា​សុខភាព ព្រោះ​ប្រើ​ថ្នាំ​ព្យាបាល​ជំងឺ​មហារីក​ច្រើនពេក ឲ្យ​មាន​កូន​បាន។ ​លោកសាស្ត្រាចារ្យ គ្រោង​នឹង​បង្កើត​ឲ្យ​មាន​ធនាគារ​មួយ​ទទួល​ចិញ្ចឹម​រក្សា​ អូវុល ដោយ​មិន​បញ្ចេញ​ឈ្មោះ ដើម្បី​ឆ្លើយ​តប​ទៅ​នឹង​សេចក្តី​ត្រូវ​ការ​របស់​គូស្វាមី ដែល​គ្មាន​លទ្ធភាព​បង្ក​បង្កើត​កូន​តាម​បែប​ធម្មជាតិ។ វេជ្ជសាស្ត្រ​ថ្មី​​នេះ​ ពិត​ជា​នឹង​ក្លាយ​ទៅ​ជា​ប្រធានបទ​នៃ​ការ​តស៊ូ​មតិ​ យ៉ាង​ផុស​ផុល​មួយ​ នៅ​ពេល​សិក្សា​កែប្រែ​ច្បាប់​​សុខាភិបាល​​ជា​មិន​ខាន។

ថ្នាំ​ប៉ារ៉ាសេតាម៉ុល និង​ស្ត្រី​មាន​ផ្ទៃពោះ

ប្រើថ្នាំ ពពួក​ប៉ារ៉ាសេតាម៉ុល ថ្នាំ​បំបាត់​ការ​ឈឺ​ចាប់ និង​ពពួក​អាស្ពេរីន ច្រើន រាប់​អាទិត្យ​ជាប់​គ្នា ​ ក្នុង​ពេល​កំពុង​មាន​​ផ្ទៃ​ពោះ​ អាច​ជា​ភ្នាក់ងារមួយ ​ បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់​ ​ដល់​ទារក​ ​ក្នុង​ផ្ទៃ និង​ក្រោយ​​កើត។ នេះ​បើ​តាម​ការ​សិក្សា​របស់​ក្រុម​វេជ្ជសាស្ត្រ​ដាណឺម៉ាក និង​ហ្វាំងឡង់ ដែល​ចេញ​ផ្សាយ​លទ្ធផល​​នៅ​ខែ​កន្លង​ផុត​ទៅ​នេះ។ ផល​ប៉ះ​ពាល់​ដែល​អាច​បង្ក​ឲ្យ​ទារក​ ភេទ​ប្រុស អាច​ជួប​នឹង​បញ្ហា​បង្ក​កំណើត​នៅ​ថ្ងៃ​ក្រោយ និង​ធ្វើ​ឲ្យ​​ប្រដាប់​ភេទ​កុមារា​ មាន​លក្ខណៈ​មិន​ប្រក្រតី។ ប៉ុន្តែ​សូម​បញ្ជាក់​ថា នេះ​គ្រាន់​តែ​ជា​សិក្សា​រក​ឃើញ​ថា​​ពពួក​ថ្នាំ​​ប៉ារ៉ាសេតាមុល អាច​មាន​ទំនាក់​ទំនង​ ជាមួយ​គ្រោះ​ថ្នាក់​ដែល​បាន​រៀប​រាប់​ខាង​លើ ចំពោះ​ក្រុម​​ស្ត្រី​មួយ​ចំនួន​ដែល​ប្រើ​ថ្នាំ​នេះ​ច្រើន​ហួស​ហេតុ ជាប់​ជា​ប្រចាំ​លើស​ពី​បួន​សប្តាហ៍​​ប៉ុណ្ណោះ។ ​

អភិបាលក្រុងសាន់ហ្វ្រាន់​ស៊ីស្កូ រដ្ឋ​កាលីហ្វ័រនីរបស់​សហរដ្ឋ​អាមេរិក​បាន​ហាម​ឃាត់​មិន​ឲ្យ​ហាងលក់​ម្ហូប​ប្រភេទ ហាំបឺហ្គឺផ្តល់​ប្រដាប់​ក្មេង​លេងដល់កុមារ

ជំងឺ​ធាត់​ចុក​ខ្លាញ់ ឬ ធាត់​ជ្រុល​ហួស​កំរិត កំពុង​តែ​ក្លាយ​ជា​កង្វល់​ដ៏​ធំធេង​មួយ​ សម្រាប់​ពួក​បស្ចិម​ប្រទេស ប្រទេស​ជឿនលឿន។ គេ​ក៏​សង្កេត​ឃើញ​និន្នាការ​នេះ នៅ​តាម​ប្រទេស​កំពុង​អភិវឌ្ឍន៍ និង​ក្រីក្រ​ ដូច​កម្ពុជា​ដែរ។ ដើម្បី​​ជា​យុទ្ធនាការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង នឹង​ការ​ឡើង​ទម្ងន់ ខ្លាំង ធាត់​ចុក​ខ្លាញ់ អាជ្ញាធរ​មាន​សមត្ថកិច្ច​ពាក់​ព័ន្ធ ជា​ពិសេស​ខាង​ផ្នែក​សុខាភិបាល អង្គការ​សុខភាព​ពិភពលោក បាន​រៀប​ចំ​​កម្មវិធី​ផ្សេងៗ ​អប់​រំ​ បណ្តាជន​ទូទៅ ឲ្យ​ធ្វើ​កីឡា ឲ្យ​ទទួល​ទាន​អាហារ​ត្រឹមត្រូវ មាន​អនាម័យ​ក្នុង​ការរស់​នៅ យក​ពន្ធ​ខ្លាំង​លើ​ចំណី​អាហារ​មិន​ល្អ​សម្រាប់​សុខភាព បង្កើន​គុណភាព​អាហារ​នៅ​តាម​អន្តេវាសិកដ្ឋាន អាហារដ្ឋាន​សាលា​រៀន ។ល។ និង ។ល។

នៅ​សហរដ្ឋ​អាមេរិក ជំងឺ​ធាត់​ជ្រុល​ ជា​ចំណោទ​មួយ​ចោទ​ខ្លាំង​​ណាស់ កើន​ឡើង​មួយ​ជាបួន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​៣០​ឆ្នាំ​នេះ ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​អភិបាលក្រុង​សាន់ហ្វ្រាន់ស៊ីស្កូ បាន​សម្រេច​ធ្វើ​ជា​គំរូ ហាមឃាត់​មិន​ឲ្យ​ហាង មាក់ដូណាល់ ហាំបឺហ្គឺរ លក់​អាហារ​​កូន​ក្មេង​​ដោយ​ភ្ជាប់​ជាមួយ​របស់​លេង​ទេ។ ការ​ហាមឃាត់​នេះ គឺ​ដើម្បី​បញ្ចៀស​ចំណង់​របស់​កុមារ ឬ​អាច​និយាយ​ថា ល្បែង​ក្មេង​លេង ជា​នុយ​ទាក់​ទាញ​ឲ្យ​កុមារ​ចង់​ទៅ​ទិញ ទៅ​ញ៉ាំ​ ហាំបឺហ្គឺ ដែល​សុទ្ធ​សឹង​ជា​អាហារ​ដែល​សំបូរ​ទៅ​ដោយ​សារធាតុ​ស្ករ​ កាឡូរី និង​ខ្លាញ់​ច្រើន​ហូស​ប្រមាណ លើស​ពីសេចក្តី​ត្រូវការប្រចាំ​ថ្ងៃ​របស់​កុមារ៕

ឈឺ​ចង្កេះ ៖ ការ​ថែ​រក្សា​គាំពារ​ឆ្អឹង​ខ្នងកែប្រែ

ការ​ឈឺ​ខ្នង​ ឈឺ​ចង្កេះ ដែល​កាលពី​មុន​គេ​តែង​ចាត់​ទុក​ជា​ជំងឺ​របស់​មនុស្ស​ចាស់ មនុស្ស​ដែល​មាន​វ័យ​ចាប់ពី ៥០​ឆ្នាំ​ឡើង​ទៅ ក៏​ប៉ុន្តែ​បច្ចុប្បន្ន​នេះ គេ​សង្កេត​ឃើញ ថា​សូម្បី​តែ​ក្មេង ឬ​កុមារ​ផង ក៏​ចេះ​ថ្ងូរ​ឈឺ​ចង្កេះ​ដែរ។ តើ​អ្វី​ជា​មូលហេតុ​ដែល​ជំរុញ​ឲ្យ​មាន​បាតុភូត​ឈឺ​ខ្នង​ឈឺ​ចង្កេះ​នេះ ?

ម្យ៉ាង ​វិញ​ទៀត​បើ​តាម​នាង​ខ្ញុំ​ធ្លាប់​ដឹង​ធ្លាប់​ឮ​មក​ ការ​ឈឺ​ខ្នង​ឈឺ​ចង្កេះ​ជា​ជំងឺ​មួយ​ពិបាក​ព្យាបាល។ ការ​ទទួល​ទាន​ថ្នាំ​បំបាត់​ការ​ឈឺ​ចាប់​អាច​គ្រាន់​តែ​ជួយ​សំរួល​ ឬ​កាត់​បន្ថយ​ការ​ឈឺ​ចាប់​បាន​តែ​មួយ​គ្រា​តែ​ប៉ុណ្ណោះ

ជាទូទៅ​ពាក្យ​ ថា​ឈឺ​ចង្កេះ មានន័យ​ស្មើ​នឹង​ការ​ឆ្អឹង​ខ្នង ឆ្អឹង​កង​ខ្នង ប៉ុន្តែ​ការ​ឈឺ​ចុក​ចាប់​ភាគ​ច្រើន​ ច្រើន​តែ​​ស្តែង​ឡើង​នៅ​ត្រង់​តំបន់​ចង្កេះ។ ម្យ៉ាង​វិញ​ទៀត​ការ​ឈឺ​ចង្កេះ​ឈឺ​ខ្នង​ជា​ជំងឺ​មួយ​ដែល​គេ​ពិបាក​វិភាគ និង​រក​មូលហេតុ​ឲ្យ​ឃើញ​ណាស់។

នៅ​ពេល​ទទួល​រង​ការ​ឈឺចាប់ លោក​អ្នក​នាង​អាច​ពិសារ​ថ្នាំ​បំបាត់​ការ​ឈឺ​ចាប់ ប្រភេទ​ប៉ារ៉ាសេតាមុល​បាន​ ក៏​ប៉ុន្តែ​ការ​ព្យាបាល​មាន​ច្រើន​បែប​ទៅ​តាម​ទំរង់ និង​មូលហេតុ​នៃ​ការ​ឈឺចាប់។ ជា​ធម្មតា​៩០​ភាគរយ​នៃ​អ្នក​ជំងឺ នឹង​បាន​ធូរ​ស្រាល​បន្ទាប់ពី​ទទួល​ទាន​ថ្នាំ បាន​​ពីរ​ឬ​បី​ថ្ងៃ។ ប្រសិន​បើ​ក្នុង​ករណី​ការ​ឈឺ​ចុកចាប់​មិន​ថម​ថយ លោក​អ្នកនាង​តោង​ប្រញាប់​អញ្ជើញ​ទៅ​ជួប​គ្រូពេទ្យ ដើម្បី​ធ្វើ​ការ​វិភាគ​ផ្សេងៗ​បន្ថែម​ទៀត និង​គួរ​អនុវត្ត​តាម​ការ​ទូន្មាន​របស់​គ្រូពេទ្យ ក្នុង​ការ​ជួយ​ថែ​រក្សា គាំពារ​ឆ្អឹង​ខ្នង​របស់​យើង។ ការ​គាំពារ​ដែល​ភាសា​បារាំង​ហៅថា Hygiène du dos។ ព្រោះ​ជំងឺ​នេះ​ពុំ​មាន​ការ​ព្យាបាល ឬ​ការ​វះកាត់​ណា​មួយ​អាច​ជួយ​ឲ្យ​លោក​អ្នកនាង​ជា​ស្រលះ​លែង​ឈឺ​ចង្កេះ​រហូត​ នោះ​ឡើយ។


គួរ​ចង​ចាំ​ថា ការ​ឈឺ​ខ្នង​ឈឺ​ចង្កេះ អាច​ចាប់​ផ្តើម​តាំង​ពី​វ័យ​កុមារ ដូច្នេះ​សូម​ត្រួត ពិនិត្យ​កាតាប​សាលា​របស់​កូន​ជា​រឿយៗ កុំ​អោយ​មាន​ទម្ងន់​ធ្ងន់​ពេក។ ចំពោះ​មនុស្ស​ធំ ពេញ​វ័យ​វិញ សូម​​រក្សា​ឆ្អឹង​ខ្នង​ឲ្យ​ត្រង់​គ្រប់​ពេលវេលា ទាំង​ពេល​គេង ពេល​ដើរ និង​ពេល​ឈរ​ឬ​អង្គុយ។ ចៀសវាង​កុំ​យួរ​របស់​ធ្ងន់ ធ្វើ​កីឡា ឬ​បញ្ចេញ​កាយវិការ​ដែល​កាច់​កោង​ឆ្អឹង​ខ្នង។ កីឡា​ដែល​ប្រសើរ​បំផុត​ដែល​អាច​ជួយ​ឆ្អឹង​ខ្នង​បាន​គឺ​ការ​ហែល​ទឹក និង​ដើរ​លឿន។

នៅទីបញ្ចប់ ចំពោះ​មុខ​ជីវភាព​ប្រចាំ​ថ្ងៃ លោក​អ្នក​នាង​ខ្លះ ត្រូវ​ប្រឈម​មុខ​នឹង​កិច្ចការ​រក​ស៊ី​ប្រចាំ​ជីវិត​ដែល​តម្រូវ​ឲ្យ​ស្ថិត​ ក្នុង​សភាព​ឈរ ឬ​អង្គុយ​ជាប់​ពេញ​មួយ​ថ្ងៃ។ កាយវិការ​នេះ ជា​ចំណែក​មូយ​នាំ​អោយ​ឆ្អឹង​ខ្នង​ឆាប់​ទ្រុឌទ្រោម និង​បង្ក​ការ​ឈឺ​ចាប់ យ៉ាង​ឆាប់​រហ័ស។ បើ​ជា​កិច្ចការ​អង្គុយ រវាង​៤៥​នាទី​ម្តង ឬ​មួយ​ម៉ោង​ម្តង សូម​លោក​អ្នក​នាង ងើប​ដើរ​មួយ​ជុំ អោយ​បាន​យ៉ាង​ហោច​ណាស់ មួយ​នាទី ដើម្បី​ជួយ​សម្រួល​សសៃ​ឈាម និង​សាច់​ដុំ។

ដោយ​វេជ្ជបណ្ឌិត វូ សុភៈរស្មី

ជំងឺមហារីក និងការព្យាបាល​ដោយ​ថ្នាំគីមីកែប្រែ

ថ្ងៃទី ៤ កុម្ភៈ ជាទិវា​ពិភពលោក​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ជំងឺមហារីក។ បច្ចុប្បន្ន​នេះ ជំងឺ​មហារីក​ គឺ​ជា​មូលហេតុ​ទី​មួយ​នៃ​មរណភាព​​របស់​មនុស្ស​ជាតិ លើ​ភព​ផែនដី។ ជា​ជំងឺ​ដ៏​គួ​រ​ឱ្យ​ខ្លាច​រអា ជាឃាតករ​សម្លាប់​មនុស្ស​ គ្មាន​អាសូរ។ ប៉ុន្តែ​ជំងឺ​មហារីក អាច​ព្យាបាល​បាន និង​អាច​ព្យាបាល​ជា ប្រសិន​បើ​អ្នក​ជំងឺ​មកវិភាគ​រក​ជំងឺ​បាន​ទាន់​ពេល​វេលា។ ការព្យាបាល​អាច​មាន​ច្រើន​យ៉ាង​ច្រើន មាន​ជាអាទិ៍​ការ​ព្យាបាល​ជំងឺ​មហារីក​ដោយ​ ថ្នាំ​គីមី។


អង្គការសហប្រជាជាតិ​បាន​គិត​ស្មាន​ថា ជំងឺមហារីកទំនង​ជា​បាន​​​សម្លាប់​ជីវិត​មនុស្ស​អស់​៨៤​លាន​នាក់ នៅ​រវាង​ពី​ឆ្នាំ​ ២០០៥-២០១៥។ ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ​បាន​ជា​អង្គការ​បាន​ប្រើ​មធ្យោបាយ​ធំ ដើម្បី​ធ្វើ​យ៉ាង​ណា​កាត់​បន្ថយ​ជំងឺ​មហារីក​នៅ​លើ​ពិភពលោក។

ប៉ុន្តែ​គ្មាន​ទេ​សមភាព​ ! បណ្តាប្រទេស​នៅ​ប៉ែក​ខាង​ជើង ឬ​ក្រុម​​​​ប្រទេស​ជឿនលឿន មធ្យោបាយ​វិភាគវែក​រក​ជំងឺ​មហារីក​ និងការ​​ព្យាបាល ​មាន​កំរិត​ខ្ពស់ ឯ​បណ្តា​ក្រុមប្រទេស​ក្រីក្រ​វិញ​ ពុំ​សូវ​ទទួល​បាន​ការ​ចាប់​អារម្មណ៍​ទេ។

ដោយ​ជាក់​ស្តែងទៅ តាំង​ពី​ប៉ុន្មាន​ឆ្នាំ​ចុងក្រោយ​មក​នេះ វិទ្យាសាស្ត្រ​វេជ្ជសាស្ត្រ​មាន​មធ្យោបាយ​ច្រើន​ក្នុង​ការ​ព្យាបាល​ជំងឺ​មហារីក​។ ក្នុង​ចំណោម​នោះ គឺ​ការ​ព្យាបាល​ដោយ​ថ្នាំ​គីមី ដែល​ហៅជា​ភាសា​បារាំង​ថា ។ ជា​ការព្យាបាល​ដ៏​ចាំបាច់ ប្រឆាំង​នឹង​មេរោគ​មហារីក ប៉ុន្តែ​ជា​វិធី​ព្យាបាល​ដែល​អ្នក​ជំងឺ​ខ្លាច​រអារ​បំផុត។

ការព្យាបាល​ដោយ​ថ្នាំ​គីមី​ប្រឆាំង​នឹងជំងឺ​មហារីក អាច​ជា​វិធី​ព្យាបាល​ទោល ឬ​បន្ថែម​អម​ដោយ​វិធី​ព្យាបាល​ផ្សេង​ទៀត ដូច​ជា​មុន​ការ​វះកាត់ ដើម្បី​បង្រួម​ដុំ​សាច់​មហារីក ឬ​ក្រោយ​ពី​ការ​ព្យាបាល​ដោយ​វិទ្យុ​សកម្ម​ ជា​ដើម​។ល។

ព្យាបាល​ដោយ​គីមី គឺ​ជា​ការ​ប្រើ​ថ្នាំ​ចាក់​ ឬ​ថ្នាំ​លេប ដែល​សំដៅ​ទៅ​កម្ចាត់​កោសិការ​មហារីក​ ឬ​កំរិត​កោសិកា​មហារីក​កុំ​ឱ្យ​រីក​ឆ្លង​រាលដាល​ទៅ​លើ​កោសិកា ឬ​សរីរាង្គ​ផ្សេង​ទៀត។ ប៉ុន្តែ​ថ្នាំ​ប្រភេទ​នេះ មាន​​អំណាច​ខ្លាំង អាច​វាយប្រហារ​លើ​កោសិកា​គ្មាន​ជំងឺ និង​អាច​ផ្តល់​ផលវិបាក​ គួរ​ឱ្យ​ខ្លាច ដូច​ជា ជ្រុះ​សក់ ក្អួត​ ចង្អោរ ឈឺក្បាល នឿយហត់​ខ្លាំង រលាក​រលាត់​ស្បែក ...

ប៉ុន្តែដោយសារ​ភាព​​រីក​ចម្រើន​ច្រើន វេជ្ជសាស្ត្រ​ក៏​អាច​ជួយ​សម្រួល​ស្ថានភាព​ប្រចាំ​ថ្ងៃ​របស់​អ្នក​ជំងឺ​បាន​ច្រើន​ដែរ។

អន្តរាគមន៍​ដោយ​​លោក​សាស្ត្រាចារ្យ អៀវ សុខា ប្រធាន​ផ្នែក​ជំងឺ​មហារីក​នៅមន្ទីរពេទ្យ​កាល់ម៉ែត្រ​ក្រុង​ភ្នំពេញ។

ភាពស៊ាំ​នឹង​ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប ៖ បញ្ចេញ​សកម្មភាព​ថ្ងៃនេះ ដើម្បី​​រក្សា​ប្រសិទ្ធិភាព​ថ្ងៃ​អនាគតកែប្រែ

ភាព​ស៊ាំ​នឹង​ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប​ មិន​មែន​ជា​បញ្ហា​ថ្មី​ទេ តែ​ជា​បញ្ហា​ដែល​គួរ​ឲ្យ​កាន់​តែ​ព្រួយ​បារម្ភ។ គេ​ត្រូវ​តែ​ប្រឹង​ប្រែង​​គិត​គូរ​អំពី​បញ្ហា​នេះ ជា​​​បន្ទាន់​ ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​ហួស​ពេល និង​លែង​មាន​លទ្ធភាព​ធ្វើ​អ្វី​កើត ដូច​សម័យ​ដែល​គេ​ពុំ​ទាន់​រកឃើញ​ថ្នាំ​ពេទ្យ។ ហេតុ​ដូច្នេះ​ហើយ បាន​ជា​អង្គការ​សុខភាព​ពិភពលោក ​ជ្រើស​រើស​យក “ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ភាព​ស៊ាំ​នឹង​ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប” មក​ធ្វើ​ជា​ប្រធានបទ​​ ក្នុង​ឱកាសទិវាសុខភាព​​ពិភព​លោក​ នៅ​ថ្ងៃ​ ​ទី ៧ មេសាឆ្នាំ ២០១១។

ផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម


ការ​រីក​រាល​ដាល​នៅ​លើ​ពិភពលោក នៃ​ភាព​ធន់​នឹង​ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប

បច្ចុប្បន្ន​នេះ យើង​រស់​នៅ​ពឹង​ផ្អែក​យ៉ាង​ខ្លាំង​ទៅ​លើ​ថ្នាំ​ផ្សះ(Antibiotique) ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប (Antimicrobiens) ដើម្បី​ព្យាបាល​ជំងឺ។ ព្យាបាល​បាន​ជា​សះ​ស្បើយ ហើយ​ជំងឺ​ខ្លះ​ដែល​កាល​ពីទសវត្ស​មុន ឬ កាលពី​មុន​ ដូច​ករណី​ជំងឺ​ស៊ីដា បើ​ឈឺ​គឺ​មាន​តែ​រង់​ចាំ​ថ្ងៃ​ស្លាប់ ក៏​អាច​ទទួល​ការ​ព្យាបាល​ពន្យារ​ជីវិត​បាន​។ ប៉ុន្តែ​ដោយ​ឥទ្ធិពល​នៃ​ភាព​ស៊ាំ ឬ​ធន់​ ថ្នាំ​ខ្លះ​លែង​មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​សោះ។

អង្គការ​សុខភាព​ពិភពលោក បាន​ចេញ​សេចក្តី​អំពាវ​នាវ​ ឲ្យ​ពិភពលោក​ទាំងមូល​សន្យា​រួម​គ្នា​ ចូល​រួម​ចំណែក​ជួយ​ថែ​រក្សា​​គុណភាព​ថ្នាំ​ ដើម្បី​ជា​ប្រយោជន៍​​ដល់​​ក្មេង​ជំនាន់​ក្រោយ។ ភាព​ធន់​នឹង​ថ្នាំសម្លាប់​មីក្រុប ដែល​ជា​ប្រធានបទ​នៃ​ទិវា​សុខភាព​ពិភពលោក​ឆ្នាំ​២០១១ កំពុង​បន្ត​រីក​រាល​ដាល និង​គំរាម​ប្រសិទ្ធិភាព​ថ្នាំ​ជា​ច្រើន​ដែល​គេ​ប្រើ​ប្រាស់​រាល់​ថ្ងៃ​សម្រាប់​ព្យាបាល​ជំងឺ​ឆ្លង។

តើ​អ្វី​ទៅ​ជា​ភាព​ធន់​នឹង​ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប ?


ជា​បឋម​ សូម​ជម្រាប​ជូន​ថា ថ្នាំ​សម្លាប់​មីក្រុប Antimicrobien គឺ​ជា​ពពួក​ថ្នាំ ដែល​មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​ទៅ​សម្លាប់ ឬ​ទៅ​កាត់​បន្ថយ​សកម្មភាព​របស់ បាក់តេរី (bactéricide) ឬ​(bactériostatique) វីរ៉ុស (antivirale) ផ្សិត (antimycosique) ប៉ារ៉ាស៊ីត (antiparasitaire)។ ថ្នាំ​Antibiotique ជា​ក្រុម​ថ្នាំ​ដែល​អាច​ទៅ​សម្លាប់ ទប់​ស្កាត់​​ពពួក​បាក់តេរី គឺ​ជា​ចំណែក​មួយ​នៃ​ក្រុម​ថ្នាំ សម្លាប់​មីក្រុប Antimicrobien ដែល​គេ​ស្គាល់​ខ្លាំង​ជាង​គេ។

ភាព​ធន់​នៃ​ថ្នាំ​​ប្រឆាំង​-សម្លាប់​មីក្រុប ឬ​ភាពធន់​នៃ​ថ្នាំ “Pharmaco-résistance” លេច​ឡើង​នៅ​ពេល​ដែល​មីក្រូសរីរាង្គ​(សរីរាង្គ​តូចៗ) មាន​ជា​អាទិ៍​មីក្រុប វីរ៉ុស បាក់តេរី ពពួក​ផ្សិត ឬ ពពួក​ប៉ារ៉ាស៊ីត ទទួល​រង​ការ​ប្តូរ​ផ្លាស់ ថ្នាំ​ដែល​អ្នក​ជំងឺ​លេប​ទៅ​ដើម្បី​សម្លាប់​មេរោគ​ ក្លាយ​ទៅ​ជា​គ្មាន​ប្រសិទ្ធិភាព។ នេះ​ហើយ​ដែល​ហៅថា​ ភាព​ធន់​នឹង​ថ្នាំ ! ភាព​ធន់​ដែល​នឹង​អាច​ធ្វើ​ឲ្យ​អ្នក​ជំងឺ​ស្លាប់​បាន​ប្រសិន​បើ​មេរោគ​ស៊ាំ​ខ្លាំង​ពេក គ្មាន​ថ្នាំ​ទប់​ទល់។

ការ​ធន់​នឹង​ថ្នាំ​ គឺ​បណ្តាល​មក​ពី ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ថ្នាំ​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ ដោយ​មិន​គោរព​តាម​កំរិត​បញ្ជា​ឲ្យ​ប្រើ​ប្រាស់ ៖ ​ពេល​ខ្លះ​ប្រើ​តិច​ជាង​កំរិត​ធម្មតា ជួន​មក​ពី​ការ​បញ្ឈប់​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​កណ្តាល​ទី​ ជួនបណ្តាលមក​ពី​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ថ្នាំ​ដែល​មាន​គុណភាព​មិន​ល្អ មិន​គ្រប់​គ្រាន់​ក្នុង​ការ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​នឹង​ការ​ឆ្លង។

ជួន​កាល​ទៀត​គឺ​បណ្តាល​មក​ពី​ការ​ឲ្យ​​ថ្នាំ​​មិន​ត្រឹម​ត្រូវ។ ឧទាហរណ៍​នៅ​មាន​អាការៈ​គ្រុន​ផ្តាសាយ​បន្តិច​បន្តួច ដែល​បង្ក​ឡើង​ដោយ​វីរ៉ុស គេ​មិន​ត្រូវ​លេប​ថ្នាំ​ពពួក​អង់ទីប៊ូយូទិក​ជា​ដាច់​ខាត។ បណ្តា​ជន​ភាគ​ច្រើន​ ច្រើន​តែ​យល់​ច្រឡំ​ថា រាល់​ពេល​មាន​រោគ​សញ្ញា​ ឬ​អាការៈ​ជំងឺ​ បង្កឡើង​ដោយ​មេរោគ ត្រូវ​តែ​​ប្រើ​ថ្នាំ​ Antibiotique ថ្នាំ​ផ្សះ។ ជាទូទៅ អ្នក​ដែល​មាន​ជំងឺ​ផ្លូវ​ដង្ហើម​​ បង្ក​ឡើង​ដោយ​មេរោគ​ ពេល​បាន​លេប​ថ្នាំ​​ពពួក​ ​Antibiotique (Amoxicilline) ហាក់​មាន​អារម្មណ៍​ធូរស្រាល។ តែ​នេះ​ការ​គំនិត​ខុស​ទាំង​ស្រុង ព្រោះ​អ្នក​ជំងឺ​បាន​ធូរស្រាល​មែន ប៉ុន្តែ​មិន​មែន​ដោយ​សារ​ថ្នាំ​ទេ គឺ​ដោយសារ​ការ​វិវឌ្ឍន៍​ទៅ​រក​ភាព​ធូរស្រាល​តាម​ដំណើរ​​របស់​ជំងឺ​តែ​ប៉ុណ្ណោះ។

ពេល​នេះ​វិទ្យាសាស្ត្រ​ជឿន​លឿន​គ្រប់​គ្រាន់​ល្មម​នឹង​អាច​ឲ្យ​គេ​ដឹង និ​ង​កំណត់​បាន​យ៉ាង​ច្បាស់​លាស់​ណាស់ អំពី​​ថ្នាំ​ Antibiotique ៖ រយៈ​ពេល​នៃ​ការ​ប្រើ​ប្រាស់ ប្រភេទ​ថ្នាំ​ Antibiotique ណា​ត្រូវ​ព្យាបាល​ជំងឺ​មួយ​ណា៕

ថ្នាំបង្ការ​ជំងឺ​គ្រុនឈាម នឹង​ធ្វើ​ចរាចរណ៍​លើ​ទីផ្សារ​នៅ​ឆ្នាំ ២០១៥កែប្រែ

ក្រុម​ហ៊ុនផលិត​ឱសថ​ Sanofi Aventis បាន​អះអាង កាលពី​ថ្ងៃ​ទី ១០ មិថុនា ​ថា​បាន​​រក​ឃើញ​ថ្នាំ​បង្ការ​ប្រឆាំង​នឹង​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម​ ដែល​នឹង​អាច​ធ្វើ​ចរាចរណ៍​នៅ​លើ​ទីផ្សារ​​ នៅ​ឆ្នាំ​២០១៥។ ប្រសិន​បើ​ប្រសិទ្ធិភាព​នៃ​ថ្នាំ​វ៉ាក់សាំង​នេះ ត្រូវ​បាន​គេ​ទទួល​ស្គាល់​ជា​ផ្លូវការ​ វា​នឹង​អនុញ្ញាត​ឲ្យ​គេ​សង្គ្រោះ​ជីវិត​មនុស្ស​បាន​ជា​ច្រើន​រយ​ពាន់​នាក់។​

ផ្សាយពាណិជ្ជកម្ម


បើ​តាម​អង្គការ​សុខភាព​ពិភពលោក ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម​បង្ក​ឲ្យ​មាន​អ្នក​រង​គ្រោះ​ប្រមាណ​ ៥០០ ០០០ នាក់​ក្នុង​មួយ​ឆ្នាំៗ ភាគ​ច្រើន​ជា​កុមារ។ ជាង​នេះ​ទៅ​ទៀត នៅ​លើ​ផែន​ដី​យើង​នេះ មាន​មនុស្ស​ប្រមាណជាង ពីរពាន់​លាន​​​នាក់កន្លះ​​ ដែល​រស់​នៅ​ក្នុង​តំបន់​គ្រោះ​ថ្នាក់ ងាយ​នឹង​ទទួល​ឆ្លង​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម​នេះ (ជាពិសេស​អ្នក​រស់​នៅ​តាម​តំបន់​ត្រូពិក នៃ​ទ្វីប​អាមេរិក និង​ទ្វីប​អាស៊ី​ប៉ាស៊ីហ្វិក)។ ​ ​ កត្តា​ភូមិសាស្ត្រ អាកាសធាតុ និង​អនាម័យ បាន​រុញ​ច្រាន​ប្រទេស​​កម្ពុជា ឲ្យ​ប្រឈមមុខ​​នឹង​គ្រោះ​កើត​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាមនេះ។ ឆ្នាំ​នេះ​ តាំង​ពី​ចុង​ខែ​ឧសភា​មក ក្រសួង​សុខាភិបាល​បាន​ព្រមាន​អំពី​ការ​គំរាម​កំហែងកើត​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម​នេះ ថា​កំពុង​តែ​ឈាន​ជិត​ដល់​កំរិត​ទាញ​សញ្ញា​អាសន្ន​ហើយ។​ លោក វេជ្ជបណ្ឌិត ង៉ាន់ ​ចន្ថា ប្រធាន​កម្មវិធី​ជាតិ​ប្រយុទ្ធ​ប្រឆាំង​ជំងឺ​គ្រុនឈាម​នៃ​ក្រសួង​សុខាភិបាល​កម្ពុជា សូម​រំលឹក​ដោយ​ត្រួសៗ​ឡើង​វិញ​ អំពី​អ្វី​ទៅ​ដែល​ហៅ​ថា​ជំងឺគ្រុន​ឈាម​ ៖


វេជ្ជបណ្ឌិត ង៉ាន់ ចន្ថា ៖ ការ​ចម្លង​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម

ប៉ុន្តែ​ពេល​នេះ ក្តី​សង្ឃឹម​ថ្មី​កំពុង​លេច​ពន្លឺ​បន្តិច​ម្តងៗ​ហើយ ព្រោះ​ពេល​នេះ ក្រុម​ហ៊ុន​ផលិត​ឱសថ Sanofi Aventis កំពុង​តែ​​​បញ្ចប់​ការ​សិក្សា​លើ​​ថ្នាំ​វ៉ាក់សាំង​ប្រឆាំង​នឹង​ជំងឺគ្រុន​ឈាម​នេះ។ កាលពី​ថ្ងៃ​ទី ១០​មិថុនា ២០១១ ក្រុម​អ្នក​ស្រាវជ្រាវ​បាន​ចេញ​របាយ​ការណ៍​មួយ​បញ្ជាក់ លទ្ធផល​នៃ​ការ​ធ្វើ​តេស្ត​លើ​ថ្នាំ​បង្ការ​ដំបូង​ ចំពោះ​កុមារ​នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​ថៃ បាន​ទទួល​លទ្ធផល​ដ៏​​គាប់​ប្រសើរ។ ហើយ​វា​ជា​ថ្នាំ​វ៉ាក់សាំង​ដំបូង​បង្អស់​ដែល​បាន​ឆ្លើយ​តប​ទាំង​ស្រុង​ទៅ​នឹង​លក្ខខណ្ឌ​ទាំង​ឡាយ​ដែល​កំណត់​ឡើង​មុន​នឹង​ឈាន​ដល់​ការ​ធ្វើ​ចរាចរណ៍​លើ​ទីផ្សារ នៅ​ឆ្នាំ ២០១៥។ នៅ​ឆ្នាំ​២០១២​ខាង​មុខ​នេះ គេ​នឹង​អាច​កំណត់​អនុម័ត​ការ​ប្រើប្រាស់​ ថ្នាំ​វ៉ាក់សាំង​ថ្មី​នេះ ដែល​នឹង​មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​ប្រមាណ​៨០% តែ​គ្មាន​ផ្តល់​ផល​រំខាន​ និង​ប៉ះពាល់​ទេ។​

ក្នុង​ពេល​រង់​ចាំ​​ចាក់​ថ្នាំ​ការពារ លោក​វេជ្ជបណ្ឌិត ង៉ាន់ ចន្ថា សូម​ផ្តល់​ជា​ដំបូន្មាន​ ទាក់ទង​នឹង​រោគ​សញ្ញា និង​ការ​សម្គាល់​អាការៈ​នៃ​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម ក៏ដូច​ជា​ការ​ការពារ​កុំ​ឲ្យ​កើត​ជំងឺ​គ្រុន​ឈាម​នេះ។

មហន្តរាយ​នុយក្លេអ៊ែរ​ជប៉ុន ៖ អ្វី​ជា​គ្រោះ​ថ្នាក់​សម្រាប់​សុខភាព ?កែប្រែ

គ្រោះ​រញ្ជួយ​ដី និង​រលក​យក្ស​ស៊ូណាមី ថ្ងៃ​ទី ១១​មីនា ២០១១ នៅ​ជប៉ុន បាន​បង្កការ​​បាត់​បង់​ជីវិត​មនុស្ស​ជា​ច្រើន​ពាន់​នាក់ ព្រម​ទាំង​ការ​ខូច​ខាត​សម្ភារៈ​យ៉ាង​សម្បើម។ ធ្ងន់​ធ្ងរ​ជាង​​នេះ​ទៅ​ទៀត គឺ​ការ​ខូចខាត​មជ្ឈមណ្ឌលនុយក្លេអ៊ែរ ហ្វ៊ូគូស្ហ៊ីម៉ា ដែល​ធ្លាយ​ប្រេះ​ បញ្ចេញ​ធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ក្នុង​លំហ​បរិយាកាស។ ជា​សំណាង​ល្អ​ដែល​អាជ្ញាធរ​អាច​គ្រប់​គ្រប​មិន​ឲ្យ​មាន​ការ​ផ្ទុះ​ស្នូល​កណ្តាល​នៃ​ម៉ាស៊ីន​ប្រតិកម្ម។ ប៉ុន្តែ​ការ​ធ្លាយ​ធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ប៉ុណ្ណេះ​ វា​គ្រប់​គ្រាន់​ល្មម​នឹង​ធ្វើ​ឲ្យ​ពិភពលោ​ក​ទាំង​មូល​ព្រួយ​បារម្ភ​ និង​ចោទ​សួរ​ពី​វិបត្តិ​នុយក្លេអ៊ែរ​ចំពោះ​សុខភាព។ តើ​អ្វី​ទៅ​ជា​​គ្រោះ​ថ្នាក់​ ក្នុង​ពេល​ភ្លាម និង​ទៅ​អនាគត នៅ​ពេល​បាន​ប្រឈម​នឹង​ឬ​បាន​ទទួល​រង​សារធាតុវិទ្យុ​សកម្ម ? តើ​សារធាតុ​អ៊ីយ៉ូត​ ជា​អ្វី ? សូម​ស្តាប់​អៀង សុខម៉ិញ ដោយ​មាន​បទ​អន្តរាគមន៍​ពី​​វេជ្ជបណ្ឌិត​សាស្ត្រាចារ្យ Pr Martin Schlumberger ប្រធាន​ផ្នែក​វេជ្ជសាស្ត្រ​នុយក្លេអ៊ែរ នៅ​ Gustave Roussy ក្រុង​ Paris។


ធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ (​អ៊ីយ៉ូត ១៣១ និង​សេយ៉ូម១៣៧) ដែល​ធ្លាយ​ចេញ​ពី​ការ​ផ្ទុះ​មជ្ឈមណ្ឌល​នុយក្លេអ៊ែរ សុទ្ធ​តែ​​បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់​ ដល់​សុខភាព​ទាំង​អស់ មិន​ថា​ធាតុ​នោះ​ហោះហើរ​ក្នុង​លំហ​អាកាស ឬ តោង​ជាប់​នៅ​នឹង​ដី ឬ ស្រូប​ចូល​តាម​ផ្លូវដង្ហើម ឬ​តាម​មាត់ តាម​ចំណី​អាហារ​ទេ។ លក្ខណៈ​ពិសេស​នៃ​សារធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម គឺ​វា​មាន​អំណាច​ជះ​ឥទ្ធិពល​ សាយភាយ បាញ់​ដោយ​ត្រង់​និង​ជុំ​វិញ​ខ្លួន​វា​ គឺ​ប្រៀប​ដូច​ជា​​កាំរស្មី ព្រះ​អាទិត្យ​ ដែល​គេ​ហៅ​ថា កាំរស្មី​វិទ្យុ​សកម្ម​។ កាំ​រស្មី​វិទ្យុ​សកម្ម​មាន​ច្រើន​​ដូច​ជា​ អាល់ហ្វា បេតា និង​ហ្កាម៉ា ។ល។ និង​។ល។ កាំរស្មី​ដែល​គេ​ស្គាល់​ច្រើន​ជាង​គេ​គឺ​ កាំរស្មី​ ​X។

សុខភាព​ របស់​មនុស្ស​យើង​ទទួល​​រង​ផល​វិបាក គ្រោះ​ថ្នាក់ ​ ​ តិចតួច​ ឬ​ច្រើន​ទៅ​តាម​កំរិត​ និង​ទៅ​តាម​ប្រភេទ​វិទ្យុ​សកម្ម។

សារធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម មាន​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំង​ ភ្លាមៗ ​ទៅ​តោង​ជាប់​​​នឹង បន្លែ​ប្រភេទ​ស្លឹក​ពណ៌បៃតង ពីរ​បី​ថ្ងៃ​ក្រោយ​នឹង​ឆ្លង​ដល់​ទឹក​ដោះ​គោ និង​ទៅ​ដល់​សាច់​សត្វ​នៅ​រយៈ​ពេល​ពីរទៅ​បី​សប្តាហ៍​ក្រោយ។ បន្ទាប់​ពី​ការ​សាយ​ភាយឆ្លង​ខ្លាំងនេះមក ​កម្លាំង​ធាតុ​វិទ្យុសកម្ម​នឹង​ចុះ​ថយ​បន្តិច​ម្តងៗ លឿន​ឬ​យឺត​ទៅ​តាម​ប្រភេទ។

សារធាតុវិទ្យុ​សកម្ម​​សេយ៉ូម ច្រើន​តែ​មាន​កំរិត​តិច​តួច​ មិន​សូវ​បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់​ទេដល់​សុខភាព​យើង​ ប៉ុន្តែ​សារធាតុ​អ៊ីយ៉ូត​វិញ ទោះ​បី​ជា​ការ​ចម្លង​សារធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ ​ ទោះ​បី​ជា​មាន​ចំនួន​អាតូម​តិច​តួច​ក្តី ក៏​វា​ល្មម​គ្រប់​គ្រាន់​នឹង​អាច​បង្ក​ឲ្យ​​មាន​បញ្ហាដល់​សុខភាព ខូច​ខាត​ជាលិកា រលាក​ស្បែក ​ដែល​​អាច​ស្លាប់​បាន និង​ប៉ះពាល់​ដល់​សរីរាង្គ​ផ្សេងទៀត​មាន​ជាអាទិ៍​​ក្រពេញ​ ទីរ៉ូអ៊ីត (Thyroïde) ព្រម​ទាំង​ធ្វើ​ឲ្យ​កោសិកា​អាច​បំផ្លែង​​ទៅ​ជា​កោសិកា​មហារីក។


តាម​​ពិត នៅ​ក្នុងជីវិត​រស់​នៅ​ប្រចាំ​ថ្ងៃ​ មនុស្ស​ស្ទើរ​តែ​គ្រប់រូប​សុទ្ធ​តែ​បាន​ទទួល​រង​​វិទ្យុ​សកម្ម​គ្រប់​គ្នា។

​នៅ​ប្រទេស​បារាំង​ ប្រជាជន​ម្នាក់​ទទួល​សារធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ក្នុង​កំរិត ប្រមាណ 2 ទៅ​ 3 មីល្លី​ស៊ីវែរ ក្នុងមួយ​ឆ្នាំ (រង្វាស់​បរិមាណ​ធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម ដែល​បាញ់​​ត្រង់​ចំ​លើ​សរីរាង្គ​ណាមួយ​ក្នុង​មួយ​វិនាទី)។ ​នៅ​ពេល​ ​យើង​ ថត​បំពង់​អាហារ យើង​ទទួល​ធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ប្រមាណ​ មួយឬ​ពីរ​ មីល្លី​ស៊ីវែរ។ ឬ ថត​ស្កានប្រមាណ​ ១០​ ទៅ ២០ មីល្លី​ស៊ីវែរ។

ការ​សិក្សា​មួយ​បាន​បង្ហាញ​ថា ប្រសិន​បើ​មនុស្សម្នាក់​ទទួល​បាន​សារធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ ក្រោម​ ១០០ មីល្លី​ស៊ីវែរ នោះ​គេ​នឹង​គ្មានគ្រោះ​កើត​ជំងឺ​មហារីកទេ។ ឡើង​ចាប់​ពី​១០០​ទៅ ​គេ​អាច​​​ប្រឈម​នឹងគ្រោះ​​កើត​​ជំងឺ​មហារីក​។ លើស​​ពី​១០០០​ mSv (millisievert) ​គ្រោះកើត​ជំងឺ​មហារីក​ ៖ ​មហារីក​ទីរ៉ូអ៊ីត ឬ​មហារីកឈាម​ ​មាន​ជា​ប្រាកដ។

អ៊ីយ៉ូតវិទ្យុ​សកម្ម ឬ​អ៊ីយ៉ូត ១៣១ ​វា​ស្រាល នៅ​ពេល​មាន​ធ្លាយ​បន្តិច​បន្តួច​វា​នឹង​ហោះ​ហើរ​លាយ​ពេញ​លំហ​​អាកាស។ ដូច្នេះ​វា​នឹង​ទៅ​ចម្លង​ដល់​​ការរស់​នៅ​ និង​ប្រជាជន​នៅ​ជុំវិញ។

ដូច្នេះ​ដើម្បី​ចៀសវៀង​កុំ​ឲ្យ​មាន​ទទួល​រង​វិទ្យុសកម្ម បើ​ក្នុង​ករណី​​ដែល​បរិយាកាស​​មាន​ឆ្លង​សារធាតុ​អ៊ីយ៉ូតវិទ្យុ​សកម្ម​ហើយ មាន​មធ្យោបាយ​បី​យ៉ាង​ គួរ​ប្រតិបត្តិ ៖ - បិទទ្វារ​ បិទបង្អួច​ ដើម្បី​កុំ​ឲ្យ​មាន​ខ្យល់ក្រៅ​បក់​​ចូលក្នុ​ង​ផ្ទះ។ កុំ​ចេញ​ដើរ​ហើយ​នៅ​ក្រៅ​ផ្ទះ - សូម​កុំ​បរិភោគ​អាហារ​ដែល​មាន​ឆ្លង​សារធាតុ​វិទ្យុសកម្ម - ទីបី​ត្រូវ​ទទួល​ទាន​ថ្នាំ អ៊ីយ៉ូត​ដឺប៉ូតាស្យូម ដែល​ជា​អ៊ីយ៉ូត​ធម្មតា មិ​ន​មែន​ជា​អ៊ីយ៉ូត​វិទ្យុសកម្ម។ អ៊ីយូតដឺប៉ូតាស្យូម​នេះ នឹង​ទៅ​ទប់​ក្រពេញ​Thyroide កុំ​ឲ្យ​ធ្វើ​បណ្តុំ​ជាមួយ​នឹង​អ៊ីយ៉ូត ១៣១។ វិធានការ​នេះ​មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​ណាស់ ព្រោះ​វា​អាច​កាត់​បន្ថយ​ ការបណ្តុំ​​បាន​៨៥% ប៉ុន្តែ​ត្រូវ​ទទួល​ទាន​ក្នុង​កំរិត​ត្រឹម​ត្រូវ និង​ឲ្យ​បាន​មុន​ពេល​ឆ្លង​ធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម យ៉ាង​ហោច​ណាស់​ក៏​មួយ​ម៉ោងមុន​ដែរ។

អ៊ីយ៉ូត​ដឺប៉ូតាស្យូម មាន​ប្រសិទ្ធិភាព​តែ​រយៈ​ពេល​ពីរ​ទៅ​បី​ថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ដូច្នេះ​វា​គ្មាន​ប្រយោជន៍​អ្វី​ដែល​ត្រូវ​លេប​ថ្នាំ​នេះ ដោយ​គ្មានការ​បញ្ជា​ពី​អាជ្ញាធរ​មានស​មត្ថកិច្ច​ទេ។ ហើយ​សូម​ចងចាំ​ថា គ្រោះ​កើ​ត​ជំងឺមហារីក​ក្រពេញ​ Thyroide ដោយ​សារ​វិទ្យុ​សកម្មនេះ​​ មាន​តែ​ចំពោះ​កុមារ​ប៉ុណ្ណោះ។​​ ចាប់​ពី​អាយុ ១៥ ទៅ​២០​ឆ្នាំ​ឡើង​ទៅ គេ​អាច​និយាយ​បាន​គ្រោះ​ថ្នាក់​មាន​កំរិតស្ទើរ​តែ​សូន្យ។ ចាប់​ពី​អាយុ​៤៥​ឆ្នាំ​ឡើង​ទៅ គ្មា​ន​ហេតុ​ផល​អ្វី​ទាល់​សោះ​ដែល​ត្រូវ​លេប​ថ្នាំ​អ៊ីយ៉ូតដឺប៉ូតាស្យូម​ទេ។

ក្នុង​ករណី​ដែល​ទទួលទាន​ថ្នាំ​នេះ​ច្រើនជ្រុល​វិញ ប្រសិន​បើ​អ្នក​ធ្លាប់​មាន​បញ្ហា​ក្រពេញ​Thyroide ស្រាប់​ហើយ​ នឹង​បង្ក​ឲ្យ​មាន​ជំងឺ​ Hyper Thyroidie ប៉ុន្តែ​ជំងឺ​នេះ​គ្មាន​គ្រោះ​ថ្នាក់​សម្រាប់​កុមារ​ទេ លើក​លែង​តែ​មនុស្ស​ចាស់។

ដើម្បី​អាច​ចេញ​អនុសាសន៍​ឲ្យ​ទទួល​ទាន​ថ្នាំ​អ៊ីយ៉ូត​បាន​ លុះ​ណា​តែ​ក្រុម​អ្នក​ឯកទេស​រក​ឃើញ​ថា​មាន​សារធាតុ​វិទ្យុ​សកម្ម​ ដល់​កំរិត​ បង្ក​គ្រោះ​ថ្នាក់ ១០០mSv៕​